ԲԱՆԲԵՐ ԵՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ. ԲԱՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ
«Բանբեր Երևանի համալսարանի. Բանասիրություն» հանդեսը հրատարակում է գիտական հոդվածներ և ուսումնասիրություններ, որոնք վերաբերում են հայագիտության, բանասիրության, լեզվաբանության և ժուռնալիստիկայի խնդիրներին: Հանդեսն ընդունում է բնօրինակ հոդվածներ և համապարփակ ուսումնասիրություններ, որոնք նախկինում հրապարակված չեն: Հանդեսում տպագրվում են ԵՊՀ և ՀՀ այլ գիտակրթական հաստատությունների, ինչպես նաև Սփյուռքի և արտերկրի մասնագետներ:
Իսմիլի կերպարի առասպելաբանական հիմքերը «Սասնա ծռեր» էպոսում
Իսմիլը «Սասնա ծռեր» էպոսի միակ կին հերոսուհին է, որը տարբեր գործառույթներով հանդես է գալիս էպոսի ինչպես երկրորդ, այնպես էլ երրորդ ճյուղերում՝ մի դեպքում իբրև Մեծ Մելիքի կին, մյուս դեպքում իբրև Փոքր Մելիքի մայր, ինչով էլ պայմանավորված է կերպարի երկակի բնույթը։ Մոտիվների առումով հարուստ չէ Իսմիլի կերպարը, սակայն Սասնա հերոսների կյանքում իր խաղացած դերով ճակատագրական նշանակություն ունի: Նա ոչ միայն Սասնա հերոսների համար դառնում է կին և մայր, այլ նաև դառնում է այն կարևոր հակակշիռ բևեռը, որի շնորհիվ սյուժեն զարգանում է զարմանալի հակադրամիասնական ներդաշնակությամբ: Իսմիլն էլ Դեղձունի, Խանդութի նման ինքն է իր համար ընտրություն կատարում, թե ում հանձնվի, թե ո՛վ պետք է նրան որդի պարգևի: Վեպի երկրորդ ճյուղում Իսմիլ խաթունը պահպանում է թագուհուն, Մեծ մորը բնորոշ հզորությունը: Այս առումով երկրորդ ճյուղի վիպական ուրվագծում Իսմիլը դառնում է Մեծ Մհերի կնոջ կամ Արմաղանի կերպարին հավասարազոր և հակակշռող կերպար: Վեպի երրորդ ճյուղում Իսմիլի կերպարը իր բնույթով մոտենում է երկվորյակ եղբայրների մոր հատկանիշներին, ինչը նրան բնորոշ երկրորդ կարևոր հատկանիշն է վեպում:
Copyright (c) 2026 Alina Gharibyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Հին հայերենի բայական կառույցերի դասակարգումը Մանուկ Աբեղյանի աշխատանքներում
Մանուկ Աբեղյանի լեզվաբանական հետազոտությունների հիմքում միշտ եղել է տարաժամանակյա նկարագրության սկզբունքն, ուստի հայերենի քերականագիտական համակարգի ուսումնասիրությունը նա սկսել է հին հայերենից՝ բացահայտելով հին և նոր հայերենների՝ գրաբարի և աշխարհաբարի ընդհանրություններն ու զարգացման տարբերությունները։ Հատկապես արժեքավոր է հին և նոր հայերենների բայական համակարգերի ուսումնասիրությունը, որը բնորոշվում է իր ժամանակի համար նորարարական մոտեցումներով։ Հին հայերենի բայական կարգերը Մանուկ Աբեղյանն ուսումնասիրել է՝ հիմնվելով 5-րդ դարի դասական մատենագրության սկզբնաղբյուրների, հատկապես «Թարգմանությունների թագուհի» համարվող Աստվածաշունչ մատյանի գրաբար փոխադրության լեզվական հարուստ նյութերի վրա։ Բայերի անդեմ և դիմավոր ձևերի քննությունը լեզվաբանը կատարել է համակարգային, ցույց տալով հին հայերենի հիմնական դերբայների՝ անորոշի և անցյալի ստորոգումային կիրառությունները։ Գրաբարի անորոշ և անցյալ դերբայները շատ անգամ խոնարհված բայերի արժեք ունեին՝ իմաստային հարուստ բազմազանությամբ, ստանում էին ոչ թե ուղղական, այլ սեռական, տրական կամ հայցական հոլովներով ենթականեր՝ արտահայտելով եղանակաժամանակային, կերպասեռային տարբեր բովանդակություն։ Մ․Աբեղյանը կարևոր՝ ցայսօր արդիական դիտարկումներ է կատարել հին հայերենում բայի կերպի կարգի դրսևորումների վերաբերյալ, ներգործական - կրավորական կառույցների կազմության առանձնահատկությունների մասին։ Տեսական քերականագիտական իր պնդումները մեծ լեզվաբանը մշտապես հիմնավորում էր գրաբարյան սկզբնաղբյուրներից բերված բազմաթիվ գործնական օրինակներով։
Copyright (c) 2026 Narine Dilbaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Հոդվածում քննության են առնվում Մանուկ Աբեղյանի՝ խոսքի մասերի դասակարգմանը, «խոսք» եզրույթի կիրառությանը, դերանունների խոսքիմասային պատկանելությանը և իմաստային յուրահատկություններին առնչվող հարցեր։ Քերականագիտության մեջ տարածված է այն տեսակետը, որ Մ․Աբեղյանի՝ խոսքի մասերի դասակարգման հիմքում ընկած է գլխավորապես իմաստային-շարահյուսական սկզբունքը, որտեղ գերակշռողը շարահյուսականն է։ Սակայն դերանունների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ շարահյուսականից առավել կարևորվում է այս խմբի բառերի ունեցած յուրահատուկ իմաստային հատկանիշը՝ այն, որ նրանք ոչ թե անվանում, այլ փոխարինում են արդեն անվանված առարկան կամ հատկանիշը։ Մ․Աբեղյանը չի կաշկանդվում և չի առաջնորդվում լեզվում արդեն գոյություն ունեցող խոսքիմասային դասակարգմամբ, այլ հետևելով եվրոպական և ռուսական լեզվաբանական մտքին՝ իր դասակարգման հիմքում դնում է հենց հայերենին բնորոշ հատկանիշների ուսումնասիրության և անկախ դասակարգում անելու սկզբունքը։ Արդյունքում, թեև դերանունը՝ որպես ինքնուրույն խոսքի մաս (բառերի տեսակ), չի ընդունվում Մ․Աբեղյանի կողմից, այնուամենայնիվ նա անվանում և ընդունում է անձնական, ցուցական, հարցական, փոխադարձ, հարաբերական, անորոշ, ստացական դերանունների գոյությունը հայերենում՝ որպես գոյական, ածական կամ մակբայ խոսքի մասերի առանձին ենթատեսակներ։
Copyright (c) 2026 Anna Abajyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Աբեղյանի լեզվաբանական ժառանգության գիտական ուսումնասիրությունը
Մանուկ Աբեղյանը հայ լեզվաբանական մտքի ամենախոշոր ներկայացուցիչներից է, որի բազմաբնույթ գործունեությունը որոշիչ նշանակություն ունեցավ հայ նոր գրական լեզվի տեսական ու գործնական ձևավորման մեջ։ Նրա ուսումնասիրությունները հնչյունաբանության, ձևաբանության, իմաստաբանության և շարահյուսության բնագավառներում հիմնադրեցին ժամանակակից հայերենի գիտական ուսումնասիրության նոր որակը։ Աբեղյանի «Հայոց լեզվի տեսություն»-ը, «Աշխարհաբարի քերականություն»-ը և «Աշխարհաբարի շարահյուսություն»-ը դարձան հայերենագիտության դասական աշխատություններ՝ ազատագրելով լեզվի նկարագրությունը գրաբարյան սխեմաների կախվածությունից և հաստատելով աշխարհաբարի ինքնուրույնությունը։ Բառարանագրության ոլորտում նրա կատարած աշխատանքները, այդ թվում՝ ռազմական և բժշկական բառարանների ստեղծումը, նոր փուլ բացեցին հայ բառարանագրության մեջ։ Ուղղագրության բարեփոխման վերաբերյալ Աբեղյանի սկզբունքները, չնայած ժամանակի բանավեճերին, մնացին գիտականորեն հիմնավորված։ Նրա լեզվաբանական ժառանգությունը շարունակում է ապագայի ուսումնասիրողների համար մնալ անսպառ գիտական աղբյուր և հայերենագիտության հիմնասյուններից մեկը։
Copyright (c) 2026 Henrietta Sukiasyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Մ. Աբեղյանի գրի առած «Դավիթ և Մհեր» էպոսապատումի բարբառային արժեքը
Հոդվածում ներկայացված են Մ. Աբեղյանի գրի առած «Դավիթ և Մհեր» պատումի լեզվական առանձնահատկությունները։ Հայկական էպոսի այս տարբերակը անվանի հայագետին պատմել է մոկացի Նահապետը։ 19-րդ դարի վերջին քառորդի լեզվական նյութը բնական ճանապարհով, առանց գիտական մշակման ենթարկվելու հասել է մեր օրեր։ Մոկսի բարբառի բավականին բարդ հնչյունական, քերականական համակարգը և հարուստ բառապաշարը ամփոփող այս տարբերակը դիտարկված է համակողմանիորեն։ Ուսումնասիրությամբ պարզվել է, որ բարբառն ունի յուրահատուկ դարձվածքներ, բառապաշարային միավորներ, բայական զարտուղի կազմություններ, որոնք տարածքի մյուս խոսվածքներում արձանագրված չեն։ Կուտակված փաստերի հիման վրա առաջադրվում է, որ հայագիտության 21-րդ դարը դառնա ամբարված էպոսապատումների գիտական վերլուծության, գրարկողների աշխատանքի գնահատման, պատումաբանության գիտական կենտրոնի հաստատման, բանասացների հիշատակման ու մեծարման, անտիպ և տրագրված տարբերակները բարբառային գիտական տառադարձությամբ հրատարակելու ժամանակաշրջան։ Մ. Աբեղյանի գրի առած «Դավիթ և Մհեր» պատումը ուսումնասիրության ծավալուն նյութ է ոչ միայն բանագետների, այլև լեզվի պատմության, բարբառագիտության, ազգային հոգեփիլիսոփայության և այլ գիտակարգերի մասնագետների համար։ Այն վստահելի, հիմնավոր լեզվական փաստեր է տրամադրում հատկապես Մոկսի բարբառի հնչյունական, քերականական, բառապաշարային իրողությունները մանրակրկիտ քննելու առումով։ Մոկսեցի Նահապետի փոխանցած պատկերավոր արտահայտությունները, դարձվածային միավորները, հարադրավոր կառույցները, ժամանակակից հայերենի քերականական կանոններին ոչ համահունչ բայական կազմությունները և լեզվական բազմաթիվ վկայություններ փաստում են գրարկողի հմտության, բանահավաք-բարբառակիր հարաբերությունը գիտականորեն ճիշտ հիմքերի վրա դնելու, ասացողից հնարավորինս շատ տեղեկություններ քաղելու և հայոց լեզվի գանձարանը համալրելու մասին։
Copyright (c) 2026 Haykanush Mesropyan, Dr. Sasun Hambartsumyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Բառակազմության տեսական հարցերի քննությունը Մանուկ Աբեղյանի և Հրաչյա Աճառյանի աշխատություններում
Արդի հայերենի համաժամանակյա բառակազմության տեսության ամբողջացմանը միտված աշխատանքներ կատարելու անհրաժեշտությամբ պայմանավորված՝ կարևորվում է տարբեր լեզվաբանների՝ նշված ոլորտում ունեցած տեսակետներին անդրադառնալը: Սույն ուսումնասիրության միջոցով փորձ է արվել լրաց­նելու այդ կարգի հետազությունները՝ նկարագրական-վերլուծական եղանակով քննության առարկա դարձնելով բառակազմության տեսական հար­­ցե­րի վերաբերյալ երկու ականավոր հայագետների՝ Մանուկ Աբեղյանի և Հրաչյա Աճառ­յա­նի տե­սակետներն ընդհանուր գծերով, ցույց տալ հիմնական տարբերություններն ու նմանությունները: Ընդհանուր առմամբ՝ կարելի է ասել, որ Մ. Աբեղյանի խնդիրն է ոչ միայն հայերենի բառապաշարի պատմական զարգացման ընթացքի քննությունն ու օրինաչափությունների բացահայտումը (որոշ դեպքերում՝ նաև այլ լեզուների՝ հիմնականում ռուսերենի, գերմաներենի նույն կարգի իրողությունների համեմատությամբ), այլև դրանց գիտական պատշաճ մշակումն ու համակարգումը: Նրա աշխատություններում դժվար է Աբեղյան գիտնականից զատ չնկատել նաև Աբեղյան դասավանդողին՝ տեսական վերլուծությունը նաև ուսուցանելուն միտված գործին նվիրելու անսահման եռանդի ու ջանքերի գործադրմամբ: Հր. Աճառյանի դեպքում այլ է մոտեցումը. նա իր առջև խնդիր չի դնում լեզվական իրողությունների՝ տվյալ դեպքում՝ բառա­կազ­մության տեսական հարցերի մշակումը (այդ գործն իրենից առաջ արել էր Աբեղյանը). նրան առա­վելապես հետաքրքրում է բազմաթիվ լեզուներում և հատկապես հայերենում բառերի կազ­մու­թյան օրինաչափությունների, կառուցվածքային առանձնահատկությունների վերհանումն ու դրանց միջև եղած կապերի բացահայտումը:
Copyright (c) 2026 Varsik Nersisyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Մանուկ Աբեղյանի լեզվաբանական հայեցակարգը` մերօրյա հայկաբանության նորոգման առհավատչյա
Մանուկ Աբեղյանն առաջինն էր, որ արևելահայերենի գիտական տեսությունը շարադրեց` հիմնվելով մեր լեզվի իրական կառուցվածքի վրա: Ժամանակի թոհուբոհով պայմանավորված` հետին պլան էին մղվոմ հատկապես արևմուտքում կրթություն ստացած անձինք և հենց այդ անձանց հանգամանքով պայմանավորված` նրանց ստեղծած գիտական արժեքավոր արտադրանքը: Ինչ խոսք, հետաբեղյանական ժամանակներում եղել են արդի հայերենին վերաբերող արժեքավոր և ուշագրավ հետազոտություններ, սակայն հարկ է արձանագրել, որ այդ շրջանը զգալապես հայերենագիտության ռուսաբան դպրոց է, որովհետև Մ. Աբեղյանի` մեր լեզվի բնույթին հարազատ շարահյուսությունից, որն իր տրամաբանականությամբ ու հիմնարարությամբ այսօր էլ մրցակցելի է արևմտյան դպրոցների հետ, հետագա լեզվաբանները հրաժարվեցին և մեծ չափով ռուսերենի քերականության վրա ձևեցին արևելահայերենի քերականությունը: Վերանայելու անհրաժեշտություն կա և՛ հնչաբանական, և՛ ձևաբանական բազմաթիվ հարցեր, որոնք հետաբեղյանական շրջանում տարբեր պատճառներով խոտոր գնահատումների են արժանացել: Ասվածը չի նշանակում, թե անթույլատրելի են Մ. Աբեղյան գիտնականի տեսակետների վիճարկումները: Բնա՛վ: Պարզապես այն արժեքավորությանը, որ Մ. Աբեղյանով է ստեղծվել հայ լեզվաբանության մեջ, արժանին էլ պետք է հատուցել` վերականգնելով մեր լեզվի էությունից բխող այն դրույթները, որոնք բացահայտել է գիտնականը: Մ. Աբեղյանի տեսությունը հետաքրքիր է և կարևոր իր ներուժությամբ: Այն ստեղծագործելու հնարավորություն տվող հայեցակարգ է, և սույն հետազոտության մեջ նման մի փորձ է արված` վերահաստատելու աբեղյանական ուսմունքի մի քանի էական դրույթներ արդի լեզվաբանության նորագույն մեթոդաբանությամբ, այդ թվում` նշանագիտական հայեցակերպով:
Copyright (c) 2026 Davit Gyulzatyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Գրական հայերենի ճյուղերի մերձեցման խնդիրը. Մանուկ Աբեղյանի տեսակետն ու արդի որոշ դրսևորումներ
Աշխարհաբարի երկու ճյուղերի նորմավորման ընթացքը մշտապես ուղեկցվել է այդ ճյուղերի փոխադարձ կանոնակարգման, հին լեզվի հետ հարաբերությունների սահմանների հստակեցման հարցադրումներով։ Սույն հոդվածում անդրադարձ է կատարվում գրական հայերենի ճյուղերի կանոնավորման և հնարավոր մերձեցմանն առնչվող՝ մինչև մեր օրերը հասնող հին ու նոր առաջարկներին։ Դրանք հատկապես ակտիվ էին 19-րդ դարի կեսերից, հիշատակելի են, օրինակ՝ Նահապետ Ռուսինյանի և Ստեփան Պալասանյանի մոտեցումները։ Առավել մանրամասն ներկայացվում է Մանուկ Աբեղյանի ուշագրավ հոդվածը և նրանում արտահայտված տեսակետները։ Այս ուղղությամբ արված հրապարակումներում բազմիցս արտահայտվել են երկու ճյուղերի մերձեցման, անգամ՝ միավորման գաղափարներ թե՛ արևմտահայ, թե՛ արևելահայ իրականության մեջ։ Այս լեզվական-գրական շարժման մեջ իր ներդրումն ունի Մանուկ Աբեղյանը՝ «Մեր երկու գրական լեզուների միության խնդիրը» հոդվածով։ Մ. Աբեղյանի ծրագրային այս հոդվածում հստակ կետերով առաջարկվում են քայլեր՝ մեր լեզվի երկու ճյուղերը հնարավորինս մերձեցնելու համար, քանզի դա ունի լեզվական, ազգային, միաժամանակ նաև՝ տնտեսական ու հասարակական լայն նշանակություն։ Հոդվածի երկրորդ մասում ներկայացնոււմ ենք ամերիկահայ միջավայրից քաղած և խմբավորված օրինակներ, որոնք ցույց են տալիս, որ այն, ինչ առաջարկում էին լեզվաբանները 19-րդ դարի կեսերից, որոշակի գործնական դրսևորում է ստացել մեր օրերում։ Նկատի ունենք, որ հայերենի երկու ճյուղերը ամերիկյան միջավայրում որոշ չափով ինքնուրույն ու համեմատաբար մեկտեղված զարգանալով՝ սկսել են ձեռք բերել արևելահայերենից ու արևմտահայերենից տարբերվող քերականական, բառային, հնչյունական առանձնահատկություններ, որը հետևանք է երկու ճյուղերի փոխներթափանցումների և անգլերենից հավասար ազդեցության։
Copyright (c) 2026 Norayr Poghosyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Հայերենի գոյականի հոլովման համակարգի նկարագրության կաղապարների տիպաբանական և զուգադրական քննություն
Սույն հոդ­վա­ծում տիպաբանորեն գնահատված ու համեմատված են արդի գրական արևելահայերենի գոյականի հոլովման համակարգի գիտական նկարագրության հինգհոլովական և յոթհոլովական կաղապարները, և փաստերով ու տրամաբանական վերլուծությամբ ցույց է տրված առաջինի ակնհայտ առավելությունները, ինչպես նաև երկրորդի բազում թերությունները։ Այդ կաղապարները նաև զուգադրված են գրաբարի յոթհոլովական կաղապարի հետ, և ցույց է տրված, որ աշխարհաբարի նկարագրության յոթհոլովական կաղապարը գրաբարի, ինչպես նաև լատիներենի ու մասամբ ռուսերենի կաղապարների արհեստական, բռնի հարմարեցումն է, մինչդեռ հինգհոլովական կաղապարը անկախ է այլ լեզվական համակարգերի կաղապարներից և համարժեքորեն է արտացոլում արդի գրական արևելահայերենի գոյականի հոլովման համակարգը։ Եզրակացությունն այն է, որ անհրաժեշտ է կրթական համակարգում իսպառ հրաժարվել յոթհոլովական կաղապարից և վերականգնել հինգհոլովական կաղապարը արդի գրական արևելահայերենի համար։ Խնդիրն արդիական է ու հրատապ, քանի որ յոթհոլովական կաղապարը ոչ միայն հակագիտական է, այլև հարկադրում է խախտել մանկավարժական մի շարք սկզբունքներ ու պահանջներ։ Այս խնդիրը հայագիտության մեջ նոր չէ։ Սակայն սույն վերլուծությունը կատարված է նորովի, գիտական վերլուծության տիպաբանական և կաղապարման եղանակներով, մի շարք նոր փաստարկների ներգրավմամբ։
Copyright (c) 2026 Hovhannes Zakaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Դերբայները՝ ըստ Մանուկ Աբեղյանի «Գրաբարի քերականության»
Գրաբարի ենթակայական դերբայն ունի ավղ (օղ, ող) և իչ վերջավորությունները։ Այն կազմվում է մերթ ներկայի, մերթ անցյալ կատարյալի հիմքից։ Ծագումով կապվում է հնդեվրոպական մայր լեզվի հետ և ունի իր զուգահեռ ձևերը ժամանակակից հնդեվրոպական լեզուներում։ Ըստ համեմատական հայագիտության՝ ենթակայականի ող վերջավորությունը ծագում է հնդեվրոպական atl մասնիկից։ Հնդեվրոպական t խուլ պայթականը ձայնավորների կամ ձայնավորի և ձայնորդի միջև հայերենում փոխվում է յ-ի (mater - մայր, pater - հայր)։ Հայերենում atl-ը դառնում է այլ, այլ-ն, այղ, իսկ այղ-ավղ, քանի որ լ-ն և ղ-ն, յ-ն և վ-ն ունեն արտասանական հնչակցություններ։ Գրաբարում ենթակայականը անվանվում է ներկա դերբայ, որովհետև համապատասխանում է հունարենի այն դերբայական ձևին, որն ունի ներկայի գաղափար։ Հայերենում, սակայն, այս բայաձևը ժամանակի գաղափար չի արտահայտում։ Այն անվանում է գործողություն կատարողին՝ իր իսկ գործողության անունով (վազող)։ Ենթակայական դերբայը ունի միայն անվանական գործառույթ, ուստի հոլովվում է և ստանձնում է գոյականի պաշտոններ։ Նրա իչ վերջավորության ձևերը աշխարհաբարում այլևս բայաձևեր չեն ընկալվում։ Այժմ իչ-ը բայարմատներից գոյական կազմող ածանց է։ Ող վերջավորությամբ բայաձևերը իրենց ընդհանուր բայական առանձնահատկություններով պահպանվում են միջին հայերենում, բարբառներում և գրական աշխարհաբարում։ Այդ վերջավորությամբ բազմաթիվ բառեր խոսքիմասային անցում են կատարել և դարձել գոյական՝ ծնող, ուսանող, մատուցող, գրող և այլն։ Հայերենի որոշ բարբառներում նկատելի է ենթակայական դերբայի՝ մասնակի իմաստային նոր կիրառություն, այսպես՝ «ում» ճյուղի բարբառներից Նոյեմբերյանի խոսվածքում նկատվում է ենթակայական դերբայի՝ ապառնու իմաստով գործածություն՝ գնում եմ ծաղիկ քաղող։ Դժվար է ասել, թե այս կիրառությունը որտեղից է գալիս, բայց հայտնի է, որ ենթակայականը կարող է արտահայտել ինչպես կատարված, այնպես էլ կատարելի գործողություն։ Այսպիսով՝ գրաբարի չորս դերբայները՝ անորոշ, ապառնի, անցյալ, ներկա կամ ենթակայական, իրենց դերբայական հիմնական նշանակություններով, բառակազմական հիմնական առանձնահատկություններով պահպանվել են նաև հայերենի հետագա հատվածներում. մասնակի փոփոխություններ են տեղի ունեցել ածանցավոր բայերի կազմության և մասամբ էլ դերբայական վերջավորությունների մեջ։ Կարելի է ասել, որ գրաբարի համեմատությամբ աշխարհաբարը դերբայների անվանական հատկանիշից անցել է դեպի բայական հատկանիշը. օրինակ՝ եթե գրաբարի ապառնի և անցյալ դերբայները բայական գործածության հետ ունեն անվանական գործածություն, ապա աշխարհաբարում ապառնի դերբայը և գրաբարի անցյալից առաջացած վաղակատար դերբայը ունեն միայն բայական կախյալ գործածություն։
բայածանցներ՝ պարզ արմատական և բաղադրյալ (ածանցավոր)
Copyright (c) 2026 Tereza Shahverdyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Բանահյուսական ժանրերը Մանուկ Աբեղյանի ու Կոմիտասի կազմած «Հազար ու մի խաղ» ժողովածուում
Մանուկ Աբեղյանը շարունակել է այն կարևոր գործը, որը նոր հիմքերի վրա դրեց հայ մեծ լուսավորիչ Խաչատուր Աբովյանը: Ժողովրդական երգարանը եկող սերունդներին հանձնելու կարևոր գործում նա մեծապես օգնել է հանճարեղ Կոմիտասին՝ Գևորգյան ճեմարանում միասին աշխատելու տարիներին: Աբեղյանն առաջնակարգ բանագետ էր. նա ծանոթ էր համաշխարհային բանահյուսական կարևոր գործերին ու հմտորեն որոշում էր, թե ինչը պետք է գրառել, և ինչ բառամթերքով մատուցել եկող սերունդներին: Նա ապահովում էր ժողովրդական գեղարվեստական մտածողության փոխանցումը՝ դրան նվիրելով ոչ միայն բնագրային մեծարժեք հրապարակումներ, այլև տեսական ու գիտական հիմնավորումներ: Մ.Աբեղյանի և Կոմիտասի կազմած «Հազար ու մի խաղ» երգարանը հայ մշակույթի մնայուն կոթողներից է:
Copyright (c) 2026 Aelita Dolukhanyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Հուշագրությունը անցյալի` հետաքրքրություն ներկայացնող դեպքերի ու դեմքերի մասին հիշողությունն է: Մանուկ Աբեղյանի մասին հուշագրական էջեր շատ են գրվել, որոնց տողերի միջից հառնում է մեծ գիտնականի դիմանկարը, որն անընդհատ փոփոխվող վիճակների ամբողջություն է: Այս ժանրում դիմանկարն ամբողջանում է մի քանի սկզբունքներով, որոնցից էականը թերևս հուշագրի առաջին տպավորությունն է: Հեղինակները կերպարագծում են բնորդի դիմանկարը՝ արտաքին բարեմասնությունների հաշվառումով: Բնորդի դիմանկարն ամբողջանում են մի քանի եղանակով՝ բնավորության գծերով, կեցվածքով, շարժուձևով, ներքին հատկանիշներով, հոգեկան գործընթացների դրսևորումներով, որոնք հյուսվում են լեզվաոճական տարբեր հիմքերով: Հուշագրության հեղինակը, սակայն, վերջնարդյունքում սուբյեկտիվ դիրքորոշում կարող է ունենալ: Հաճախ հիշողության շարադրանքը դժվարությամբ է կառուցվում հստակ չհիշվելու պատճառով:
Copyright (c) 2026 Ashot Galstyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Աբսուրդի հասկացությունը Ալբեր Կամյուի «Սիզիփոսի առասպելը» ստեղծագործության մեջ
Ներկայիս հետազոտությունը փորձ է վերլուծել Ալբեր Կամյուի «Սիզիփոսի առասպելը» ոճական և գրական մակարդակներում՝ տալով ընդհանուր պատկերացում Կամյուի աբսուրդի նկատմամբ մոտեցման մասին: Բնօրինակ գիրքը ֆրանսերեն է, բայց թարգմանությունը չափազանց մոտ է թե՛ ոճով, թե՛ բառապաշարով, հետևաբար հնարավորություն է տալիս այն դառնալ վերլուծության առարկա: Սկզբում Կամյուն բացատրում է, թե ինչ է նշանակում աբսուրդ, ինչպես է մարդը այն ձեռք բերում, ապա ներկայացնում է աբսուրդից դուրս գալու մի քանի եղանակներ՝ ինքնասպանություն և հավատքի ցատկ: Հեղինակը մերժում է կյանքը իմաստալից դարձնելու երկու փորձերն էլ՝ այդպիսով տալով խնդրին իր սեփական լուծումը, որը ճանաչումն է: Կամյուի համար իմաստալից կյանքը կայանում է հետևյալը ճանաչելու մեջ. կյանքն ինքնին անիմաստ է, և դու ես այն մեկը, ով կարող է այն իմաստալից դարձնել: Աշխատության վերջում Կամյուն իր տեսությունը կիրառում է՝ ներկայացնելով Սիզիփոսին՝ աբսուրդի հերոսին, որը գրքի գլխավոր հերոսն է:
Copyright (c) 2025 Naira Avagyan, Ita Zakalashvili https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Հեղինակ և տեքստի մեկնաբանություն. Ֆ. Սքոթ Ֆիցջերալդը և Մեծն Գեթսբին
Գրական ստեղծագործությունը լիովին հասկանալու համար մենք պետք է ուսումնասիրենք դրա ծագումը՝ ով է այն գրել, երբ և ինչու է այն ստեղծվել, և ինչ իմաստներ է հեղինակը մտադիր եղել փոխանցել: «Մեծն Գեթսբի» (1925) վեպում Ֆ. Սքոթ Ֆիցջերալդի անձնական տեսակետները, զգացմունքներն ու մտքերը խորապես արմատավորված են վեպի կառուցվածքում և թեմաներում: Հետևաբար, վեպն ավելի արդյունավետ մեկնաբանելու համար մենք պետք է հաշվի առնենք այս ազդեցությունները և այն, թե ինչպես են դրանք ձևավորում Ֆիցջերալդի ոճական և լեզվական ընտրությունները: Այս վերլուծությունը կուսումնասիրի Ֆիցջերալդի պատմողական տեխնիկան, ներառյալ առաջին դեմքից և հետահայաց պատմողականությունը, ինչպես նաև լեզվի օգտագործումը՝ տոնը և իմաստը հաստատելու համար: Լեզվաոճական վերլուծության մեթոդի միջոցով մենք կուսումնասիրենք նրա փոխաբերական լեզուն, ինչպիսիք են փոխաբերությունները, համեմատությունները և այլ գրական գործիքներ՝ արտահայտչականության ավելի խորը շերտերը բացահայտելու համար: Բացի այդ, ճանաչողական-ոճական մոտեցումը կօգնի մեզ հասկանալ, թե ինչպես են Ֆիցջերալդի լեզվական ընտրությունները հույզեր առաջացնում կերպարների մեջ և ազդում ընթերցողի կողմից վեպի թեմաների ընկալման վրա:
Copyright (c) 2025 Gaiane Muradian, Zaruhi Antonyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
­Նաի­րա Համ­բար­ձում­յան, Էլ­պիս Կե­սա­րաց­յան. Էս­սե­ներ, բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­ներ, նա­մակ­ներ
«Էդիթ Պրինտ» հրատարակչությունը 2025 թ. լույս է ընծայել գրող, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Նաիրա Համբարձումյանի կազ­մած և խմբագրած՝ «Էլպիս Կեսարացյան. Էսսեներ, բանաստեղծություններ, նամակ­ներ» ժողովածուն, որը տպագրվել է գրականագետ, մատենագետ Յովսեփ Նալպանտ­եա­նի մեկենասությամբ՝ ՀՀ ԲԳԿԿ-ի «Հասարակական գիտությունների, հայագիտութ­յան և հումանիտար գիտությունների բնագավառներում հետազոտու­թ­յուն­ներ-2024» մրցույթի (24SSAH-6B006) շրջանակում: Գիրքը կարևոր ներդրում է հայ մտավորական կանանց գրական ժառանգության վերականգնման, լուսաբանման և հանրայնացման գործում:
Copyright (c) 2025 Albert Makaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Լեզվական կաղապար. Հաղորդող և ներգործող լեզվատարրերի համատեղ գործածությունը ԶՀՄ լեզվում
Ժամանակի ընթացքի մեջ զանգվածային հաղորդակցման միջոցների լեզուն վերափոխվում է՝ արձագանքելով տեղեկատվության տարածման արագությանը, ազդեցության միջոցների բազմազանությանը և լսարանի պահանջների փոփոխությանը: Այդ փոփոխությունների պայմաններում առանձնահատուկ կարևորություն է ստանում լեզվական կաղապարների (շտամպների, խոսքային բանաձևերի, կրկնվող կառուցվածքային միավորների) գործածությունը, որոնք ապահովում են թե՛ հաղորդակցության հստակությունն ու մատչելիությունը, թե՛ ազդեցիկության բարձր մակարդակը: ԶՀՄ լեզուն՝ որպես հանրային խոսույթի կարևոր տարր, միաժամանակ պարունակում է ինչպես հաղորդող (ինֆորմատիվ), այնպես էլ ներգործող (ապելյատիվ, պերսուազիվ) տարրեր: Դրանց համատեղ գործածությունը դրսևորվում է հատկապես կաղապարների մեջ՝ ձևավորելով արժեքային, գնահատողական և գաղափարական հարանշանակությամբ (կոննոտացիաներով) հագեցած միավորներ, որոնք ակտիվորեն օգտագործվում են լրագրողական տարբեր ժանրերում: Հոդվածում ներկայացվում են կաղապարների՝ որպես կառուցվածքային և գաղափարական միջոցների գործառական հնարավորությունները զանգվածային հաղորդակցության տարբեր միջոցներում, դրանց հաղորդակցական նշանակությունը տարբեր ժանրերում, վերլուծվում և նկարագրվում են հաղորդող և ներգործող բաղադրիչների համատեղ գործածությունն ու փոխազդեցությունը՝ որպես ԶՀՄ լեզվի առանցքային հատկանիշ:
Copyright (c) 2025 Yuri Avetisyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Պար հասկացությունը և նրա բառակազմական առանձնահատկությունները գրական հայերենում
Աշխատանքը խորքային և մանրամասն ուսումնասիրություն է, որն ընդգրկում է «պար» արմատի ծագումնաբանական, իմաստաբանական առանձնահատկությունները հայերենի տարբեր ժամանակահատվածներում և բառակազմական հնարավորությունների արտահայտությունը գրական հայերենում: Այն մի կողմից` տարժամանակյա քննություն է` «պար» հասկացության իմաստային զարգացումների դիտարկմամբ, մյուս կողմից` համաժամանակյա քննություն` «պար» եզրույթով բաղադրությունների վերլուծությամբ: Հատուկ ուշադրություն է դարձվել «պար» արմատի նրբիմաստներին, բազմիմաստությանը և իմաստային փոփոխություններին: Առանձնացվել են նաև «պար» արմատով բաղադրված նորակազմությունները, որը կարևոր է հայոց լեզվի բառապաշարի ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Ինչ­պես ցույց է տա­լիս ու­սում­նա­սի­րութ­յու­նը, «պար» ար­մա­տը ոչ միայն պահ­պա­նել է իր հնա­գույն ի­մաստ­նե­րը, այլև հարս­տա­ցել է նո­րե­րով՝ պայ­մա­նա­վոր­ված մշա­կու­թա­յին և հա­սա­րա­կա­կան փո­փո­խութ­յուն­նե­րով։ Բա­ռա­կազ­մութ­յան տե­սանկ­յու­նից այն դրսևո­րում է մեծ բազ­մա­զա­նութ­յուն՝ լի­նե­լով բա­զում ա­ծան­ցա­վոր, բարդ և հա­րադ­րա­վոր բա­ռե­րի հիմք։ Դ­րանց մի մա­սը պահ­պա­նել է իր գոր­ծա­ծութ­յու­նը, մինչ­դեռ ո­րոշ բա­ռեր դար­ձել են հազ­վա­դեպ կամ հնա­ցած։
Copyright (c) 2025 Lusine Ghamoyan-Ph.D, Senior Researcher https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Հոդվածում ներկայացվում է Արևելքի մշակույթի հանդեպ Իսահակյանի ունեցած մեծ հետաքրքրությունը։ Մի կողմից՝ մանկուց ստացած ռոմանտիկ տպավորությունները, մյուս կողմից՝ Եվրոպայում գտնված տարիներին Արևելքի ժողովուրդների բանահյուսության նկատմամբ ունեցած ոգևորությունը եվրոպական փիլիսոփաների (Նիցշե, Շոպենհաուեր, Կանտ և ուրիշներ) ու գրողների (Գյոթե, Բերանժե, Դյումա․․․) կողմից Իսահակյանին մղում են արևելյան բանահյուսության մշակմանը։ Սակայն Արևելքը ընդհանրական հասկացություն է, որն իր մեջ ամփոփում է տարբեր ազգերի ու ժողովուրդների (հնդկական, չինական, պարսկական, ճապոնական, եգիպտական, հրեական․․․) ազգային խառնվածքը, լեզուն, կրոնը, փիլիսոփայությունը։ Այս ժողովուրդներին պատկանող առասպելներում, ավանդություններում, զրույցներում Իսահակյանը շեշտադրում է յուրաքանչյուր ժողովրդի կենսահայեցողությունը, բարքերն ու սովորությունները։Իսահակյանին հաջողվում է շեշտադրել առանձին ժողովուրդների մտածողությունն ու վարքագիծը և տեսանելի դարձնել հին աշխարհից եկող իմաստուն գաղափարների հարատև նշանակությունը։
Copyright (c) 2025 Zhenya Kalantaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Պատկերավոր արտահայտչամիջոցները որպես զուգադրական ուսումնասիրության առարկա (Լ. Դար­րե­լի «Բալթազար» ստեղծագործության ան­գլե­րեն բնօ­րի­նա­կի և դրա ֆրան­սե­րեն թա­րգ­մա­նու­թյան հի­ման վրա)
Սույն հոդվածում ուաուն­մա­սի­րու­թյու­նն իրականցվում է հեր­մե­նև­տի­կայի` որ­պես գե­ղար­վես­տա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան բա­նա­սի­րա­կան վեր­լու­ծու­թյան հա­մա­պար­փակ մե­թո­դի, շր­ջա­նակ­նե­րում: Համարվելով ընկալման արվեստ՝ բանասիրական հերմենևտիկան միտված է մեկնաբանելու գեղարվեստական ստեղծագործության բովանդակային և արտահայտչական շերտերը։ Հոդվածի նպատակն է բացահայտել քերթողական արվեստի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան մեջ առկա պատկերավոր արտահայտչամիջոցների գե­ղա­գի­տա­կան ներգործությունը՝ բնօ­րի­նա­կ և թա­րգ­մա­նություն տեքստերի զու­գադ­­րական դիտարկման միջոցով։ Սույն ուսումնասիրության մեջ թարգմանությունը դիտարկվում է որպես բնօրինակին զուգահեռ ստեղծագործություն, որի հետ համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել այնպիսի գե­ղագիտական, ներունակ արտահայտչամիջոցներ, որոնք աննկատ կմնային կամ չէին ընկալվի առավել խորությամբ, եթե ուսումնասիրվեին միայն մեկ լեզվի շրջանակներում: Հոդվածում վերլուծության են ենթարկվում Լոուրենս Դար­րե­լի «Բալթազար» ստեղծագործության ան­գլե­րեն բնօ­րի­նա­կը և դրա ֆրան­սե­րեն թա­րգ­մա­նու­թյունը։ Օրինակների վերլուծությունը վկայում է, որ փոխաբերական արտահայտչամիջոցների ողջ ներուժը առավել լիարժեք բացահայտվում է զուգադրական վերլուծության շնորհիվ: Ավելին՝ թարգմանության հետ զուգադրումը ոչ միայն ընդգծում է բնօրինակի արտահայտչական հնարքների պատկերավորությունը, այլև ուժեղացնում է դրանց գեղագիտական ներգործությունը: Սա, իր հերթին, կնպաստի քերթողական արվեստի ստեղծագործության խորացված ընկալման ու մեկնաբանման՝ որպես գրականագիտական առանցքային խնդրի, արդյունավետ լուծմանը։
Copyright (c) 2025 Anoush Ayunts https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Հեղինակի մտադրությունը և ընթերցողի մեկնաբանությունը․ ինտեգրացված մեթոդաբանական մոտեցում
Սույն հոդվածի հետազոտական նպատակը գրական տեքստի վերլուծական մեթոդաբանությունների, ինչպես նաև հեղինակային մտադրության և ընթերցողական մեկնաբանման եղանակների ուսումնասիրությունն է։ Հոդվածում ներկայացված հիմնական մոտեցումները կենտրոնացված են տեքստի ճանաչողական-ոճաբանական վերլուծության և հերմենևտիկ մեկնաբանման շուրջ՝ ընթերցողի ընկալման առանձնահատկությունների քննության շեշտադրմամբ։ Ջեկ Լոնդոնի «Սպիտակ ժանիք» վեպից դուրսբերված փոխաբերությունների հետազոտությունը և դրանց համեմատական վերլուծությունը հայերեն թարգմանությունից առանձնացված համարժեքների հետ փաստում են, որ ճանաչողական-ոճաբանական, իմաստաբանական և հերմենևտիկ մեթոդների ինտեգրումը գրական տեքստի թննության գործընթացում նպաստում է հեղինակային մտադրության պարզաբանման և դրա համապատասխան մենկնաբանության ձևավորմանը։ Այս թեզի կիրառությունը կարող է հնարավոր լուծում ապահովել տեքստերի գեղագիտական նշանակության գնահատման և սահմանման համար։
հեղինակ, ընթերցող, ճանաչողություն, գեղագիտություն, հերմենևտիկա, ոճաբանություն
Copyright (c) 2025 Seda Gasparyan, Nelli Sargsyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Նեոմիֆ և ապամոնտաժում. կուռտուազ նարատիվը և դրա վերափոխումը Ջոն Ափդայքի «Բրազիլիա» վեպում
Ջոն Ափդայքի «Բրազիլիա» (1994) վեպը դիտարկվում է որպես պոստմոդեռնիստական կերպափոխում Տրիստանի և Իզոլդայի մասին առասպելի՝ մոգական ռեալիզմի և հետգաղութային դիսկուրսի տեսանկյունից։ Հիպոթեզն այն է, որ Ափդայքը ոչ թե վերարտադրում է ավանդական նարատիվը, այլ ապամոնտաժում է այն՝ փոխակերպելով կուռտուազ սիրո մոտիվը հասարակական նորմերին, ռասայական և գենդերային հիերարխիային ընդդիմանալու ձևաչափի։ Հոդվածի նպատակը վերլուծելն է՝ ինչպես է վեպում վերաշերտավորվում առասպելի միֆոպոետիկ կառուցվածքը՝ արքետիպերի, սրբազան առարկաների, ծիսակարգի և սահմանագծային տարածքի վերիմաստավորման միջոցով։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում անունների խորհրդանշաբանությանը, մարմնավորման և նախաձեռնումի մոտիվներին, ինչպես նաև միջնադարյան բարոյագիտության փոխարինմանը ինքնության ժամանակակից խնդիրներով։ Մեթոդաբանությունը ներառում է հերմենևտիկ, կառուցվածաբան և հետգաղութային մոտեցումներ՝ համադրով միֆաբանական և գրական սեմիոտիկայի գործիքակազմով։ Աշխատությունը հանգում է այն եզրակացության, որ «Բրազիլիան» հանդես է գալիս որպես նեոմիֆ՝ փիլիսոփայական առակ այն սահմանների մասին, որտեղ մարդկայինը միաձուլվում է հրաշքին։ Ափդայքն իր հիբրիդային և փոխակերպվող պոետիկայով վերաիմաստավորում է սերը, ճակատագիրը և հերոսությունը՝ ցույց տալով, թե ինչպես է առասպելը վերափոխվում ժամանակակից մշակութային և պատմական համատեքստում։
Copyright (c) 2025 Natalie Gonchar-Khanjyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Էկոլեզվաբանական հոգսերը Հայաստանի Հանրապետության լեզվամիջավայրում
Հոդվածում, օգտագործելով էկոլեզվաբանության (նաև լեզվաապագայաբանության) ընձեռած հնարավորությունները, փորձել ենք միջազգային չափանիշներին համապատասխան ներկայացնել Հայաստանի Հանրապետության և Սփյուռքի լեզվամիջավայրերը՝ որպես մարդ - բնություն – լեզու էկոհամակարգի բաղադրիչ, և քաղաքակիրթ աշխարհին ներկայացնել հայերենի առանձնահատկություններն ու «հոգսերը»՝ «հայերենի՞, թե՞ հայության հիմնախնդիրներ» համատեքստում: Հոդվածի շարադրման ընթացքում նպաատակային ենք դարձրել իբրև ուսումնասիրության ելակետ ունենալ գործառական դժվարություններ ունեցող, խնդրահարույց, լեզվակրթական միջավայրի, խոսքի մշակութականացման գործընթացի վրա բացասաբար ազդող արտաքին և ներքին գործոնների, քաղաքական և սոցիալական վտանգավոր շերտերի վերլուծությունը և արձանագրել էկովերջնարդյունքները: Ամփոփելով ուսումնասիրության արդյունքները՝ հանգել ենք այն եզրակացության, որ ՀՀ լեզվամիջավայրում հայերենի գործառութային շրջանակներն ընդլայնվել են, և այսօր հայերենի մաքրության և պահպանության աստիճանը որոշվում է «էկո» համախմբով: Վերջնարդյունքային կարգախոսն այն է, որ արտաքին աշխարհի և հայկական համայնքներ ունեցող բազմաթիվ երկրների հետ ՀՀ-ի հարաբերությունների կարգավորման հիմնական գործիքներից մեկը լեզվական-մշակութային բաղադրիչն է:
Copyright (c) 2025 Candidate of Philology, Associate Proffessor at YSU Chair of Armenian Languager, Zarik Aghajanyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Դերանվան՝ որպես խոսքի մասի, ըմբռնումը հայ լեզվաբանության մեջ ոչ միօրինակ է և հստակ, կան տարակարծություններ, տարբեր տեսակետներ: Չկա միօրինակություն նույնիսկ դերանվանը տրված սահմանումների հարցում: Սույն հոդվածը նվիրված է այս խոսքի մասի՝ Սերգեյ Աբրահամյանի կողմից կատարված ծավալուն և արժեքավոր հետազոտության վերլուծությանը, բերած նորույթներին: Արդի հայերենի դերանուններն ուսումնասիրելով խորաքնին և նորովի՝ Ս. Աբրահամյանը դասակարգել է դրանք, տեսակավորել, բնութագրել յուրաքանչյուր տեսակը՝ որոշ դեպքերում առաջարկելով նոր անվանումներ դրանց համար, բացահայտել դերանունների ձևաբանական, շարահյուսական առանձնահատկությունները և, որ ամբողջովին նորություն էր հայ քերականագիտության մեջ, քննել դրանց կազմությունը, բառակազմական նշանակությունը և ոճական կիրառությունները: Գիտնականը իրավացիորեն մերժել է տարածված այն տեսակետը, թե դերանունների գլխավոր հատկանիշը այլ խոսքի մասերին փոխարինելու գործառույթն է, որդեգրել այն համոզումը, որ դերանունների մեծ մասը զուրկ է փոխարինման գործառույթից, և որ այդ գործառույթը կատարող մի խումբ դերանուններ էլ ոչ միշտ են կատարում այն: Դերանունների դասդասման հիմքում դնելով առարկան, հատկանիշը ինչպես արտահայտելու, ինչ հարաբերությամբ դրանք ցույց տալու հիմունքը՝ հայագետը փոփոխություն է մտցրել արդի հայերենի դերանվանական համակարգում՝ միավորելով որոշ տեսակներ և վերանվանելով մի քանիսը: Արդյունքում տարբերակել է դերանվան վեց տեսակ՝ անձնական (դիմային), ցուցական, փոխադարձ, որոշյալ (հանրական), անորոշ (մասնական), հարցական-հարաբերական (բացարձակ անորոշ): Փոխել է անձնական, ցուցական դերանուններին տրվող սահմանումները, միավորել որոշյալն ու ժխտականը և այլն:
Copyright (c) 2025 Anna Abajyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Բառերի պատճառաբանվածության մթագնումը հայերենում
Ներքին ձև ունեն միայն բաղադրյալ բառերը։ Այն բառային նշանակությունը բաղադրող իմաստային տարրերի ամբողջությունն է։ Պարզ կամ այդպիսին ընկալվող բառերի ներքին ձևը հաճախ շատ դժվար է ճշտորեն որոշել։ Բաղադրյալ բառի բառիմաստի ձևավորման հիմքում միշտ էլ ընկած է ներքին ձևը։ Ներքին ձևը ցույց է տալիս բառի հնչման և լմաստի պատճառաբանված կապը, այսինքն՝ նշում է այն պատճառը, ըստ որի՝ տվյալ իմաստը արտահայտվում է հենց տվյալ հնչյունակապակցությամբ։ Բաղադրյալ բառի ներքին ձևը կարող է լինել շատ հստակ հեշտությամբ գիտակցվել այդ լեզվով խոսող հանրության կողմից։ Այդպես է բաղադրյալ բառերի ճնշող մեծամասնության դեպքում։ Սակայն լեզվում որոշակի պայմանների առկայաությամ դեպքում բաղադրյալ բառերում մշտապես նկատվում է բառակազմական կապերի և բառային պատճառաբանվածության կորստի, մթագնման միտում։ Երբեմն բառի ներքին ձևը գրեթե կորչում է, որի պատճառով էլ արդի լեզվաըմբռնմամբ չի գիտակցվում բառի բաղադրյալ լինելը։ Այս երևույթը լեզվաբանության մեջ անվանվում է ապապատճառաբանում կամ ապաստուգաբանություն։ Ապապատճառաբանումը միանգամից տեղի չի ունենում, այլ բավականին երկարատև զարգացման արդյունք է։ Եվ քանի որ բառերը իրենց պատճառաբանված իմաստը միաժամանակ չեն կորցնում, լեզվում միմյանց կողքի գոյատևմում են պատճառաբանվածության մթագնման, կորստի տարբեր փուլերում գտնվող բառեր։ Ապաստուգաբանման վերջին փուլը բառի ներքին ձևի լիակատար մթագնումն է։ Այդպիսի մթագնում կա բազմաթիվ բնիկ հայերեն արմատական բառերում։ Հոդվածում քննվում են բաղադրյալ բառի ապաստուգաբանման պատճառները և պատճառաբանվածության մթագնման, կորստի տարբեր փուլերում գտնվող բառեր։
կառուցվածքի պարզեցում կամ վերատարրալուծում
Copyright (c) 2025 Manuk Felekyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ղարաբաղյան հիմնահարցի արծարծումները Վանո Սիրադեղյանի հրապարակախոսության մեջ
Սույն հոդվածը նվիրված է Վանո Սիրադեղյանի հրապարակախոսության մեջ ղարաբաղյան հակամարտության արտացոլման համակարգված վերլուծությանը։ Սիրադեղյանի համար Ղարաբաղյան հարցը եղել է ոչ միայն թեմա, այլև իր հրապարակախոսության մեկնակետ և քաղաքական կենսագրության առանցք։ Հոդվածում ցույց է տրվում, թե ինչպես է Սիրադեղյանը մոտեցել խնդրին՝ զուգահեռ դիտարկելով դրա պատմական, քաղաքական, աշխարհաքաղաքական և ներքաղաքական հարթությունները։ Վերլուծվում են Սիրադեղյանի հրապարակախոսական հոդվածներն ու ելույթները, որոնցում նա քննադատում է թե՛ Հայաստանի իշխանությունների ռազմավարական թերացումները, թե՛ միջազգային ուժերի շահարկումները։ Կարևորվում է Սիրադեղյանի՝ հակամարտությունը ոչ միայն որպես ռազմական կամ քաղաքական, այլև որպես ազգային հոգեբանության և պետականության ճակատագրական խնդիր դիտարկելու հանգամանքը։ Ուսումնասիրության արդյունքում հանգում ենք այն եզրակացությանը, որ Սիրադեղյանի հրապարակախոսությունը Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ առանձնանում է իր պատմական իրատեսությամբ, խորքային վերլուծություններով և ռազմավարական մտածողությամբ՝ պահպանելով արդիականություն մինչ օրս։
Copyright (c) 2025 Hovhannes Hovakimyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Գրաբարյան հայերենի Ռ և Ր ձայնորդների համաժամանակյա բնութագրերը
Գրաբարյան հայերենի ռ (ṙ) և ր (r) ձայնորդները հնչույթային (= իմաստատարբերակիչ) գործառույթ են իրականացրել ոչ միայն բառամիջի և բառավերջի դիրքերում, որն ընդունել են նաև նախորդ ուսումնասիրողները (Է. Աղայան, Է. Թումանյան, Հ. Մուրադյան), այլև բառասկզբի դիր­քում: Բառասկզբի՝ որպես ռ (ṙ)-ի և ր (r)-ի համար հնչույթային դիրքի բացառումը վերջինները հիմնավորել են նրանով, որ բնիկ հայկական բառերը և հին փոխառությունները չէին կարող սկսվել ռ (ṙ)-ով և ր (r)-ով. դրանք, իբրև կանոն, ստացել են նախահավելական մասնիկ: Բացառություն էին բնիկ հնդեվրոպական ռունգն (< *srungh-) բառը և իրանական որոշ փոխառություններ (ռազմ, ռահ­վիրայ, ռամիկ, ռոճիկ, ռոտաստակ): Նախ՝ համաժամանակյա հայեցակերպում հնչույթների տար­բերակման առումով կարևոր չէ՝ այն հանդիպում է բնիկ, թե փոխառյալ բառերի կազմում, ապա՝ նույնիսկ մի քանի բառում տարբերակիչ գործառույթով հանդիպելիությունը բավարար է նրա հնչույթային կարգավիճակը ճանաչելու համար: Այդ առումով բոլոր հիմքերը կան ասելու, որ ռ (ṙ)-ն և ր (r)-ն լիարժեք հնչույթային գործառույթ են իրականացրել նաև բառասկզբի դիրքում: Ըստ այդմ, նրանց միջև ոչ մի դիրքում չէին կարող լինել այլահնչակային հարաբերություններ: Ռ (ṙ)-ի և ր (r)-ի հերթագայելիությունը որոշ բառարմատների (= հիմնական ձևույթների) դիրքային տարբերակնե­րում (= ձևակներում) հիմք է տալիս խոսելու նրանց միջև նաև ձևահն­չույթաբանական հարաբերու­թյունների, հետևաբար՝ նաև <Ռ/Ր> (<Ṙ/R>) ձևահնչույթի գոյության մասին: Առանձին դեպքում կա­րող է խոսք լինել նաև ռ (ṙ)-ի և ր (r)-ի միջև թույլ արտահայտված ազատ փոփոխակման հարաբե­րությունների մասին:
Copyright (c) 2025 Vardan Petrosyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ժամանակակից ֆիթնեսային տերմինների հայերենացման ուղիները
Սույն հոդվածում փորձել ենք ներկայացնել այն ուղիները, որոնցով կարելի կլինի ժամանակակից ֆիթնես ոլորտի տերմինային համակարգը հնարավորինս հայերենացնել ու կայունացնել: Ուստի ելնելով մեր լեզվի զարգացման ընդհանուր միտումներից` փորձել ենք որոշ տերմինների հայերեն համարժեքները ստեղծել`հուսալով, որ տևական և երկար գործածության արդյունքում դրանց մի մասի առավել հաջողված տարբերակները ավելի լայն ճանաչում կստանան: Օտար բառերի հայերեն համարժեքներն ստեղծելու համար հիմք ենք ընդունել մարդու մկանային համակարգի և մարմնի մասերի անվանումների հայերեն թարգմանությունը, քանի որ դրանք ֆիթնեսային բաղադրյալ տերմինների բաղկացուցիչ մաս են կազմում: Այսինքն` արդի ֆիթնեսային տերմինների հայերենացման բանալին նախ և առաջ մարդու մկանային համակարգի անգլերեն անվանումների ճշգրիտ թարգմանությունն է: ժամանակակից ֆիթնեսային տերմինների մեծ մասը հիմնված է նաև մարդկային տարբեր շարժումների, մարմնի ընդհանուր դրության և վիճակի վրա, որոնք հիմնականում անգլերեն անվանումներն են, ուստի մենք ճշգրտել ենք նաև դրանց հայերեն համարժեքները: Ֆիթնեսային օտար տերմինների հայերեն համարժեքները ստեղծել ենք երկու ճանապարհով՝ պատճենման և կիսապատճենման: Տերմինների հայերենացման երրորդ ճանապարհ ենք դիտարկել բառիմաստի զարգացումը, քանի որ համագործածական հարյուրավոր բառեր ֆիթնեսում վաղուց արդեն վերածվել են տերմինների: Օգտվել ենք նաև ռուսերենի փորձից, որտեղ, ի տարբերություն հայերենի, ֆիթնեսային տերմինները շատ թե քիչ մշակված են:
Copyright (c) 2025 Rita Saghatelyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ներհականիշությունը հայերենի բառապաշարում
Ներհականիշությունը լեզվական երևույթ է, երբ միևնույն բառի մեկ իմաստը հակադրվում է մյուս իմաստին։ Այս երևույթը տարբեր ծավալներով առկա է գրեթե բոլոր լեզուներում, սակայն դրա առաջացման և զարգացման մասին հստակ պատկերացում չկա։ Ներհականիշության մասին ուսումնասիրություններ, նաև զուգադրական վերլուծություններ են կատարվել՝ հիմնվելով միևնույն լեզվաընտանիքի լեզուների, մեկ լեզվի, կամ էլ տարբեր լեզուների նյութի հիման վրա։ Լեզվաբանության մեջ ներհականիշների ըմբռնման, նկարագրման, դասակարգման մասին միասնական մոտեցում դեռևս չի ձևավորվել: Հայերենի նյութի հիման վրա ներհականիշության դրսևորումները դեռևս չեն ուսումնասիրվել, և այս հոդվածը փորձ է՝ լրացնելու այդ բացը։ Հոդվածում նախ տրվում են «ներհականիշություն» երևույթի բնորոշումները լեզվաբանական գրականության մեջ, ապա քանակական և նկարագրական մեթոդների միջոցով տարբեր խմբերում են դասդասվում ներհականիշություն ունեցող բառերը, որոնք քաղվել են Էդ․ Աղայանի «Արդի հայերենի բացատրական բառարան»–ից։ Հոդվածը կարևոր է ոչ միայն այն առումով, որ առաջին անգամ հայոց լեզվի նյութի հիման առանձնացվում են ներհականիշություն ունեցող բառերը, այլ նաև նրանով, որ այդ նյութը հետագայում կարող է օգտագործվել հայերենի դասավանդման, բառանագրության, հայերենի և օտար լեզուների զուգադրական ուսումնասիրությունների ժամանակ։
Copyright (c) 2025 Mkrtich Mkrtchyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ինքնակենսագրական ժանրը և ինքնակենսագրությունը որպես մանկության և պատանեկության թեման բացահայտելու միջոց
Սույն հոդվածը նվիրված է ռուս գրականության մեջ, մասնավորապես ռոմանիզմից ռեալիզմի անցման ժամանակաշրջանում, ինքնակենսագրական ժանրի սկզբունքների ուսումնասիրությանը: Քննության են ենթարկվել Ալեքսանդր Պուշկինի, Միխայիլ Լերմոնտովի, Չարլզ Դիքենսի, Լև Տոլստոյի, Մարկ Տվենի և Ջ. Դ. Սելինջերի առանցքային աշխատություններից օրինակներ: Հատկանշական է, որ ինքնակենսագրական ժանրի պատումները ոչ միայն արտացոլում են հեղինակի անձնական փորձը, այլև միջոց են ցույց տալու մանուկների աշխարհի հանդեպ ունեցած հասարակության վերաբերմունքը: Հետազոտության նորույթը համեմատական վերլուծության միջոցով անդրադարձն է մանկության թեմային. փորձ է արվել ցույց տալու, թե գրական տարբեր ուղղություններում ինչպես է ներկայացվում մանկությունը, որտեղ կա և՛ անմեղության դրսևորում ու նաև ներքին բախումների տարածք է: Անդրադարձ է կատարվում ինքնակենսագրական ժանրի առանցքային տարրերի զարգացման օրինաչափություններին: Հոդվածում մատնանշվում են տարբեր մշակույթներում կերպարների կերտման, ինչպես նաև ինքնակենսագրական պատումի կառուցվածքային առանձնահատությունները: Քննարկվում են մանուկների նկատմամբ հասարակության մեջ արմատացած վերաբերմունքը և գրականության մեջ այդ վերաբերմունքի բարոյական դրսևորումները: Հետազոտության նպատակն է պարզաբանել, թե ինչպես է ինքնակեսագրական ժանրը օգնում վեր հանել ինքնության և անմեղության խնդիրները, անձնական փորձի ու հասարակական նորմերի միջև գոյություն ունեցող հակասությունը: Աշխատությունը կօժանդակի գրականության մեջ ինքնակենսագրական ժանրի և թեմայի փոխազդեցությունների ուսումնասիրությանը՝ ցույց տալով, թե ինչպես է անձնականը անքակտելիքորեն շաղկապված տվյալ դարաշրջանի հավաքական գիտակցականի հետ
ինքնակենսագրական ժանրի ստեղծագործություններ
Copyright (c) 2025 Ruzan Ghazaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Առածների ու ասացվածքների ուսումնասիրման լեզվամշակութային ու լեզվաճանաչողական–գործաբանական հայեցակերպերը
Հոդվածում ներկայացվում են լեզվամշակույթի վերաբերյալ ակադեմիական մոտեցումները, որոնք ընդգրկում են մտածողության, ճանաչողության ու խոսույթի փոխառնչությունների շրջանակը: Մասնավորա­պես՝ առածներն ու ասացվածքները լեզվամշակույթի յուրօրինակ դրսևորում են, որոնց հիմքում հասարակական ճանաչողությունն է: Առածներն ու ասացվածքները բովանդակում են լեզվամշակույթի յուրօրինակությունները՝ հանդես գալով իբրև լեզվամշակութային հիշողության պահպանման միջոց: Առածների գործաբանական առանձնահատ­կությունների վերհանման դիտանկյունից կարևորվում է ճանաչողական գործընթացների նշանակությունը: Այս համատեքստում հարկ է ընդգծել առածների հաղորդակցական գործառույթի էական դերը խոսույթային դաշտում, ինչպես նաև ընդհանուրի և անհատականի դրսևորումները: Նկատի առնելով վերոնշյալը՝ ժամանակակից լեզվաբանական հետազոտությունների համատեքստում արդիական է առածների ու ասացվածքների ուսումնասիրությունը լեզվամշակութային ու լեզվաճանաչողական–գործաբանական հայեցակերպերի հատման տիրույթում: Առածներն ու ասացվածքները դիտարկվում են լեզու, մշակույթ, ճանաչողություն, խոսույթ կարգերի փոխկապակցվածության համատեքստում:
Copyright (c) 2025 Nare Shalunts https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0