Բանբեր Երևանի համալսարանի. Փիլիսոփայություն, Հոգեբանություն
Հանդեսի թեմատիկ ոլորտներից են հայ և համաշխարհային փիլիսոփայության պատմության, տեսության, տրամաբանության, մարդաբանության, բարոյագիտության և գեղագիտության, ինչպես նաև հոգեբանության պատմության և տեսության, անձի հոգեբանության և կլինիկական հոգեբանության ժամանակակից հիմնախնդիրները, փիլիսոփայական ու հոգեբանական հետազոտությունների մեթոդաբանությունն ու մեթոդիկան: Մեր խմբագրական խորհուրդը ձգտում է ընդլայնել հեղինակների շրջանակը՝ հրավիրելով հետազոտողներ աշխարհի տարբեր բուհերից:
Yerevan State University Publishing House
Հիպերմենթալիզացիան և մտավոր վիճակների անթափանցելիության հիմնախնդիրը
Մենթալիզացիան՝ սեփական և այլոց վարքը ներքին մտավոր վիճակների՝ մտքերի, զգացմունքների և մտադրությունների տեսանկյունից հասկանալու և մեկնաբանելու կարողությունը, ժամանակակից կլինիկական հոգեբանության հիմնարար հասկացություններից է։ Սույն հոդվածում հիպերմենթալիզացիան դիտարկվում է որպես հոգեկանի ինֆանտիլ կազմակերպվածության դրսևորում և մենթալիզացիայի խաթարման յուրահատուկ ձև։ Ցույց է տրվում, որ հիպոմենթալիզացիան և հիպերմենթալիզացիան հակադիր բևեռներ չեն, այլ նույն կառուցվածքային ձախողման՝ այլ անձի մտավոր իրականության անթափանցելիությունը հանդուրժելու անկարողության երկու տարբեր և թվացյալ հակընդդեմ արտահայտություններ։ Տեսական վերլուծությունը հիմնվում է մենթալիզացիայի տեսության, հոգեվերլուծության և ֆենոմենոլոգիական հոգեախտաբանության մի շարք դասական և ժամանակակից մոտեցումների համադրման վրա։ Ցույց է տրվում, որ հիպերմենթալիզացիան կառուցվածքայնորեն կապված է նախամենթալիզացիոն ռեժիմների, մոգական և պարանոյալ մտածողության, ինչպես նաև անորոշությունը հանդուրժելու անկարողության հետ։ Հոդվածի շրջանակներում ընդգծվում է, որ հասուն մենթալիզացիայի հիմնական առանձնահատկությունը ոչ թե այլոց մտքերի նկատմամբ առավել վստահ և մանրամասն իմացությունն է, այլ «չիմացության դիրքը» պահպանելու և այլ անձի ներաշխարհի մասնակի անհասանելիությունը հանդուրժելու կարողությունը։ Արդյունքում հիպերմենթալիզացիան սահմանվում է որպես ոչ ճկուն, իրականությունից մասնակիորեն անջատված և կեղծ վստահությամբ ուղեկցվող մենթալիզացիայի ձև, որը վերարտադրում է հոգեկանի վաղ, ինֆանտիլ կազմակերպվածության առանձնահատկությունները։
Copyright (c) 2026 Nelli Haroyan, Mari Melikyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ժամանակային հեռանկարի և հիվանդության նկատմամբ վերաբերմունքի փոխկապակցվածությունը քաղցկեղ ունեցող անձանց օրինակով
Քաղցկեղային հիվանդություններն արդի բժշկության և հոգեբանության կարևորագույն խնդիրներից են՝ պայմանավորված դրանց լայն տարածվածությամբ, ծանր ընթացքով, սրընթաց զարգացմամբ և մարդու կյանքի տարբեր ոլորտների վրա ունեցած բազմակողմ ազդեցությամբ։ Քաղցկեղի ախտորոշումը հաճախ ուղեկցվում է ուժեղ հոգեբանական լարվածությամբ, տագնապով, անորոշությամբ և ապագայի վերաբերյալ պատկերացումների փոփոխությամբ։ Այս համատեքստում առանձնահատուկ կարևորություն են ձեռք բերում հիվանդության նկատմամբ վերաբերմունքի և ժամանակային հեռանկարի ուսումնասիրությունները, քանի որ դրանք անմիջականորեն կապված են հիվանդի հուզական վիճակի, հոգեբանական հարմարման, կյանքի որակի և կյանքի իմաստավորման գործընթացների հետ։ Սույն հետազոտության շրջանակներում ուսումնասիրվել են քաղցկեղ ունեցող անձանց ժամանակային հեռանկարի առանձնահատկությունները, հիվանդության նկատմամբ վերաբերմունքի ձևերը և դրանց միջև առկա փոխկապակցվածությունները։ Բացի այդ, ուշադրություն է դարձվել նաև սեռային տարբերությունների բացահայտմանը և դրանց հոգեբանական առանձնահատկությունների վերլուծությանը։Վերլուծության արդյունքները ցույց են տվել, որ քաղցկեղ ունեցող անձանց շրջանում առկա է փոխկապակցվածություն ժամանակային հեռանկարի առանձնահատկությունների և հիվանդության նկատմամբ վերաբերմունքի ձևերի միջև։ Միաժամանակ բացահայտվել են սեռային տարբերություններ ինչպես ժամանակային հեռանկարի, այնպես էլ հիվանդության նկատմամբ վերաբերմունքի ձևերում։ Մասնավորապես, տղամարդկանց շրջանում առավել քիչ էր արտահայտված ապագայի կողմնորոշումը, ինչպես նաև առավել նկատելի էին հիվանդության նկատմամբ տագնապային և պարանոյալ վերաբերմունքի միտումները։ Կանանց մոտ, ընդհակառակը, առավել արտահայտված էին ապագայի կողմնորոշումը, սոցիալական ակտիվությունը և էրգոպաթիկ վերաբերմունքը։
Copyright (c) 2026 Gayane Shaverdyan, Anahit Mikayelyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ինչո՞ւ (չ)ներգրավվել. Հայաստանում քաղաքացիական ազդեցության ընկալվող սահմանները և մասնակցության արգելակները
Հոդվածի նպատակն է սոցիալ-հոգեբանական տեսանկյունից քննարկել հետհեղափոխական և հետպատերազմական Հայաստանում երկրում ընթացող իրադարձությունների վրա ազդելու սահմանները և քաղաքացիական մասնակցության արգելակները երիտասարդների ընկալումներում։ Ե՛վ տեսությունը, և՛ սոցիալական պրակտիկան վկայում են, որ փոփոխություններին մասնակցելու և առհասարակ՝ սոցիալական իրականության վրա ազդելու՝ սուբյեկտիվորեն գնահատվող հնարավորությունները գործնական հետևանքներ են ունենում փաստացի (չ)մասնակցության համար, ինչն իր հերթին կառուցում է այդ իրականությունը։ Ուստի, հաշվի առնելով հետպատերազմական անորոշության պայմաններում քաղաքացիական մասնակցության նվազումը, քաղաքացիական մասնակցության իմաստալից ձևերը վեր հանելու և խթանելու համար դրանց ընկալվող խոչընդոտների և սահմանների ուսումնասիրությունը մեծ կարևորություն է ձեռք բերում: Վերլուծությունը հիմնված է Երևանում և ՀՀ չորս մարզերում 2024 թ․ արված ֆոկուս-խմբային հարցազրույցների վրա։ Վերլուծության արդյունքում վեր են հանվում վերանհատական-կառուցվածքային, խմբային-համայնքային և անհատական մակարդակի գործոններ, որոնցով մեկնաբանվում է սեփական (չ)ներգրավումը։
Copyright (c) 2026 Sona Manusyan, Ani Poghosyan, Ani Gasparyan, Narine Khachatryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Արտակարգ պայմաններ ենթադրող գործունեությունում հուզական այրման համախտանիշի զարգացման միտումների և անձի շեշտվածության միջև փոխկապակցվածությունը (շտապօգնության բժիշկների, փրկարարների և զինվորական սակրավորների օրինակով)
Արտակարգ իրավիճակներ ներառող մասնագիտական գործունեության պայմաններում մասնագետի կայուն բարոյահոգեբանական վիճակը հանդիսանում է արդյունավետ աշխատանքի առանցքային նախապայման։ Արտակարգ պայմաններում հայտնվելը մասնագետի անձի համար հոգեհուզական մեծ գործոն է, որը նրա կյանքի և առողջության համար ռիսկային տարրեր է պարունակում։ Այն զգալի ներգործություն է ունենում անձի օրգանիզմի և հոգեկան համակարգի վրա՝ ստիպելով հարմարվել կենսագործունեության հարափոփոխ պայմաններին։ Ժամանակի ընթացքում այս մասնագետների շրջանում, կապված բարոյական, հոգեբանական ու ֆիզիկական ծանրաբեռնվածությունների հետ, ձևավորվում են անհրաժեշտ հոգեբանական որակներ (սթրեսակայունություն, հոգեբանական ճկունություն, ինքնակարգավորման կարողություն և այլն), որոնք էլ պայմանավորում են աշխատանքային դժվարությունների հաղթահարման արդյունավետությունը։ Միևնույն ժամանակ, երկարատև լարվածությունն ու բարձր պատասխանատվությունը կարող են նպաստել հուզական ռեսուրսների սպառմանը, մասնագիտական մոտիվացիայի նվազմանը և հուզական այրման համախտանիշի ձևավորմանը։ Կիրառական առումով, մասնագետների հոգեբանական առողջության պահպանման և ռիսկային խմբերի նախանշման համար առանձնահատուկ նշանակություն է հաղորդվում հուզական այրման համախտանիշի և անձի շեշտվածության կապերի ուսումնասիրությանը։ Անձնային շեշտվածությունների որոշ տեսակներ կարող են հանդես գալ ինչպես պաշտպանիչ, այնպես էլ խոցելիություն մեծացնող գործոններ՝ պայմանավորելով սթրեսային իրավիճակներին արձագանքման առանձնահատկությունները։ Հետազոտության արդյունքները կարող են հիմք ծառայել կանխարգելիչ ծրագրերի մշակման, մասնագիտական և հոգեբանական համապատասխանության գնահատման գործիքակազմի կատարելագործման և մասնագիտական արդյունավետության բարձրացման համար։ Տվյալ հիմնախնդրի գիտական վերլուծությունը կարևոր է ոչ միայն տեսական, այլև գործնական մակարդակում՝ նպաստելով արտակարգ պայմաններում գործող մասնագետների հոգեբանական բարեկեցության պահպանմանը։
Copyright (c) 2026 Aida Vardanyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Կուտակային սթրեսի գնահատման համալիր մեթոդաբանությունը և հաղթահարման ուղիները հետպատերազմյան Հայաստանում
Ժամանակակից հոգեբանական միտքը վաղուց է դուրս եկել սթրեսի՝ որպես լոկ «մեկանգամյա հարվածի» պարզունակ ընկալումից։ Այսօր մենք գործ ունենք մի իրականության հետ, որտեղ սթրեսը ոչ թե իրադարձություն է, այլ շերտավորվող հիշողություն և մարդու կենսական ուժերը հյուծող, ինչպես նաև օրգանիզմի ռեսուրսները ծանրաբեռնող կամ սպառող գործոն։ Հայաստանի համար այս խնդիրն ունի առավել խոցելի և խիստ թիրախային հասցեատերեր՝ Արցախից բռնի տեղահանված մեր հայրենակիցները։ Սա մի հանրույթ է, որի համար սթրեսը սկսվել է տասնամյակներ առաջ ձգվող «ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղություն» անորոշությունից, անցել 44-օրյա պատերազմի սարսափներով, համավարակի մղձավանջով, տևական շրջափակման նվաստացմամբ և ավարտվել (կամ գուցե նոր փուլ թևակոխել) լիակատար տեղահանությամբ։ Սույն ուսումնասիրությունը յուրահատուկ փորձ է՝ հասկանալու այս «դիսթրեսի քառակուսին», որը գիտական գրականության մեջ ընդունված է կոչել «կուտակային (կումուլյատիվ) սթրես» եզրույթով։ Այս երևույթը սահմանվում է որպես բազմագործոն բացասական ներգործությունների արդյունք, որտեղ յուրաքանչյուր նոր սթրեսոր ոչ միայն գումարվում է նախորդին, այլև որակապես փոխում է հոգեբանական դիմակայունության կառուցվածքը։ Հետազոտությունում կուտակային սթրեսը դիտարկվում է ոչ միայն տեղական փորձի, այլև համաշխարհային մեթոդաբանական զուգահեռների լույսի ներքո։ Այսպիսով, սույն հոդվածի նպատակն է ներկայացնել կուտակային սթրեսի հիմնահարցին նվիրված դրամաշնորհային ծրագրի շրջանակներում իրականացվող հետազոտության տեսական և մեթոդաբանական հիմքերը, ինչպես նաև փորձարարական փուլի միջանկյալ արդյունքներն ու կիրառական ելքերը։
Copyright (c) 2026 Sahak Hovhannisyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Անդրհումանիստական մարդու սոցիոմշակութային ուրվանկարը
Ժամանակակից քաղաքակրթությունը հայտնվել է գոյության ավանդական սահմանների վերաձևավորվան սահմանագծում, քանի որ փոխելով իր շրջակա միջավայրը, վերափոխում է նաև ինքն իրեն՝ կանգնելով գոյաբանական մի շարք սպառնալիքների առջև։ Բավական է նկատել, որ կենսաբժշկական ձեռքբերումները հիմնովին խաթարել են բանականության այն մոդելը, որով Ի․Կանտի ժամանակներից մարդը սահմանվում էր որպես վերջավոր և ինքնագիտակից գոյություն։ Նրա «ո՞վ է մարդը» հարցադրման փոխարեն այսօր , հավանաբար, պետք է պատասխանել այն հարցին, թե ով է «հետմարդը»։ Անդրհումանիստական մարդու գոյաբանական հորիզոնը ենթադրում է ոչ միայն կենսաբանական սահմանների հաղթահարում, այլև մարդկային ինքնության արմատական վերիմաստավորում։ «Մարդու մահվան» գաղափարը վերածվում է ոչ թե վերջնական կորստի, այլ նոր մեկնակետի, գոյության այն հնարավորության, որտեղ աշխարհի հետ իր հարաբերություններում մարդն այլևս մենակ չէ։ Հետմարդու խնդիրը, առաջադրում է շատ կարևոր մի հարց․ արդյո՞ք նոր գոյաբանական հորիզոնի շեմին մենք կանգնած ենք էկզիստենցիալ ավարտի, թե՞ անավարտ հնարավորության առջև։ Քննարկելով մարդու անդրհումանիստական ապագայի մտահոգիչ կողմերը և ներկայացնելով մարդուն կատարելագործելու նպատակով նրան սահմանազանցելու բժշկակենսաբանական ու տեխնոլոգիական միջամտությունների անկանխատեսելի ռիսկերն ու սոցիալական և էթիկական հետևանքները, հեղինակը եզրահանգում է, որ մարդու կատարելագործման մասին անդրհումանիստական նախագծերը հղի են բազմաթիվ անկանխատեսելի մարտահրավերներով։ Ուստի՝ առանց համապատասխան վերահսկողության արդար և հասանելի ինստիտուցիոնալ մեխանիզմների ապահովման, առանց այդ նախագծերի համակողմանի իրավական, բարոյական և, հատկապես, էկզիստենցիալ տեսանկյունների ուսումնասիրության, տեխնոլոգիական հնարավոր սխալները կարող են հանգեցնել սոցիալական անհավասարության խորացման, կեցության և ինքնության էկզիստենցիալ հագեցվածության անդառնալի կորուստների։
Copyright (c) 2026 Gagik Soghomonyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ու­սա­նող­նե­րի հո­գե­բա­նա­կան ան­վտան­գութ­յան մո­տի­վա­ցիան և հո­գե­բա­նա­կան ո­րո­շիչ­նե­րը՝ կախ­ված ծննդյան հեր­թա­կա­նութ­յու­նից
Հոդ­վա­ծում ներ­կա­յաց­ված է ան­ձի նպաս­տա­վոր զար­գաց­ման կա­րևո­րա­գույն նա­խա­պայ­ման­նե­րից մե­կը՝ հո­գե­բա­նա­կան անվ­տան­գութ­յու­նը։ Այն նե­րա­ռում է ոչ միայն ան­հա­տի սուբ­յեկ­տիվ փոր­ձա­ռութ­յուն­նե­րը, կեն­սա­փոր­ձը, այլև ​​ կեն­սա­գոր­ծու­նեութ­յան տար­բեր հա­մա­կար­գե­րը, ո­րոն­ցում ան­ձը դրսոր­վում է, կրթվում և զար­գա­նում, ձգտում ին­քնի­րաց­ման։ Ու­սում­նա­սի­րե­լով ու­սա­նող­նե­րի հո­գե­բա­նա­կան ան­վտան­գութ­յու­նը՝ անհ­րա­ժեշտ է հաշ­վի առ­նել բարձ­րա­գույն կրթութ­յան հա­մա­կար­գին վե­րա­բե­րող ո­րո­շա­կի հար­ցեր, ո­րոնք են­թադ­րա­բար ծա­ռա­յում են որ­պես ու­սա­նող­նե­րի ու­սուց­ման և սո­ցիա­լա­կա­նաց­ման հա­մար նպաս­տա­վոր մի­ջա­վայր։ Ի­րա­կա­նաց­ված հե­տա­զո­տութ­յան հա­մա­տեքս­տում նպա­տա­կա­հար­մար է գտնվել դի­տար­կելու ու­սա­նող­նե­րի ան­ձի հո­գե­բա­նա­կան անվ­տան­գութ­յան բա­ղադ­րիչ­նե­րի, կեն­սա­կա­յու­նութ­յան և մո­տի­վա­ցիոն ո­լոր­տի տար­բեր ցու­ցա­նիշ­նե­րի միջև ե­ղած փոխ­կա­պակց­վա­ծութ­յուն­նե­րը ոչ միայն ու­սում­նա­կան գոր­ծըն­թա­ցում, այլև կախ­ված այն հան­գա­ման­քից, թե ո­րե­րորդ ե­րե­խան է նա ըն­տա­նի­քում։ Այս փաս­տը մե­ծա­պես ազ­դում է աշ­խար­հի նկատ­մամբ ե­րե­խա­յի հիմ­նա­րար վստա­հութ­յան և­ ինք­նավս­տա­հութ­յան զգա­ցո­ղութ­յան զար­գաց­ման և­ ան­ձի ձևա­վոր­ման վրա: Ն­շա­նա­կա­լի տար­բե­րութ­յուն­ներ են դուրս բեր­վել ու­սա­նող­նե­րի հո­գե­բա­նա­կան անվ­տան­գութ­յան և մո­տի­վա­ցիոն ո­լոր­տի ցու­ցա­նիշ­նե­րի միջև՝ կապ­ված ըն­տա­նի­քում նրանց դե­րի հետ։ Միակ ե­րե­խա­նե­րի և սիբ­լինգ­նե­րի տվյալ­նե­րի միջև նկատ­վել են հա­վաս­տի տար­բե­րութ­յուն­ներ: Երե­խա­նե­րից մեծերը ցու­ցա­բե­րել են դի­մադ­րո­ղա­կա­նութ­յան և պա­տաս­խա­նատ­վութ­յան ա­վե­լի բարձր մա­կար­դակ, ին­չը կապ­ված է նրանց ըն­տա­նե­կան ծագ­ման և վաղ ըն­տա­նե­կան փո­խազ­դե­ցութ­յուն­նե­րի հետ: Միակ ե­րե­խա­նե­րը բնու­թագր­վել են ա­վե­լի բարձր մո­տի­վա­ցիա­յի միա­վոր­նե­րով, մինչ­դեռ ավելի փոք­րե­րի մոտ ո­րոշ պա­րա­մետ­րեր նվա­զել են՝ միա­ժա­մա­նակ ընդգ­ծե­լով հո­գե­բա­նա­կան հար­մա­րա­վե­տութ­յան ցան­կութ­յու­նը: Բո­լոր մաս­նա­կից­նե­րի մոտ «Ըն­տա­նիք» բա­ղադ­րի­չը, ո­րը սեր­տո­րեն կապ­ված է հու­զա­կան բա­րե­կե­ցութ­յան և­ անձ­նա­կան կա­յու­նութ­յան հետ, հա­տուկ դեր է խա­ղում հո­գե­բա­նա­կան անվ­տան­գութ­յան կա­ռուց­ված­քում:
Copyright (c) 2026 Varduhi Papoyan, Alina Galstyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
«Անվակոսի էֆեկտը» Հայաստանյան ինստիտուցիոնալ զարգացման սոցիոմշակութային համատեքստում
Խորհրդային Միության փլուզումից հետո հետխորհրդային տարածքում սկսվեց ինստիտուցիոնալ փոխակերպումների աննախադեպ մի ալիք, ինչը հիմնված էր այն կանխավարկածի վրա, թե ազատական-ժողովրդավարական կառուցակարգերն ինքնաբերաբար կխթանեն կյանքի սոցիոմշակութային հիմունքների արդիականացմանը/ումը: Սակայն տասնամյակներ տևած «անցումը» վեր հանեց կառուցվածքային մի շարք անհամաչափություններ։ Մասնավորապես, ձևայնացված ինստիտուտների ներդրմանը զուգահեռ՝ հասարակական կյանքի հիմքում ընկած «մշակութային կոդերը» մնացին խնամակալական հիմունքներով գործառնող անցյալին շաղկապված: Հայաստանն այս երևույթի ցայտուն օրինակ է, որտեղ հարատև «անվակոսի էֆեկտը» (path dependence) ստեղծել է ինստիտուցիոնալ «կողպման» վիճակ՝ բարեփոխումները դարձնելով ավելի շատ դեկորատիվ։ Հոդվածում հիմնավորվում է, որ զարգացման իներցիայի հաղթահարումը պահանջում է ինստիտուցիոնալ ճարտարակերտման արմատական ձև, որն ուղղված կլինի հասարակության էկզիստենցիալ հիմքերին: Այս համատեքստում վերլուծվում է «Իրական Հայաստանի» հայեցակարգը՝ որպես տրավմատիկ հիշողության ապակառուցման և ինքնության պրագմատիկ վերադասավորման փորձ։ Միաժամանակ, քննվում են այն խնդիրները, որոնք հայեցակարգը դարձնում են էկզիստենցիալ առումով խոցելի: Հեղինակը փաստում է, որ գոյաբանական անվտանգության հին հենարանների փլուզումը և պատասխանատվության գերբեռնումը կարող են առաջացնել հանրային դիմադրություն և խնամակալական հիմունքներով գործառնող անցյալին վերադառնալու ցանկություն։ Եզրակացության մեջ շեշտվում է, որ «անվակոսի» հաղթահարումն առավել իրատեսական է դառնում պատմական տրավմաները պետականակերտման ռեսուրսի վերածելու և քաղաքացիական այնպիսի սուբյեկտայնություն ձևավորելու միջոցով, որտեղ պետությունն իրապես ընկալվում է որպես անհատի անվտանգության և ինքնաիրացման միակ իրական միջավայրը:
Copyright (c) 2026 Arman Gharagulyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Բռնի տեղահանված անձանց մոտ կուտակային սթրեսի միջառարկայական գնահատման անհրաժեշտության մեթոդաբանական սկզբունքներ
Սույն հոդվածում վերլուծվում են բռնի տեղահանվածների շրջանում կուտակային սթրեսի առանձնահատկությունները և դրա չափման անհրաժեշտությունը՝ կենսահոգեսոցիալական մոտեցման շրջանակում։ Կուտակային սթրեսը բազմակի, փոխկապակցված և ժամանակի ընթացքում կուտակվող սթրեսորների համակցման արդյունք է։ Այն միաժամանակ ներգործում է անհատի կենսաբանական, հոգեբանական և սոցիալական համակարգերի վրա։ Ներկայումս տեղահանության խնդիրը ավելի արդիական է դառնում։ Տեղահանությունը կուտակային սթրեսի առաջացմանը նպաստող կարևոր գործոն է։ Բռնի տեղահանության պայմաններում սթրեսային փորձառությունները ոչ միայն բազմաշերտ են, այլև շարունակական․ սթրեսածին գործոնները առկա են ինչպես տեղահանման ընթացքում, այնպես էլ դրանից առաջ և հետո, ինչի հետևանքով աստիճանաբար ձևավորվում են հարմարվողական ռեսուրսների սպառում, ֆունկցիոնալ փոփոխությունների առաջացման վտանգ։ Կուտակային սթրեսին բնորոշ են բազմոլորտ ազդեցությունը, ժամանակային դինամիկան, արտաքին և ներքին գործոնների փոխազդեցությունը։ Ուստի կուտակային սթրեսի գնահատումը, հատկապես բռնի տեղահանվածների դեպքում, չի կարող սահմանափակվել չափման մեկ գործիքով, հաշվի առնել անհատի կենսագործունեության միայն մեկ միջավայր, ունենալ լոկ իրադարձությունների գումարային բնույթ։ Առաջարկվում է հատուկ, համակարգված և համակցված չափման մոտեցման անհրաժեշտություն, որը կներառի հոգեբանական, ֆիզիոլոգիական և սոցիալական գործոնների ինտեգրված գնահատում։
Copyright (c) 2026 Հրանտ Ավանեսյան, Դիանա Ավթանդիլյան, Անահիտ Ամիրջանյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Քաղաքական դիրքորոշումների գնահատման մեթոդիկայի մշակում և հուսալիության ստուգում
Հոդվածում ներկայացվում են քաղաքական դիրքորոշումների ուսումնասիրման տարբեր մոտեցումները, շեշտադրվում դրանց բազմաչափ բնույթը։ Հաշվի առնելով քաղաքական դիրքորոշումների հետազոտման վալիդացված մեթոդիկաների խիստ սահմանափակ լինելը և մասնավորապես հայալեզու գործիքակազմի բացակայությունը, ինչպես նաև տվյալ ոլորտի համակարգային և համակողմանի ուսումնասիրման կարևորությունը՝ մեր կողմից մշակվել և սույն հոդվածում ներկայացվում է քաղաքական դիրքորոշումների չափման հեղինակային մեթոդիկա, որի հիմնական նպատակը քաղաքական դիրքորոշումների ձևավորման միտումների գնահատումն ու դրանց դրսևորման առանձնահատկությունների բացահայտումն է։ Մեթոդիկան մշակվել է Ս. Աշի կոնֆորմիզմի տեսության և Դ. Կանեմանի ու Ա. Տվերսկու հեռանկարի տեսության հիմնադրույթների և սկզբունքների ինտեգրման հիման վրա։ Հարցարանի մշակումը իրականացվել է երեք հիմնական փուլերի միջոցով՝ տեսական վերլուծություն, փորձագիտական գնահատում և պիլոտային հետազոտություն։ Հետազոտության պիլոտային փուլին մասնակցել է 52 հետազոտվող, որի արդյունքները վկայում են սանդղակների բարձր ներքին համաձայնության և հուսալիության մասին․ կոնֆորմիզմի սանդղակի համար Կրոնբախ ալֆան կազմել է α = 0.871, իսկ ռացիոնալության սանդղակի համար՝ α = 0.814։ Վերլուծության արդյունքում ստացված տվյալների հիման վրա քվարտիլային վերլուծությամբ սահմանվել են կոնֆորմիզմի և ռացիոնալության մակարդակների մեկնաբանման շեմերը:
Copyright (c) 2026 Էլինա Ասրիյան, Hasmik Sargsyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
‹‹Ես-Ուրիշը›› երկխոսության ձախողումը որպես ինքնության ճգնաժամի պատճառ
Մարդը մշտապես Ուրիշի որոնման և իր մեջ վերջինիս բացահայտման վիճակում է, ինչն էլ հնարավորություն է տալիս մեզ` որպես Ես-ի/Մենք-ի` ընդարձակել մեր ինքնաճանաչողության հորիզոնները: Ես-ի և Ուրիշի գոյաբանական միասնությունը նշանակում է, որ երկրորդը առաջինի ինքնության կառուցարկման կարևոր մասնակիցներից է: Այդ միասնությունը դրսևորվում է Ես-ի բովանդակային երկակիությանմբ: Բացի այդ, վերջինիս լինելիության հայտարարագրումը Ուրիշի կողմից իրականացվում է «ժամանակային ձևաչափով», քանի որ միայն Ուրիշն է ունակ տեղավորելու Ես-ին ներկայում, ինչպես նաև սահմանելու վերջինիս «կյանքի ժամանակը»՝ իր վրա վերցնելով նրա կյանքի առանցքային իրադարձությունների (ծննդյան և մահվան) հուզական ծանրաբեռնվածությունը: Քանի որ Ես-ի վերջավոր լինելու փաստը գրանցելու հնարավորությունը տրված է Ուրիշին՝ ստացվում է, որ նրա գոյության արժեքը ևս ամրագրվում է վերջինիս կողմից, ինչը ընգծում է երկկողմանի բարոյական լեգիտիմության անհրաժեշտությունը: Հետևաբար, Ուրիշի հետ հաղոդակցության ձախողումը, որի արդյունքում փլուզվում է երկխոսության մասնակիցների միջև առկա բարոյական կամուրջը, կարող է դառնալ ինքնության ճգնաժամի պատճառ: Նման ճգնաժամի հաղթահարումը առաջին հերթին Ուրիշի ընդունման և վերջինիս առջև սեփական պատասխանատվության բարոյագիտական խնդիր է: Ուրիշի հետ երկխոսությունը մոտեցնում է ընդհանուր եզրագծին, ինչը ապահովում է կողմերի ինքնաընկալման համարժեքությունն ու սեփական Ես-ի ամբողջականությունը:
Copyright (c) 2026 Կարինե Յարալյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Իրական և թվային սոցիալականացման գործոնների ազդեցությունը անձի ներկայիս հոգեբանական բարեկեցության վրա
Վերջին տասնամյակում անձի հոգեբանական բարեկեցության հիմնախնդիրը դարձել է հոգեբանական, սոցիալական և միջառարկայական հետազոտությունների հիմնական թեմաներից: Սա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ հոգեբանական բարեկեցությունն այլևս չի դիտարկվում որպես բացառապես ներհոգեբանական երևույթ, այլ որպես բարդ իրողություն, որը պայմանավորված է սոցիալական, մշակութային և մի շարք այլ գործոններով: Դրանց թվում հատկապես նշանակալի դեր են խաղում սոցիալ-հոգեբանական գործոնները, քանի որ անձի հոգեբանական բարեկեցության նախադրյալները ձևավորվում են առավելապես դեռահասության տարիքում՝ հաղորդակցության, սոցիալական փոխազդեցության և ինքնաիրացման արդյունքում։ Ժամանակակից աշխարհում այս գործընթացները ծավալվում են ոչ միայն իրական, այլև թվային պայմաններում՝ էականորեն վերափոխելով սոցիալականացման վերաբերյալ ավանդական պատկերացումները։ Թեև թվային սոցիալականացումը նոր հնարավորություններ է ընձեռում սոցիալական կապերի հաստատման և ինքնաարտահայտման համատեքստում, այն հաճախ պարունակում է որոշակի հոգեբանական ռիսկեր[1]։ Այս միտումներն անհրաժեշտություն են առաջացնում ուսումնասիրել, թե ինչպես են իրական և թվային սոցիալական փոխազդեցությունները համատեղ ազդում անձի հոգեբանական բարեկեցության և հուզական կայունության վրա։ Հոդվածի թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է հատկապես այն հանգամանքով, որ դեռահասության շրջանը հանդիսանում է անձի ֆիզիկական, սոցիալական, հուզական և մտավոր զարգացման ամենակարևոր փուլերից մեկը, որը կարող է անձին խոցելի դարձնել հոգեկան առողջությանը վերաբերող խնդիրների նկատմամբ։ Հետևաբար սույն հոդվածի նպատակը արդիական է, որը ենթադրում է վերլուծել դեռահասների հոգեբանական բարեկեցությունը պայմանավորող սոցիալ-հոգեբանական գործոնների ազդեցությունը թե՛ իրական, թե՛ թվային պայմաններում և մատնանշել էմպիրիկ հետազոտության ռազմավարությունը։
Copyright (c) 2026 Էմմա Սարգսյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Գեղագիտական զգացմունքների ձևավորման տեսական մոդելը և դրա դրսևորումները դեռահասության շրջանում
Գեղագիտական զգացմունքների ձևավորման խնդիրը ժամանակակից մանկավարժության և արվեստի հոգեբանության կարևոր ուղղություններից է, քանի որ այն անմիջականորեն կապված է անձի արժեքային համակարգի, հուզական մշակույթի և աշխարհընկալման զարգացման հետ։ Հատկապես դեռահասության շրջանում, երբ ակտիվորեն ձևավորվում են ինքնագիտակցությունը, հուզական փորձը և գեղագիտական վերաբերմունքը իրականության նկատմամբ, գեղագիտական զգացմունքների կառուցվածքի և ձևավորման մեխանիզմների տեսական հիմնավորումը ձեռք է բերում առանձնահատուկ նշանակություն։ Հոդվածում ներկայացվում է գեղագիտական զգացմունքների ձևավորման տեսական մոդելը, որը բացահայտում է դրանց հիմնական բաղադրիչները, կառուցվածքային ամբողջականությունը, միմյանց հետ փոխհարաբերությունները և զարգացման տրամաբանությունը դեռահասության շրջանում։ Առաջարկվող մոդելը հնարավորություն է տալիս համակարգված կերպով մեկնաբանել գեղագիտական փորձի առաջացման և գիտակցման գործընթացը՝ ընդգծելով ընկալման, հուզական արձագանքի, գեղագիտական գնահատման և գեղագիտական պահանջմունքի ձևավորման հաջորդականությունը։ Այս գործընթացում առանցքային դեր է խաղում երաժշտական ռիթմի և հնչյունային կառուցվածքի ազդեցությունը մարդու ֆիզիոլոգիական և հոգեկան համակարգերի սինխրոնիզացիայի վրա։ Մոդելը հաշվի է առնում ինչպես բազային հույզերի արթնացումը, այնպես էլ բարդ, «զտված» գեղագիտական ապրումների ձևավորումը, ինչը հիմնարար նշանակություն ունի դեռահասի ներաշխարհի հարստացման և նրա գեղագիտական ճաշակի ինքնատիպության դրսևորման համար։
Copyright (c) 2026 Lala Simonyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
«Անձի ինքնափոփոխման ներուժ» հարցաշարի բովանդակային վավերականության գնահատումը CVI մեթոդի կիրառ­մամբ
Հոդվածը նվիրված է «Անձի ինքնափոփոխման ներուժ» հարցաշարի հայերեն տարբերակի տեղայնացման և բովանդակային վավերականացման արդյունքների ներկայացմանը։ Աշխատանքի նպատակն է ստեղծել հուսալի գործիք Հայաստանում մասնագիտության փոփոխության խնդիրներն ուսումնասիրելու համար։ Հարցաշարն ուղղված է անձի ինքնափոփոխման պահանջմունքի, ինքնափոփոխման գիտակցված ընդունակության, հնարավորությունների և սեփական փոփոխության հանդեպ սուբյեկտիվ վստահության գնահատմանը։ Հարցաշարի լեզվական ադապտացիան իրականացվել է հետ-թարգմանության դասական ընթացակարգով՝ապահովելով բնօրինակի հետ հայեցակարգային և իմաստային համարժեքությունը։ Հետազոտությանը մասնակցել է հոգեբանության ոլորտի 9 փորձագետ (ՀՀ բուհերի դասախոսներ և գիտաշխատողներ), որոնց գնահատականների հիման վրա իրականացվել է խառը մեթոդների վերլուծություն՝ համատեղելով բովանդակային վավերականության ինդեքսի (CVI) քանակական հաշվարկը և փորձագետների մեկնաբանությունների որակական վերլուծությունը։ Վերլուծության արդյունքում, հիմնվելով I-CVI ցուցանիշների (ընդունելի շեմ ≥ 0.78) և որակական մեկնաբանությունների վրա, սկզբնական 24 պնդումներից ձևավորվել է հարցաշարի վերջնական, 23-կետանոց տարբերակը։ Սանդղակի ընդհանուր բովանդակային վավերականության ինդեքսը (S-CVI/Ave) կազմել է 0.90, ինչը գերազանց ցուցանիշ է։ Ստացված արդյունքները վկայում են, որ գործիքը կարող է արդյունավետորեն կիրառվել ինչպես հետազոտական նպատակներով, այնպես էլ կարիերայի խորհրդատվության և ՄՌԿ ոլորտներում՝ անձի ներքին ռեսուրսները գնահատելու համար: Արդյունքները վկայում են, որ գործիքի ադապտացված տարբերակն օժտված է բարձր բովանդակային վավերականությամբ և հուսալի հիմք է հանդիսանում հետագա հոգեչափական ուսումնասիրությունների (հուսալիության և կառուցվածքային վավերականության ստուգում) համար։
Copyright (c) 2026 Մարիամ Մանուկյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Քաղցկեղ ունեցող անձանց շրջա­նում հիվանդության փուլի վերաբերյալ տեղեկացվածության դերը մտե­րիմ­ների հետ կապվածության, կյանքի իմաստավորման և հուսա­հա­տու­թյան դրսևորումների համատեքստում
Քաղցկեղը համարվում է 21-րդ դարի ամենալուրջ առողջական մարտահրավերներից մեկը։ Հիվանդության փաստը հաճախ վերածվում է էքզիստենցիալ ճգնաժամի, որը ուղեկցվում է հուսահատության զգացումով, ապագայի հանդեպ անորոշության զգացումով, կյանքի իմաստի և արժեքների վերաիմաստավորման անհրաժեշտությամբ։ Հատկապես պալիատիվ բուժման փուլում գտնվող պացիենտների համար հիվանդությունը ոչ միայն բժշկական, այլև խորը հոգեբանական փորձառության է վերածվում, որը պահանջում է հարմարողական նոր մոտեցումների։ Սույն աշխատանքում ուսումնասիրվել է պալիատիվ բուժման փուլում գտնվող քաղցկեղ ունեցող անձանց կյանքի իմաստավորման, մտերիմների հետ կապվածության առանձնահատկությունները և հուսահատության դրսևորումները՝ հիվանդության փուլի վերաբերյալ պացիենտների տեղեկացվածության հետ կապի տեսանկյունից։ Արդյունքներն ընդգծում են, որ պալիատիվ բուժման փուլում քաղցկեղ ունեցող անձանց կյանքի իմաստավորման, մտերիմների հետ կապվածության և հուսահատության արտահայտվածության վրա էական ազդեցություն ունի հիվանդության փուլի վերաբերյալ պացիենտների տեղեկացվածությունը, որպես կարևոր հոգեբանական գործոն։ Մասնավորապես, այն անձինք, ովքեր տեղեկացված են իրենց հիվանդության փուլի մասին, հաճախ դրսևորում են ավելի արտահայտված կյանքի իմաստի որոնում, փորձում են վերաիմաստավորել իրենց գոյության արժեքը, անձնական փորձառությունները, հարաբերությունները և սոցիալական կապերը։ Միաժամանակ, տեղեկացվածությունը կարող է նաև նպաստել հիվանդության ընդունմանը, հուզական կարգավորմանը և մտերիմների հետ ավելի անկեղծ ու խորը հարաբերությունների ձևավորմանը, ինչը որոշ դեպքերում հանգեցնում է հուսահատության մակարդակի նվազման։
Copyright (c) 2026 Եվա Ղուկասյան, Եվա Ասրիբաբայան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Մարդկային հատկանիշը առածներում ու ասացվածքներում. լեզվի բնորոշման ճանաչողական-փիլիսոփայական դիտանկյուն
Սույն հոդվածի առանցքը առածային խոսույթում լեզվի հասկացութայնացման միջոցով մարդկային հատկանիշի որոշարկման ու բնութագրման լեզվաճանաչողական ու փիլիսոփայական վերլուծությունն է: Համեմատական մեթոդի օգնությամբ մարդակենտրոն հայեցակերպի շրջանակում քննության են առնվում ֆրանսերեն և հայերեն առածներ ու ասացվածքներ, որոնք շեշտադրում են խոսքի՝ իբրև լեզվի կիրառման դերը մարդկային բնութագրի վերհանման գործում: Մասնավորապես՝ լեզվի փիլիսոփայության ու իրականության փոխառնչության տիրույթում իրականության կառուցարկման ու խոսքի իմաստաստեղծ գործառույթի դիրքերից բնորոշվում են ճշտախոսությունն ու ստախոսությունը, իսկ խոսքի ազդեցության ու ներուժի կարևորումը ճանաչողական-գործաբանական հարթությունում ուղղորդում է զգուշության տիրույթ: Առածներում իրականության գոյաբանական, իմացաբանական ու բարոյագիտական արտապատկերման ճանապարհը ճանաչողությունն է, որը թույլ է տալիս մարդկային էությունը որոշարկել լեզվական միավորի ու հասկացույթի հարաբերակցության համատեքստում, իսկ խոսքը մետալեզվական մակարդակում լեզու հասկացույթի միջոցով սահմանում է մարդկային էությունը: Լեզվաճանաչողական մեկնությունը առածային խոսույթի փիլիսոփայության իմաստային շրջանակի որոշարկման միջոց է, իսկ հասկացութային դաշտում փոխաբերությունների միջոցով առածներն ու ասացվածքները ներամփոփում են լեզվի ու վերջինիս կիրառման՝ խոսքի միջոցով մարդկային հատկանիշների բնորոշման ուղիներ: Այսպիսով՝ առածային խոսույթի լեզվաճանաչողությունը լեզվափիլիսոփայության մեկնման ճանապարհ է, իսկ միջմշակութային հայեցակերպի լույսի ներքո փոխաբերական պատկերումները ցուցանում են նշյալ ուղիների զուգահեռման ու հատման տիրույթները:
Copyright (c) 2026 Նարե Շալունց https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Գիտական գիտելիքի ճշմարտության արտակառուցվածքային և ներկառուցվածքային գնահատման չափանիշները
Ժամանակակից մեթոդաբանության հետաքրքրական հարցերից մեկը միևնույն բնագավառում՝ էմպիրիկ հիմքերի վրա, մրցակից վարկածների առաջադրման և դրանցից ընտրության հարցն է: Հոդվածում քննարկվում են միևնույն հարցի վերաբերյալ երկու տարբեր՝ մրցակից վարկածներ: Առաջին վարկածի հեղինակներից մեկը ակադեմիկոս Հ. Մանանդյանն է: Նրա առաջադրած վարկածի համաձայն՝ հայերը՝ արմենները, Հայաստան են ներգաղթել Մակեդոնիայից, այսինքն՝ Եվրոպայից: Այս վարկածը չունի բավարար հիմքեր, հիմնավորվածություն, համոզչականություն տվյալ սոցիալ-մշակութային, պատմական համատեքստում: Երկրորդ վարկածի համաձայն՝ հայերը՝ արմենները, տեղաբնակ են: Այս վարկածը ավելի բնական է: Այսինքն՝ պատմական գիտելիքում վարկածի ընդունման, գնահատման չափանիշներում ֆալսիֆիկացիան բացակայում է, իսկ վերիֆիկացիան ընդունում է բոլորովին այլ տեսք: Մնում են պատմական հիմնավորվածությունը, տվյալ ժամանակաշրջանի աշխարհի պատկերի, աշխարհայացքի, սոցիալ- մշակութային, պատմական համատեքստի մեջ ներգծված լինելը, ինչպես նաև այդ վարկածի բացատրման, կանխատեսման, կիրառման տրամաբանական ուժը:
Copyright (c) 2026 Ալբերտ Ղազարյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Գեղագիտական արժեքի ըմբռնումը Շ․ Պերպերյանի արժեքաբանական ուսմունքում
Շահան Պերպերյանը (1861-1956) 20-րդ դարի առաջին կեսի արևմտահայ այն մտավորականներից է, ով մեծագույն ջանքեր է գործադրել և անուրանալի աշխատանք կատարել սփյուռքում և հայկական հոգևոր կենտրոններում ազգային ինքնության, հայ մտքի պահպանման, հայեցի կրթության ապահովման ու զարգացման համար։ Գիտակցական ողջ կյանքը Պերպերյանը նվիրաբերել է գիտամանկավարժական գործունեությանը՝ իր ուրույն տեղը զբաղեցնելով հայ փիլիսոփայական մտքի, գեղագիտության, երաժշտագիտության, պարագիտության, մանկավարժության ոլորտներում։ Հոդվածում ներկայացված և ամփոփված են Շ․ Պերպերյանի գեղագիտական հայացքները՝ արժեքաբանության համատեքտում։ Առանձնացնելով արհեստի և արվեստի գործերը՝ քննարկվում են մարդու ստեղծագործական էության, արվեստին, արվեստագիտական գործունեության երեք հիմնական փուլերին, ձևերին, դրդապատճառներին առնչվող հարցեր։ Վերլուծվել են Պերպերյանի արժեքաբանական և գեղագիտական ընկալումները, որտեղ փորձ է արվում բացահայտել մարդու և արժեքների փոխհարաբերությունը, արվեստի գործի գնահատման գործընթացը, չափանիշները։ Անդրադարձ է կատարվում Պերպերյանի արվեստի փիլիսոփայությանը, արվեստի տեսակներին, որտեղ հիմք ընդունելով արվեստագիտական արժեքի տարողունակությունը՝ Պերպերյանն առանձնացնում է ավագ և կրտսեր արվեստներ։ Ավագ արվեստները վեցն են․ Ճարտարապետություն, քանդակագործություն, նկարչություն, պար, բանահյուսություն, երաժշտություն, իսկ մնացած բոլոր արվեստները՝ կահագործություն, ոսկերչություն, դերձակություն և այլն, համարվում են կրտսեր արվեստներ։ Ներկայացվել է նաև Շ․ Պերպերյանի հայացքները արվեստի սեռերի, առաջացման ազդակների ու արվեստագիտական ողջ գործընթացի մասին։
Copyright (c) 2026 Վարդան Կարապետյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Հոգեկան առողջության եվ հոգեսոցիալական աջակցության (MHPSS) կիրառման փորձը եվ մարտահրավերները
Ճգնաժամային և հետճգնաժամային իրավիճակներում հոգեկան առողջության և հոգեսոցիալական աջակցության կարիքները համալիր և փոխկապված են՝ ներառելով ճգնաժամային իրավիճակին առերեսված անձանց և համայնքների հոգեկան, հոգեբանական, սոցիալական փորձառությունները, համայնքային կապերը, մասնագիտական աջակցության ձևերը, և մի շարք այլ անձնային ու համակարգային գործոնները։ Միջազգային պրակտիկայում այս համալիրությանը համակարգված արձագանք տալու համար կիրառվում է հոգեկան առողջության և հոգեսոցիալական աջակցության (անգլերեն համարժեքը՝ Mental Health and Psychosocial Support, այսուհետ՝ MHPSS) համակցված մոտեցումը, որը կենտրոնանում է ոչ թե մարդկանց և համայնքների խոցելիության, այլ տոկունության և ապաքինման/վերականգնման մոտեցումների վրա, ինչպես նաև առաջարկում է աստիճանակարգված, փուլային և միջոլորտային ու միջմասնագիտական աջակցության յուրատեսակ շրջանակ։ Չնայած միջազգային պրակտիկայում այն լայնորեն կիրառվող մոտեցում է, Հայաստանում այն քննարկման օրակարգ դարձավ 2023թ․ սեպտեմբերին ԼՂ-ից բռնի տեղահանման ընթացքում։ Հոդվածը, հիմնվելով միջազգային փորձի ու փաստաթղթերի ուսումնասիրության, ինչպես նաև փորձագիտական հարցումների և առանցքային տեղեկատուների հետ հարցազրույցների հիման վրա, մանրամասն նկարագրում է MHPSS-ը՝ լրացնելով մասնագիտական տեղեկատվության բացը, մյուս կողմից վերհանում է Հայաստանում MHPSS-ի կիրառման փորձը՝ խոչընդոտների և հնարավորությունների համատեքստում։ Հիմնական արդյունքներն ընդգրկում են մի կողմից MHPSS բուրգի ներկայացումը՝ մասնագիտական գործունեության շրջանակը ներկայացնելով և ծառայությունների ձևավորման տիպեր առաջարկելով, մյուս կողմից՝ MHPSS քննարկումների ծավալումը՝ որպես դրական տեղաշարժ արձանագրելով, միևնույն ժամանակ՝ միջոլորտային համագործակցության, շահառու համայնքների իմաստալից մասնակցությամբ մշակվող քաղաքականությունների և ծառայությունների մշակման կարիքն ընդգծելով։ Հոդվածի միջոցով ներկայացվել են պետության կողմից իրականացված կարճաժամկետ և միջնաժամկետ գործողությունները, մինչդեռ MHPSS-ում առանցքային է նաև երկարաժամկետ գործողությունների պլանավորումն ու իրականացումը, որն ընթացքի մեջ է, ինչի մոնիթորինգի համար անհրաժեշտ է շարունակական և հաջորդիվ հետազոտություններ։
Copyright (c) 2025 Gohar Khachatryan, Narine Khachatryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ֆալիբիլիզմի զարգացումը Չարլզ Պիրսի փիլիսոփայությունում
Հոդվածում քննարկվում է Չարլզ Պիրսի փիլիսոփայության մեջ ֆալիբիլիստական հայեցակարգի և իմացաբանական դիրքորոշման հիմքում ընկած պատճառները, փաստարկները, նախորդ իմացաբանական դիրքորոշումների քննադատության փորձերը և ֆալիբիլիզմի զարգացման միտումները։ Պիրսյան ֆալիբիլիզմն առաջին հերթին սուբյեկտի ճանաչողական կարողությունների և ճանաչողության մեթոդի սահմանափակումների ընդունման և հաղթահարման փորձերի արդյունք է, որն առավելապես դրսևորվում է փիլիսոփայի՝ դեկարտյան դոգմատիկ-ֆունդամենտալիստական հայացքների և մեթոդաբանական սկեպտիցիզմի քննադատությունում։ Կարելի է ենթադրել, որ պիրսյան ֆալիբիլիզմի ձևավորման և զարգացման հիմքում ընկած են (1) կամավոր և համընդհանուր կասկածի մեթոդից հրաժարումը, (2) ճանաչողության մեջ բավարար պատճառ ունեցող չափավոր կասկածի պահանջի ընդունումը և (3) գիտելիքների ու համոզմունքների հիմքում բացարձակ իմացական հիմքերի որոնման պահանջից հրաժարումը։ Թեև Պիրսի փիլիսոփայության մեջ այստեսակ իմացաբանական դիրքորոշումը հանգեցնում է ողջ իմացության և ճանաչողական կարողությունների սխալականության ընդունմանը (ֆալիբիլիզմին), այն ճանաչողությունը ու հատկապես գիտական ճանաչողությունը վերաձևակերպում է միջսուբյեկտային դինամիկ գործնթացի, որն ունակ է մեղմելու սուբյեկտիվի առկայությունը և ապահովելու գիտելիքների աճը՝ թույլ չտալով որևէ գիտելիքի կամ համոզմունքի կարծրացում իմացության մեջ։ Հեղինակի կարծիքով՝ Պիրսի ֆալիբիլիզմը ոչ խիստ, չափավոր իմացաբանական դիրքորոշում է, որը թույլ է տալիս խուսափել դոգմատիզմի, ֆունդամենտալիզմի, ինֆալիբիլիզմի և ծայրահեղ սկեպտիցիզմի՝ գիտելիքի նկատմամբ մաքսիմալիստական պահանջներից և հայեցակարգային սահմանափակություններից։
Copyright (c) 2026 Davit Akelyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Պատասխանատվության հասկացությունը Մ.Մ.Բախտինի բարոյական փիլիսոփայության մեջ
Մ.Մ.Բախտինի բարոյական փիլիսոփայության մեջ պատասխանատվությունը՝ իրավիճակայնության, մասնակցայնության, կամային-էմոցիոնալ տոնի, ինքնագիտակցականության, դեպի Ուրիշը՝ անձի կողմնորոշվածության հետ մեկ տեղ հանդիսանում է արարքի անբաժան բնութագրիչ: Բոլոր այս բնութագրիչներն ամփոփվում են պատասխանատվության մեջ: Եվ քանի որ Մ.Բախտինը կառուցում էր իր բարոյական փիլիսոփայությունը որպես արարքի փիլիսոփայություն, իսկ արարքը դիտարկում էր որպես բարոյականության ամբողջական մարմնավորում՝ պատասխանատվությունը արդարացիորեն կարող է ընկալվել որպես ոչ միայն արարքի, այլ ընդհանրապես բարոյականության ամբողջական ռեպրեզենտացիա: Հոդվածում քննարկվում է Մ.Բախտինի վաղ շրջանի աշխատանքներում ներկայացված պատասխանատվության երկու ձև: Իր ընկալմամբ, պատասխանատվությունը, մի կողմից, կոնկրետ է և անկրկնելի, իրացվում է ‹‹կեցության եզակի տեղից››, այդ կեցության նկատմամբ, և, այս իմաստով՝ Ես-ակենտրոն է: Մյուս կողմից, Բախտինի կառուցած արարքի բարդ արխիտեկտոնիկան, որը ներկայացված է ‹‹ես-ինձ-համար, ուրիշը-ինձ-համար և ես-ուրիշի-համար›› արժեքային կողմնորոշումներով, բացում է պատասխանատվության այնպիսի հեռանկար, որի դեպքում վերջինս ներկայանում է ոչ թե որպես պատասխան կեցությանը (թող և ‹‹իրադարձություն-կեցություն›› կոնկրետության մեջ), այլ որպես պատասխան Ուրիշին՝ այդ կեցության մասնակցին: ‹‹Արարքի փիլիսոփայությունը›› աշխատության մեջ քննարկված պատասխանատվության կոնցեպտը կրում է Բախտինի վաղ փիլիսոփայական ստեղծագործականությանը հատուկ, բայց իր կողմից չարձանագրվող իմաստային դինամիկան (մենախոսականությունից՝ երկխոսականություն, արարքի փիլիսոփայությունից՝ երկխոսության փիլիսոփայություն), որի իրական հետևանքները ամրագրվեցին մտածողի ուշ շրջանի գործերում:
Copyright (c) 2025 Ruben Apressyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Գիտական ​​գիտելիքի մարդկայնացման և դրա վերափոխման ավանդական կենսաէթիկական մեխանիզմները բաց գիտության դարաշրջանում
Հոդվածում քննարկվում են գիտական գիտելիքի մարդասիրական վերահսկողության համար կիրառվող ավանդական կենսաէթիկական մեխանիզմները։ Այս հիմնարար մեխանիզմները ներառում են կենսաէթիկական սկզբունքների և ուղեցույցների ներառումը՝ որպես հետազոտողներին տրվող առաջարկություններ, կամավոր տեղեկացված համաձայնություն, ինչպես նաև (կենսա)էթիկայի հանձնաժողովների կողմից իրականացվող էթիկական փորձաքննություն։ Ավանդական կենսաէթիկական վերահսկողության մեթոդաբանական հիմքը ձևավորվում է կենսաէթիկայի այնպիսի հատկանիշներով, ինչպիսիք են՝ միջգիտակարգայնությունը, գործնական կողմնորոշվածությունը, պլյուրալիստական ունիվերսալիզմը, անձակենտրոն մոտեցումը և կոլեգիալ որոշումների ընդունումը։ Բաց գիտության առաջացման համատեքստում վերը նշված մեխանիզմներն անխուսափելիորեն ենթարկվում են փոփոխությունների։ 21-րդ դարում ձևավորված նոր գիտական հարացույցը բնորոշվում է, առաջին հերթին, արհեստական բանականության գործիքների համատարած կիրառմամբ, ինչպես նաև գիտելիքի թափանցիկության և հասարակության համար բաց լինելու զարգացմամբ։ Սա առավել ընդգծում է մարդու և բնության պաշտպանության, ինչպես նաև հետազոտությունների հումանիստական ուղղվածության հարցերը։ Բաց գիտության պայմաններում ձևավորվում են գիտելիքի վերահսկման նոր կենսաէթիկական միջոցներ, սակայն ավանդական մեխանիզմները շարունակում են գործել։ Դրանք էապես արդիականացվում են ժամանակակից աշխարհում, դրանց կիրառման շրջանակն ընդլայնվում է՝ դուրս գալով կենսաբժշկության սահմաններից (ինչպես բնորոշ էր դասական կենսաէթիկային), իսկ դրանց օրինականացման և կիրառման ազգային առանձնահատկությունները դառնում են առավել նշանակալի։ Հիմնվելով միջազգային փորձի և Բելառուսի Հանրապետության փորձի ուսումնասիրության վրա՝ հոդվածում առաջարկվում են ժամանակակից ուղիներ (կենսա)էթիկայի հանձնաժողովների գործունեության փոխակերպման, կամավոր տեղեկացված համաձայնության գործելակերպերի, ինչպես նաև կենսաէթիկական խնդիրներին առնչվող միջազգային և ազգային խորհրդատվական փաստաթղթերի մշակման ու կատարելագործման համար։
Copyright (c) 2025 Valerya Sokolchik https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ընկալման էկզիստենցիալ համատեքստի ապականումը․ մարդը «վիրտուալ տափաստաններում»
Կյանքի կազմակերպման մշակույթը ընկալման համատեքստ է, ինչը մարդուն հնարավորություն է տալիս աշխարհը տեսնելու և քննելու իր ամբողջականության մեջ և նրա մի անկյունում կառուցելու գոյաբանական անվտանգության իր «ապաստարանը»։ Բայց կյանքը հնարավորությունների փնտրտուքի մի անավարտ դրամա է, որի ինչ-որ հանգույցում արմատական փոխակերպումներն ու հնարավոր ապականումները համակեցության մշակութային համատեքստում կարող են մարդուն զրկել իր էմպիրիկ որպիսությունը բնութագրող այն գործոններից, որոնք նախկինում քիչ թե շատ ճշգրտությամբ ուրվագծում էին նրա կյանքի ներկան ու հեռանկարը, ինքնավարության չափն ու սահմանը։ Խնդիրն այն է, որ ընկալման յուրաքանչյուր համատեքստ ունի նաև իրեն բնորոշ մի շարք մշակութային «հիվանդություններ», որոնք ոչ միայն կարող են ներսից կազմաքանդել տվյալ դարաշրջանի գոյաբանական «ապաստարանի» սոցիալական ու մարդաբանական հիմունքները, այլև մարդուն զրկել բնազանցական ու անդրանցական էությունից: Այս իրողությունից ելնելով՝ հոդվածում արդի անհատապաշտական (ինքն իրեն կողմնորոշված) հասարակության գոյաբանական կարգը դիտարկվում է իբրև «միասին ծերանալու» ընդհանրական մշակութային համատեքստ չունեցող մի համակեցություն, որտեղ մարդու ինքնավար կեցության կորստի միտումներն այլևս մարդաբանական մասշտաբի մարտահրավերներ են և ակնհայտորեն խարխլում են կյանքը տեսանելի հորիզոնում ապրելու՝ մարդու գոյության երբեմնի հիմունքները։
Copyright (c) 2025 Edvard Harutyunyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ինտերնետային կախվածության ձևավորման մասնագիտական ​​նախադրյալների համեմատական ​​վերլուծություն
Հոդվածում ուսումնասիրվել է մասնագիտական​​ գործունեության ազդեցությունն ինտերնետային կախվածության զարգացման վրա՝հիմնվելով հոգեբանական տեսությունների և մասնագետների հարցումների ու թեստավորման համեմատական​​ վերլուծության վրա։ Թվային դարաշրջանում ինտերնետի կիրառումը դարձել է կյանքի անբաժանելի մաս՝ զգալիորեն փոխելով մեր աշխատանքային, կրթական և սոցիալական միջավայրը։ Միևնույն ժամանակ, ինտերնետի գերօգտագործումը հանգեցնում է ինտերնետային կախվածության, որը ներկայումս համարվում է հոգեբանական և սոցիալական առողջության արդի մարտահրավեր։ Այս խնդիրնառավելպես հրատապ է մասնագիտական միջավայրերում, որտեղ աշխատողների աշխատանքի արդյունավետությունը և հոգեկան առողջությունը սերտորեն կապված են թվային տեխնոլոգիաների հետ։ Ինտերնետային կախվածության ուսումնասիրությունը վերջին տարիներինմեծ թափ է հավաքում, սակայն մասնագիտական միջավայրերում կախվածության ձևավորման առանձնահատկությունները և դրա ազդեցությունը դեռևս չեն ուսումնասիրվել բավարար խորությամբ։ Հոդվածը նվիրված է տարբեր մասնագիտությունների շրջանակներում ինտերնետային կախվածության ձևավորման բնութագրիչների համեմատական վերլուծությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտելու կախվածության դրդապատճառները, տարածվածությունը և դրա հոգեբանական ու սոցիալական հետևանքները։ Այս հետազոտությունն հիմնվում է դասական հոգեբանական տեսությունների, Քիմբերլի Յանգի մոտեցումների, ինչպես նաև վերջին տասնամյակում հրապարակված գիտական հետազոտությունների վրա՝ նորովի դիտարկելով ինտերնետային կախվածության համընդհանուր և մասնագիտական առանձնահատկությունները։ Արդյունքները կնպաստեն թվային առողջության պահպանման ռազմավարությունների մշակմանն ու մասնագիտական խմբերի աշխատունակության բարձրացմանը։
Copyright (c) 2025 Lusine Ghazaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Արհեստական ինտելեկտի հիմնախնդիրը էկզիստենցիալ գոյաբանության համատեքստում
Արդի վիրտուալ ու թվայնացվող աշխարհում արհեստական ինտելեկտի զարգացման և մարդու էկզիստենցիալ գոյաբանության հարաբերակցման հարցերը տեսական ու գործնական նոր հնչեղություն են ձեռք բերել և փիլիսոփայական ու սոցիոմշակութային հատուկ անդրադարձի կարիք ունեն: Հաշվի առնելով այդ իրողությունը և անդրադառնալով ժամանակակից հասարակության առջև ծառացած մարտահրավերներին՝ հոդվածում հատուկ ուշադրության են արժանացել արհեստական ինտելեկտի էության, զարգացման ու գործառույթների, ինչպես նաև հարուցած խնդիրների ու հնարավոր վտանգների հիմնահարցերը: Ուշադրություն է դարձվել արհեստական ինտելեկտի հետ մարդու հնարավոր արդյունավետ փոխգործակցության հեռանկարներին, ինչպես նաև ցույց է տրվել մարդ-մեքենա համակարգերի ներուժը հասարակության իրական խնդիրների լուծման համար: Խնդիրն այն է, որ մեր կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներում արհեստական ինտելեկտի ներխուժումները, թվային տնտեսության, բիզնեսի ու կյանքի այլ բնագավառում նրա դերի մեծացումը, ինչպես նաև վիրտուալ իրականության ու հետմարդաբանական դարաշրջանի ձևավորումը պահանջում է նորովի մեկնաբանել նորագույն տեխնոլոգիաների տեղն ու դերը մարդկային կյանքում: Ի հավելումն ասվածի՝ արհեստական ինտելեկտի հանդեպ հետաքրության պատճառը ոչ միայն այն է, որ ժամանակակից մարդուն գրավում է տեխնոլոգիական նորարարությունների այն ձևերը, որոնք առնչվում են սոցիալ-տնտեսական կյանքի կատարելագործմանը, այլև, որ երևույթն ունի նաև խաղարկային դրսևորումներ և առնչվում է սպառողական հասարակության ազատ ժամանակի և ժամանցի կազմակերպման հիմնահարցերին։
Copyright (c) 2025 Nelli Alaverdyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Սպառողական հոգեկերտվածք․ էկզիստենցիալ նկատառումներ
Քաղաքակրթությունն աստիճանաբար մոտենում է գայթակղություններով լեցուն, վտանգավոր մի եզրագծի, որից անդին չվերահսկվող ուժերի ազդեցությունը մարդու համար կարող է ճակատագրական լինել: Կեցության մեջ մշակութամարդաբանական իմաստով արմատավորված չլինելու հանգամանքը ծնում է անհետացող իրականության սոցիալ-հոգեբանական պարադոքսալ զգացողություն: Իրականության փոխարեն ձևավորվում է գերիրականություն (հիպերռեալություն) կամ վիրտուալ իրականություն, որտեղ էական չէ, թե ինչն է իրական, ինչը` ոչ։ Կյանքը մշտապես ծավալվում է որպես իրականության բնագրի բացակայությունը թաքցնող կեղծանմանակումների ու պատրանքների արարման սահմանազանցական շարժ։ Հոգևոր արժեքներն աստիճանաբար կերպարանափոխվում են և դառնում ապրանքների խորհրդանիշային պատկեր: Ձևավորվում է նեղ, սահմանափակ հայացքների ու ձգտումների տեր մարդկանց նոր խավ, որոնց համար նույնականացման հիմնական չափանիշ է դառնում բրենդը: Մարդը հրաժարվում է հեռահար նպատակներից, ինչը, պարզունակացնելով գոյությունը, հանգեցնում է կյանքի էկզիստենցիալ արժեզրկմանը: «Գործարքն» ավելի է կարևորվում, քան դրա համար վճարվելիք էկզիստենցիալ գինը: Քաղաքակրթական արդի փոխակերպումների պայմաններում էկզիստենցիալ ամբողջականությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ է հրաժարվել բացարձակ էվոլյուցիոնիզմի մտասևեռումից ու սահմանափակելով լինելությունը՝ հանուն բնականի (մարդու հոգևոր մարմնական ամբողջականություն) ու արհեստականի (վիրտուալ իրականություն, արհեստական ինտելեկտ) համազարգացման (կոէվոլյուցիայի) գիտակցական ջանքեր գործադրել՝ հօգուտ էկզիստենցիալ կեցության ամբողջականության պահպանման։
Copyright (c) 2025 Gagik Soghomonyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Էակի բարոյական կարգավիճակի խնդիրը բիոէթիկայի համատեքստում
Էակի բարոյական կարգավիճակի որոշման խնդիրը բիոէթիկական ժամանակակից քննարկումներում առանցքային խնդիր է։ Այդ հարցը մասնավորապես էական նշանակություն ունի բիոէթիկական այնպիսի խնդիրների բարոյական տեսանկյունից թույլատրելիության հարցի որոշման գործում, ինչպիսիք են, օրինակ՝ էվթանազիան, հղիության արհեստական ընդհատումը, կենդանիներին իրավունքների վերագրումը և այլն։ Հոդվածում քննարկվում են էակի բարոյական կարգավիճակի որոշման չորս առանցքային մոտեցումներ՝ տեսակապաշտություն, զգայունություն, ինքնագիտակցություն ու ճանաչողություն և վերջապես՝ աստիճանականություն։ Վերլուծության արդյունքում բացառվում է տեսակապաշտության սկզբունքի կիրառման բարոյական տեսանկյունից ընդունելիությունը։ Այնուհետև հիմնավորվում է, որ զգայունության և ինքնագիտակցության-ճանաչողության սկզբունքների առանձին-առանձին դիտարկման արդյունքում հանգում ենք անորոշության, հակասականության, իսկ որոշ իրավիճակների քննարկման համատեքստում այդ մոտեցումների կիրառումը երբեմն նաև ինտուտիտիվ առումով համոզիչ չէ։ Նշված երեք առանցքային մոտեցումների համեմատությամբ՝ աստիճանական մոտեցումն ունի որոշ առավելություններ։ Աստիճանական մոտեցումը էակի բարոյական կարգավիճակի սահմանման այն մոտեցումն է, որի համաձայն՝ բարոյական կարգավիճակը չունի բաժանարար բնույթ, այլ արտահայտվում է աստիճանաբար։ Այս մոտեցման հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ բոլոր կենդանի էակներն ունեն բարոյական կարգավիճակ, սակայն այդ կարգավիճակի ուժգնությունը կամ խտությունը կարող է տարբեր լինել՝ կախված նրանց ունեցած հատկություններից և շահերի բազմազանությունից։ Աստիճանական մոտեցումն ունի համեմատական առավելություններ այլ սկզբունքների նկատմամբ, քանի որ այն տեսականորեն ավելի ճկուն է, ինտուտիվ առումով՝ առավել համոզիչ, ներառական և անհակասական։
Copyright (c) 2025 Levon Babajanyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Հոդվածում վերաիմաստավորվում է միջնադարի հայ հանճարեղ մտածող Գր.Նարեկացու՝ միստիկ լինելու նարեկացիագիտության մեջ տիրապետող տեսակետը: Մասնավորապես փաստարկվում է, որ անվերապահորեն նրան դասելը միստիկների շարքին հակասում է «Մատեանի» ոգուն և տրամաբանությանը, քանզի, նախ, նրանում պատկերվում է մարդկային կյանքը իր ողբերգականության և վեհության մեջ. երկրորդ, այդ եզակի ստեղծագործության մեկնաբանության ժամանակ, հակառակ հեղինակի կամքի, անտեսվել է հիմնականը, այն է՝ մարդկային կեցության ողբերգականությունը իր բոլոր դրսևրումներով և առավելապես շեշտադրվել է ձևը, այլ ոչ թե բովանդակությունը. երրորդ, ի տարբերություն միջնադարում տիրապետող աստվածակենտրոն ըմբռնման Գր.Նարեկացին զարգացնում է մարդակենտրոն հայեցակարգ, որի կենտրոնում իրական մարդն է իր հոգսերով ու տագնապներով: Իր ամբողջության մեջ «Մատեանը» բանական գոյի, «հոգևոր մահվան» սահմանագծում հայտնված մարդու ողբերգությունը ներկայացնող գործ է, ողբերգություն, որը առաջանում է աստվածայինի և մարդկայինի, բարու և չարի, մեծի ու փոքրի բախման արդյունքում՝ ներկայացված քրիստոնեական սիմվոլիկայի միջոցով՝ իբրև տուրք դարի մտայնությանը: Նարեկացին մարդկային ցեղի տառապանքի ու ցավի երգիչն է, որը և պայմանավորում է նրա ստեղծագործության համամարդկային բնույթը: Ըստ էության մարդ-Աստված փոխհարաբերության հիմնահարցի նարեկյան մեկնաբանությունն ամենևին չի ներդաշնակվում միստիկական ըմբռնմանը, քանզի Նարեկացու վերջնանպատակը բացառապես անձնական փրկության արժանանալը և Աստծուն ձուլվելն ու նրան միանալը չէ, ինչը ներհատուկ է միստիցիզմին, այլ մարդու և մարդկության հոգևոր վերափոխման ու ինքնակատարելագործման միջոցով փրկության հասնելն է այսկողմնային աշխարհում՝ այստեղ և հիմա:
Copyright (c) 2025 Hayk Haroyan, Nelli Haroyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Կազմակերպական հաղորդակցման դերը կազմակերպության հանդեպ վստահության ձևավորման գործընթացում (ՀՀ աշխատաշուկայի օրինակով)
Ժամանակակից արագ փոփոխվող և ճգնաժամեր հարուցող աշխատաշուկայում կազմակերպության ներսում հարաբերությունների կարգավորման, կայունության և հաջողության համար կարևոր է ստեղծել վստահության մթնոլոր։ Բանն այն է, որ ճգնաժամային իրավիճակներում կազմակերպոթյան ներսում հարաբերությունների բնույթը, կազմակերպական հաղորդակցման ոճը, ինչպես նաև կազմակերպության հանդեպ վստահության ձևավորման վրա ազդեցություն ունեցող այլ գործոնների ուսումնասիրությունը մարդկային ռեսուրսների կառավարման (այսուհետ՝ ՄՌԿ) և ղեկավար անձնակազմին հնարավորություն կտա անհրաժեշտ ռեսուսներ ներդնել կազմակերպության հանդեպ վստահության բարձր մակարդակ ապահովելու համար։ Խնդիրն ավելի է կարևորվում հատկապես արագ փոփոխվող ներկա իրողություններում, երբ բարձր կատարողականի ապահովումն ու աշխատակիցների ներգրավվածությունը հանդիսանում են կազմակերպության առանցքային խնդիրներից մեկը։ Հետազոտական աշխատանքի նպատակն է ուսումնասիրել ներկազմակերպական հաղորդակցման դերն ու նշանակությունը կազմակերպության հանդեպ վստաhության ձևավորման գործընթացում, ինչպես նաև առանձնացնել այն հիմնական գործոնները, որոնք ազդում են այդ գործընթացի վրա։ Ենթադրվում է, որ այն ընկերություններում, որտեղ աշխատակիցները բարձր են գնահատում ներկազմակերպական հաղորդակցումն ու հարաբերությունները, կազմակերպության հանդեպ վստահությունը նույնպես բարձր է։ Հետազոտության շրջանակում կիրառվել է հարցման մեթոդը, որի արդյունքում պարզվել է, որ աշխատավայրի հանդեպ վստահության և կազմակերպությունում հաղորդակցման մակարդակի միջև կա դրական կորելյացիոն կապ (r= 0.72): Աշխատակիցների կողմից կազմակերպությանը վստահելու գործընթացում առավել կարևոր գործոններ են ղեկավարների ազնվությունը, առողջ և դրական աշխատանքային մթնոլորտը, թափանցիկությունն ու ղեկավարների աջակցությունը։
Copyright (c) 2025 Anahit Gevorgyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Անհատականության հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկայի ուսումնասիրությունը երկարատև զինված հակամարտության պայմաններում
Աշխատանքում դիտարկվում են երկարատև զինված հակամարտության պայմաններում անձի հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկայի ուսումնասիրության տեսամեթոդաբանական հիմքերը։ Թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է հոգեբանական հարմարման մեխանիզմների գիտական ընկալման անհրաժեշտությամբ՝ երկարատև և շարունակական ճնշման պայմաններում, որոնք դուրս են դասական տրավմատիկ իրավիճակի սահմաններից։ Ուսումնասիրությունը հիմնված է համակարգային և սուբյեկտ-գործունեության մոտեցումների վրա, ինչպես նաև ժամանակակից այն հայեցակարգերի, որոնք ընդլայնում են հարմարման երևույթի ընկալումը, այդ թվում՝ կենսակայունության (resilience), շարունակական տրավմատիկ սթրեսի (CTS) և բազային համոզմունքների տեսությունները։ Աշխատանքում հարմարվողական մեխանիզմները դիտարկվում են որպես փոխկապակցված համակարգ՝ ներքին (հոգեկան վիճակ, բազային համոզմունքներ) և արտաքին (սթրեսային ազդեցության բնութագրեր, սոցիալական աջակցություն, համատեքստ) գործոնների փոխազդեցության մեջ։ Էմպիրիկ բաժինը ներառում է պիլոտաժային փորձարարական հետազոտության արդյունքների վերլուծություն երեք խմբերի մասնակցությամբ, որոնք տարբերվում են հակամարտության գոտում ապրելու փորձով։ Աշխատանքում հետևողականորեն հիմնավորվում է ախտորոշիչ գործիքների ընտրությունը, որոնք ընդգրկում են հարմարման հիմնական բաղադրիչները։ Կիրառվել են հետևյալ մեթոդիկաները՝ հոգեբանական պաշտպանության բացահայտման մեթոդիկա (Ե. Ռ. Պիլյուգինա, Ռ. Ֆ. Սուլեյմանով), քոփինգ ռազմավարությունների ախտորոշման մեթոդիկա (Է. Հեյմ), «Գերիշխող վիճակ» մեթոդիկա (Լ. Վ. Կուլիկով), աշխարհի ընկալման բազային համոզմունքների սանդղակ (Ռ. Յանոֆ-Բուլման), հեղինակային կենսագրական հարցաթերթիկ։ Արդյունքները ցույց են տվել խմբերի միջև տարբերություններ՝ կիրառվող պաշտպանական և քոփինգ մեխանիզմներում, ինչպես նաև հոգեհուզական վիճակում և կոգնիտիվ համոզմունքներում։ Կոռելյացիոն վերլուծությունը բացահայտել է կայուն կապեր հարմարման բաղադրիչների միջև՝ ներառյալ հուզական կարգավորման կապը «Ես»-ի դրական կերպարի և սուբյեկտիվ վերահսկողության հետ, ինչպես նաև խուսափման և ռացիոնալիզացիայի ապահարմարվողական դերը երկարատև սթրեսային իրավիճակներում։ Ստացված տվյալները դիտարկվում են որպես երկարատև սթրեսի պայմաններում հարմարման առանձնահատկությունների արտացոլում։ Ընդգծվում է անհատական և համատեքստային փոփոխականները ներառող համալիր մոտեցման անհրաժեշտությունը։ Աշխատանքը հաստատում է հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկ բնույթը և հիմնավորում է հետագա հետազոտությունների հեռանկարները։
Copyright (c) 2025 Hrant Avanesyn, Anastasiia Shumarova https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0