Անհատականության հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկայի ուսումնասիրությունը երկարատև զինված հակամարտության պայմաններում - Ավանեսյան, Հրանտ; Շումարովա , Անաստասիա (Բանբեր Երևանի համալսարանի. Փիլիսոփայություն, Հոգեբանություն, 2025)
Աշխատանքում դիտարկվում են երկարատև զինված հակամարտության պայմաններում անձի հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկայի ուսումնասիրության տեսամեթոդաբանական հիմքերը։ Թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է հոգեբանական հարմարման մեխանիզմների գիտական ընկալման անհրաժեշտությամբ՝ երկարատև և շարունակական ճնշման պայմաններում, որոնք դուրս են դասական տրավմատիկ իրավիճակի սահմաններից։ Ուսումնասիրությունը հիմնված է համակարգային և սուբյեկտ-գործունեության մոտեցումների վրա, ինչպես նաև ժամանակակից այն հայեցակարգերի, որոնք ընդլայնում են հարմարման երևույթի ընկալումը, այդ թվում՝ կենսակայունության (resilience), շարունակական տրավմատիկ սթրեսի (CTS) և բազային համոզմունքների տեսությունները։ Աշխատանքում հարմարվողական մեխանիզմները դիտարկվում են որպես փոխկապակցված համակարգ՝ ներքին (հոգեկան վիճակ, բազային համոզմունքներ) և արտաքին (սթրեսային ազդեցության բնութագրեր, սոցիալական աջակցություն, համատեքստ) գործոնների փոխազդեցության մեջ։Էմպիրիկ բաժինը ներառում է պիլոտաժային փորձարարական հետազոտության արդյունքների վերլուծություն երեք խմբերի մասնակցությամբ, որոնք տարբերվում են հակամարտության գոտում ապրելու փորձով։ Աշխատանքում հետևողականորեն հիմնավորվում է ախտորոշիչ գործիքների ընտրությունը, որոնք ընդգրկում են հարմարման հիմնական բաղադրիչները։ Կիրառվել են հետևյալ մեթոդիկաները՝ հոգեբանական պաշտպանության բացահայտման մեթոդիկա (Ե. Ռ. Պիլյուգինա, Ռ. Ֆ. Սուլեյմանով), քոփինգ ռազմավարությունների ախտորոշման մեթոդիկա (Է. Հեյմ), «Գերիշխող վիճակ» մեթոդիկա (Լ. Վ. Կուլիկով), աշխարհի ընկալման բազային համոզմունքների սանդղակ (Ռ. Յանոֆ-Բուլման), հեղինակային կենսագրական հարցաթերթիկ։Արդյունքները ցույց են տվել խմբերի միջև տարբերություններ՝ կիրառվող պաշտպանական և քոփինգ մեխանիզմներում, ինչպես նաև հոգեհուզական վիճակում և կոգնիտիվ համոզմունքներում։ Կոռելյացիոն վերլուծությունը բացահայտել է կայուն կապեր հարմարման բաղադրիչների միջև՝ ներառյալ հուզական կարգավորման կապը «Ես»-ի դրական կերպարի և սուբյեկտիվ վերահսկողության հետ, ինչպես նաև խուսափման և ռացիոնալիզացիայի ապահարմարվողական դերը երկարատև սթրեսային իրավիճակներում։ Ստացված տվյալները դիտարկվում են որպես երկարատև սթրեսի պայմաններում հարմարման առանձնահատկությունների արտացոլում։ Ընդգծվում է անհատական և համատեքստային փոփոխականները ներառող համալիր մոտեցման անհրաժեշտությունը։ Աշխատանքը հաստատում է հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկ բնույթը և հիմնավորում է հետագա հետազոտությունների հեռանկարները։
Keywords: հարմարվողական մեխանիզմներ; շարունակական տրավմատիկ սթրես; զինված հակամարտություն; պաշտպանական մեխանիզմներ; քոփինգ ռազմավարություններ; հոգեկան վիճակ; բազային համոզմունքներ