ԲԱՆԲԵՐ ԵՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ. ԲԱՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ
type: channel
description: «Բանբեր Երևանի համալսարանի. Բանասիրություն» հանդեսը հրատարակում է գիտական հոդվածներ և ուսումնասիրություններ, որոնք վերաբերում են հայագիտության, բանասիրության, լեզվաբանության և ժուռնալիստիկայի խնդիրներին: Հանդեսն ընդունում է բնօրինակ հոդվածներ և համապարփակ ուսումնասիրություններ, որոնք նախկինում հրապարակված չեն: Հանդեսում տպագրվում են ԵՊՀ և ՀՀ այլ գիտակրթական հաստատությունների, ինչպես նաև Սփյուռքի և արտերկրի մասնագետներ:
publisher: Yerevan State University
language: hy
publication name: ԲԱՆԲԵՐ ԵՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ. ԲԱՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ
issn: 1829-457X
items: Իսմիլի կերպարի առասպելաբանական հիմքերը «Սասնա ծռեր» էպոսում
items: Հին հայերենի բայական կառույցերի դասակարգումը Մանուկ Աբեղյանի աշխատանքներում
items: Դերանվան աբեղյանական ըմբռնումը
items: Աբեղյանի լեզվաբանական ժառանգության գիտական ուսումնասիրությունը
items: Մ. Աբեղյանի գրի առած «Դավիթ և Մհեր» էպոսապատումի բարբառային արժեքը
items: Բառակազմության տեսական հարցերի քննությունը Մանուկ Աբեղյանի և Հրաչյա Աճառյանի աշխատություններում
items: Մանուկ Աբեղյանի լեզվաբանական հայեցակարգը` մերօրյա հայկաբանության նորոգման առհավատչյա
items: Գրական հայերենի ճյուղերի մերձեցման խնդիրը. Մանուկ Աբեղյանի տեսակետն ու արդի որոշ դրսևորումներ
items: Հայերենի գոյականի հոլովման համակարգի նկարագրության կաղապարների տիպաբանական և զուգադրական քննություն
items: Դերբայները՝ ըստ Մանուկ Աբեղյանի «Գրաբարի քերականության»
items: Բանահյուսական ժանրերը Մանուկ Աբեղյանի ու Կոմիտասի կազմած «Հազար ու մի խաղ» ժողովածուում
items: Մանուկ Աբեղյան բնորդը հուշագրության մեջ
items: Աբսուրդի հասկացությունը Ալբեր Կամյուի «Սիզիփոսի առասպելը» ստեղծագործության մեջ
items: Հեղինակ և տեքստի մեկնաբանություն. Ֆ. Սքոթ Ֆիցջերալդը և Մեծն Գեթսբին
items: ­Նաի­րա Համ­բար­ձում­յան, Էլ­պիս Կե­սա­րաց­յան. Էս­սե­ներ, բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­ներ, նա­մակ­ներ
items: Լեզվական կաղապար. Հաղորդող և ներգործող լեզվատարրերի համատեղ գործածությունը ԶՀՄ լեզվում
items: Պար հասկացությունը և նրա բառակազմական առանձնահատկությունները գրական հայերենում
items: Ավետիք Իսահակյանը և արևելյան մշակույթը
items: Պատկերավոր արտահայտչամիջոցները որպես զուգադրական ուսումնասիրության առարկա (Լ. Դար­րե­լի «Բալթազար» ստեղծագործության ան­գլե­րեն բնօ­րի­նա­կի և դրա ֆրան­սե­րեն թա­րգ­մա­նու­թյան հի­ման վրա)
items: Հեղինակի մտադրությունը և ընթերցողի մեկնաբանությունը․ ինտեգրացված մեթոդաբանական մոտեցում
items: Նեոմիֆ և ապամոնտաժում. կուռտուազ նարատիվը և դրա վերափոխումը Ջոն Ափդայքի «Բրազիլիա» վեպում
items: Էկոլեզվաբանական հոգսերը Հայաստանի Հանրապետության լեզվամիջավայրում
items: Դերանվան աբրահամյանական ըմբռնումը
items: Բառերի պատճառաբանվածության մթագնումը հայերենում
items: Ղարաբաղյան հիմնահարցի արծարծումները Վանո Սիրադեղյանի հրապարակախոսության մեջ
items: Գրաբարյան հայերենի Ռ և Ր ձայնորդների համաժամանակյա բնութագրերը
items: Ժամանակակից ֆիթնեսային տերմինների հայերենացման ուղիները
items: Ներհականիշությունը հայերենի բառապաշարում
items: Ինքնակենսագրական ժանրը և ինքնակենսագրությունը որպես մանկության և պատանեկության թեման բացահայտելու միջոց
items: Առածների ու ասացվածքների ուսումնասիրման լեզվամշակութային ու լեզվաճանաչողական–գործաբանական հայեցակերպերը

Իսմիլի կերպարի առասպելաբանական հիմքերը «Սասնա ծռեր» էպոսում
type: item
description: Իսմիլը «Սասնա ծռեր» էպոսի միակ կին հերոսուհին է, որը տարբեր գործառույթներով հանդես է գալիս էպոսի ինչպես երկրորդ, այնպես էլ երրորդ ճյուղերում՝ մի դեպքում իբրև Մեծ Մելիքի կին, մյուս դեպքում իբրև Փոքր Մելիքի մայր, ինչով էլ պայմանավորված է կերպարի երկակի բնույթը։ Մոտիվների առումով հարուստ չէ Իսմիլի կերպարը, սակայն Սասնա հերոսների կյանքում իր խաղացած դերով ճակատագրական նշանակություն ունի: Նա ոչ միայն Սասնա հերոսների համար դառնում է կին և մայր, այլ նաև դառնում է այն կարևոր հակակշիռ բևեռը, որի շնորհիվ սյուժեն զարգանում է զարմանալի հակադրամիասնական ներդաշնակությամբ: Իսմիլն էլ Դեղձունի, Խանդութի նման ինքն է իր համար ընտրություն կատարում, թե ում հանձնվի, թե ո՛վ պետք է նրան որդի պարգևի: Վեպի երկրորդ ճյուղում Իսմիլ խաթունը պահպանում է թագուհուն, Մեծ մորը բնորոշ հզորությունը: Այս առումով երկրորդ ճյուղի վիպական ուրվագծում Իսմիլը դառնում է Մեծ Մհերի կնոջ կամ Արմաղանի կերպարին հավասարազոր և հակակշռող կերպար: Վեպի երրորդ ճյուղում Իսմիլի կերպարը իր բնույթով մոտենում է երկվորյակ եղբայրների մոր հատկանիշներին, ինչը նրան բնորոշ երկրորդ կարևոր հատկանիշն է վեպում:
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: Սասնա ծռեր
  topic: keywords
subject: էպոս
  topic: keywords
subject: Իսմիլ
  topic: keywords
subject: Մեծ Մելիքի կին
  topic: keywords
subject: Փոքր Մելիքի մայր
  topic: keywords
subject: Արմաղան
  topic: keywords
subject: Սաթենիկ
  topic: keywords
subject: Ծովինար
  topic: keywords
creator: Ալինա Ղարիբյան
rights: Copyright (c) 2026 Alina Gharibyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-02-17
publication date: 2026-02-17
starting page: 86
ending page: 97
doi: 10.46991/BYSU.B/2026.SP1.086

Հին հայերենի բայական կառույցերի դասակարգումը Մանուկ Աբեղյանի աշխատանքներում
type: item
description: Մանուկ Աբեղյանի լեզվաբանական հետազոտությունների հիմքում միշտ եղել է տարաժամանակյա նկարագրության սկզբունքն, ուստի հայերենի քերականագիտական համակարգի ուսումնասիրությունը նա սկսել է հին հայերենից՝ բացահայտելով հին և նոր հայերենների՝ գրաբարի և աշխարհաբարի ընդհանրություններն ու զարգացման տարբերությունները։ Հատկապես արժեքավոր է հին և նոր հայերենների բայական համակարգերի ուսումնասիրությունը, որը բնորոշվում է իր ժամանակի համար նորարարական մոտեցումներով։ Հին հայերենի բայական կարգերը Մանուկ Աբեղյանն ուսումնասիրել է՝ հիմնվելով 5-րդ դարի դասական մատենագրության սկզբնաղբյուրների, հատկապես «Թարգմանությունների թագուհի» համարվող Աստվածաշունչ մատյանի գրաբար փոխադրության լեզվական հարուստ նյութերի վրա։ Բայերի անդեմ և դիմավոր ձևերի քննությունը լեզվաբանը կատարել է համակարգային, ցույց տալով հին հայերենի հիմնական դերբայների՝ անորոշի և անցյալի ստորոգումային կիրառությունները։ Գրաբարի անորոշ և անցյալ դերբայները շատ անգամ խոնարհված բայերի արժեք ունեին՝ իմաստային հարուստ բազմազանությամբ, ստանում էին ոչ թե ուղղական, այլ սեռական, տրական կամ հայցական հոլովներով ենթականեր՝ արտահայտելով եղանակաժամանակային, կերպասեռային տարբեր բովանդակություն։ Մ․Աբեղյանը կարևոր՝ ցայսօր արդիական դիտարկումներ է կատարել հին հայերենում բայի կերպի կարգի դրսևորումների վերաբերյալ, ներգործական - կրավորական կառույցների կազմության առանձնահատկությունների մասին։ Տեսական քերականագիտական իր պնդումները մեծ լեզվաբանը մշտապես հիմնավորում էր գրաբարյան սկզբնաղբյուրներից բերված բազմաթիվ գործնական օրինակներով։
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: բայ խոսքի մաս
  topic: keywords
subject: դերբայներ
  topic: keywords
subject: դիմավոր ձևեր
  topic: keywords
subject: բայահիմքեր
  topic: keywords
subject: բայի խոսքակազմիչ դեր
  topic: keywords
subject: խոնարհման համակարգ
  topic: keywords
subject: ուղղական հոլովով ենթակա
  topic: keywords
subject: թեք հոլովներով ենթական
  topic: keywords
creator: Նարինե Դիլբարյան
rights: Copyright (c) 2026 Narine Dilbaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-02-17
publication date: 2026-02-17
starting page: 42
ending page: 55
doi: 10.46991/BYSU.B/2026.SP1.042

Դերանվան աբեղյանական ըմբռնումը
type: item
description: Հոդվածում քննության են առնվում Մանուկ Աբեղյանի՝ խոսքի մասերի դասակարգմանը, «խոսք» եզրույթի կիրառությանը, դերանունների խոսքիմասային պատկանելությանը և իմաստային յուրահատկություններին առնչվող հարցեր։ Քերականագիտության մեջ տարածված է այն տեսակետը, որ Մ․Աբեղյանի՝ խոսքի մասերի դասակարգման հիմքում ընկած է գլխավորապես իմաստային-շարահյուսական սկզբունքը, որտեղ գերակշռողը շարահյուսականն է։ Սակայն դերանունների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ շարահյուսականից առավել կարևորվում է այս խմբի բառերի ունեցած յուրահատուկ իմաստային հատկանիշը՝ այն, որ նրանք ոչ թե անվանում, այլ փոխարինում են արդեն անվանված առարկան կամ հատկանիշը։ Մ․Աբեղյանը չի կաշկանդվում և չի առաջնորդվում լեզվում արդեն գոյություն ունեցող խոսքիմասային դասակարգմամբ, այլ հետևելով եվրոպական և ռուսական լեզվաբանական մտքին՝ իր դասակարգման հիմքում դնում է հենց հայերենին բնորոշ հատկանիշների ուսումնասիրության և անկախ դասակարգում անելու սկզբունքը։ Արդյունքում, թեև դերանունը՝ որպես ինքնուրույն խոսքի մաս (բառերի տեսակ), չի ընդունվում Մ․Աբեղյանի կողմից, այնուամենայնիվ նա անվանում և ընդունում է անձնական, ցուցական, հարցական, փոխադարձ, հարաբերական, անորոշ, ստացական դերանունների գոյությունը հայերենում՝ որպես գոյական, ածական կամ մակբայ խոսքի մասերի առանձին ենթատեսակներ։
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: դերանուն
  topic: keywords
subject: խոսքի մաս
  topic: keywords
subject: բառերի տեսակ
  topic: keywords
subject: շարահյուսական հատկանիշ
  topic: keywords
subject: իմաստագործառական հատկանիշ
  topic: keywords
subject: նախադասություն
  topic: keywords
subject: ստացական դերանուն
  topic: keywords
creator: Աննա Աբաջյան
rights: Copyright (c) 2026 Anna Abajyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-02-17
publication date: 2026-02-17
starting page: 12
ending page: 19
doi: 10.46991/BYSU.B/2026.SP1.012

Աբեղյանի լեզվաբանական ժառանգության գիտական ուսումնասիրությունը
type: item
description: Մանուկ Աբեղյանը հայ լեզվաբանական մտքի ամենախոշոր ներկայացուցիչներից է, որի բազմաբնույթ գործունեությունը որոշիչ նշանակություն ունեցավ հայ նոր գրական լեզվի տեսական ու գործնական ձևավորման մեջ։ Նրա ուսումնասիրությունները հնչյունաբանության, ձևաբանության, իմաստաբանության և շարահյուսության բնագավառներում հիմնադրեցին ժամանակակից հայերենի գիտական ուսումնասիրության նոր որակը։ Աբեղյանի «Հայոց լեզվի տեսություն»-ը, «Աշխարհաբարի քերականություն»-ը և «Աշխարհաբարի շարահյուսություն»-ը դարձան հայերենագիտության դասական աշխատություններ՝ ազատագրելով լեզվի նկարագրությունը գրաբարյան սխեմաների կախվածությունից և հաստատելով աշխարհաբարի ինքնուրույնությունը։ Բառարանագրության ոլորտում նրա կատարած աշխատանքները, այդ թվում՝ ռազմական և բժշկական բառարանների ստեղծումը, նոր փուլ բացեցին հայ բառարանագրության մեջ։ Ուղղագրության բարեփոխման վերաբերյալ Աբեղյանի սկզբունքները, չնայած ժամանակի բանավեճերին, մնացին գիտականորեն հիմնավորված։ Նրա լեզվաբանական ժառանգությունը շարունակում է ապագայի ուսումնասիրողների համար մնալ անսպառ գիտական աղբյուր և հայերենագիտության հիմնասյուններից մեկը։
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: Մանուկ Աբեղյան
  topic: keywords
subject: լեզվաբանություն
  topic: keywords
subject: ժառանգություն
  topic: keywords
subject: աշխարհաբար
  topic: keywords
subject: շարահյուսություն
  topic: keywords
subject: բառարանագրություն
  topic: keywords
subject: քերականություն
  topic: keywords
subject: հնչյունաբանություն
  topic: keywords
creator: Հենրիետա Սուքիասյան
rights: Copyright (c) 2026 Henrietta Sukiasyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-02-17
publication date: 2026-02-17
starting page: 159
ending page: 165
doi: 10.46991/BYSU.B/2026.SP1.159

Մ. Աբեղյանի գրի առած «Դավիթ և Մհեր» էպոսապատումի բարբառային արժեքը
type: item
description: Հոդվածում ներկայացված են Մ. Աբեղյանի գրի առած «Դավիթ և Մհեր» պատումի լեզվական առանձնահատկությունները։ Հայկական էպոսի այս տարբերակը անվանի հայագետին պատմել է մոկացի Նահապետը։ 19-րդ դարի վերջին քառորդի լեզվական նյութը բնական ճանապարհով, առանց գիտական մշակման ենթարկվելու հասել է մեր օրեր։ Մոկսի բարբառի բավականին բարդ հնչյունական, քերականական համակարգը և հարուստ բառապաշարը ամփոփող այս տարբերակը դիտարկված է համակողմանիորեն։ Ուսումնասիրությամբ պարզվել է, որ բարբառն ունի յուրահատուկ դարձվածքներ, բառապաշարային միավորներ, բայական զարտուղի կազմություններ, որոնք տարածքի մյուս խոսվածքներում արձանագրված չեն։ Կուտակված փաստերի հիման վրա առաջադրվում է, որ հայագիտության 21-րդ դարը դառնա ամբարված էպոսապատումների գիտական վերլուծության, գրարկողների աշխատանքի գնահատման, պատումաբանության գիտական կենտրոնի հաստատման, բանասացների հիշատակման ու մեծարման, անտիպ և տրագրված տարբերակները բարբառային գիտական տառադարձությամբ հրատարակելու ժամանակաշրջան։ Մ. Աբեղյանի գրի առած «Դավիթ և Մհեր» պատումը ուսումնասիրության ծավալուն նյութ է ոչ միայն բանագետների, այլև լեզվի պատմության, բարբառագիտության, ազգային հոգեփիլիսոփայության և այլ գիտակարգերի մասնագետների համար։ Այն վստահելի, հիմնավոր լեզվական փաստեր է տրամադրում հատկապես Մոկսի բարբառի հնչյունական, քերականական, բառապաշարային իրողությունները մանրակրկիտ քննելու առումով։ Մոկսեցի Նահապետի փոխանցած պատկերավոր արտահայտությունները, դարձվածային միավորները, հարադրավոր կառույցները, ժամանակակից հայերենի քերականական կանոններին ոչ համահունչ բայական կազմությունները և լեզվական բազմաթիվ վկայություններ փաստում են գրարկողի հմտության, բանահավաք-բարբառակիր հարաբերությունը գիտականորեն ճիշտ հիմքերի վրա դնելու, ասացողից հնարավորինս շատ տեղեկություններ քաղելու և հայոց լեզվի գանձարանը համալրելու մասին։
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: էպոս
  topic: keywords
subject: բանահավաք
  topic: keywords
subject: բանագետ
  topic: keywords
subject: պատում
  topic: keywords
subject: բարբառ
  topic: keywords
subject: բառապաշար
  topic: keywords
subject: հնչյունական
  topic: keywords
subject: տարբերակ
  topic: keywords
subject: քմայնացում
  topic: keywords
creator: Հայկանուշ Մեսրոպյան
creator: Սասուն Համբարձումյան
rights: Copyright (c) 2026 Haykanush Mesropyan, Dr. Sasun Hambartsumyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-02-17
publication date: 2026-02-17
starting page: 98
ending page: 114
doi: 10.46991/BYSU.B/2026.SP1.098

Բառակազմության տեսական հարցերի քննությունը Մանուկ Աբեղյանի և Հրաչյա Աճառյանի աշխատություններում
type: item
description: Արդի հայերենի համաժամանակյա բառակազմության տեսության ամբողջացմանը միտված աշխատանքներ կատարելու անհրաժեշտությամբ պայմանավորված՝ կարևորվում է տարբեր լեզվաբանների՝ նշված ոլորտում ունեցած տեսակետներին անդրադառնալը: Սույն ուսումնասիրության միջոցով փորձ է արվել լրաց­նելու այդ կարգի հետազությունները՝ նկարագրական-վերլուծական եղանակով քննության առարկա դարձնելով բառակազմության տեսական հար­­ցե­րի վերաբերյալ երկու ականավոր հայագետների՝ Մանուկ Աբեղյանի և Հրաչյա Աճառ­յա­նի տե­սակետներն ընդհանուր գծերով, ցույց տալ հիմնական տարբերություններն ու նմանությունները: Ընդհանուր առմամբ՝ կարելի է ասել, որ Մ. Աբեղյանի խնդիրն է ոչ միայն հայերենի բառապաշարի պատմական զարգացման ընթացքի քննությունն ու օրինաչափությունների բացահայտումը (որոշ դեպքերում՝ նաև այլ լեզուների՝ հիմնականում ռուսերենի, գերմաներենի նույն կարգի իրողությունների համեմատությամբ), այլև դրանց գիտական պատշաճ մշակումն ու համակարգումը: Նրա աշխատություններում դժվար է Աբեղյան գիտնականից զատ չնկատել նաև Աբեղյան դասավանդողին՝ տեսական վերլուծությունը նաև ուսուցանելուն միտված գործին նվիրելու անսահման եռանդի ու ջանքերի գործադրմամբ: Հր. Աճառյանի դեպքում այլ է մոտեցումը. նա իր առջև խնդիր չի դնում լեզվական իրողությունների՝ տվյալ դեպքում՝ բառա­կազ­մության տեսական հարցերի մշակումը (այդ գործն իրենից առաջ արել էր Աբեղյանը). նրան առա­վելապես հետաքրքրում է բազմաթիվ լեզուներում և հատկապես հայերենում բառերի կազ­մու­թյան օրինաչափությունների, կառուցվածքային առանձնահատկությունների վերհանումն ու դրանց միջև եղած կապերի բացահայտումը:
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: Մանուկ Աբեղյան
  topic: keywords
subject: +
  topic: keywords
subject: Հրաչյա Աճառյան+
  topic: keywords
subject: ածանցում+
  topic: keywords
subject: ածանցավոր բառեր+
  topic: keywords
subject: ածանց+
  topic: keywords
subject: անվանական ածանցներ+
  topic: keywords
subject: դերբայական ածանցներ+
  topic: keywords
subject: հոդակապ+
  topic: keywords
subject: ձայնդարձ+
  topic: keywords
subject: ձևակ+
  topic: keywords
creator: Վարսիկ Ներսիսյան
rights: Copyright (c) 2026 Varsik Nersisyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-02-17
publication date: 2026-02-17
starting page: 115
ending page: 127
doi: 10.46991/BYSU.B/2026.SP1.115

Մանուկ Աբեղյանի լեզվաբանական հայեցակարգը` մերօրյա հայկաբանության նորոգման առհավատչյա
type: item
description: Մանուկ Աբեղյանն առաջինն էր, որ արևելահայերենի գիտական տեսությունը շարադրեց` հիմնվելով մեր լեզվի իրական կառուցվածքի վրա: Ժամանակի թոհուբոհով պայմանավորված` հետին պլան էին մղվոմ հատկապես արևմուտքում կրթություն ստացած անձինք և հենց այդ անձանց հանգամանքով պայմանավորված` նրանց ստեղծած գիտական արժեքավոր արտադրանքը: Ինչ խոսք, հետաբեղյանական ժամանակներում եղել են արդի հայերենին վերաբերող արժեքավոր և ուշագրավ հետազոտություններ, սակայն հարկ է արձանագրել, որ այդ շրջանը զգալապես հայերենագիտության ռուսաբան դպրոց է, որովհետև Մ. Աբեղյանի` մեր լեզվի բնույթին հարազատ շարահյուսությունից, որն իր տրամաբանականությամբ ու հիմնարարությամբ այսօր էլ մրցակցելի է արևմտյան դպրոցների հետ, հետագա լեզվաբանները հրաժարվեցին և մեծ չափով ռուսերենի քերականության վրա ձևեցին արևելահայերենի քերականությունը: Վերանայելու անհրաժեշտություն կա և՛ հնչաբանական, և՛ ձևաբանական բազմաթիվ հարցեր, որոնք հետաբեղյանական շրջանում տարբեր պատճառներով խոտոր գնահատումների են արժանացել: Ասվածը չի նշանակում, թե անթույլատրելի են Մ. Աբեղյան գիտնականի տեսակետների վիճարկումները: Բնա՛վ: Պարզապես այն արժեքավորությանը, որ Մ. Աբեղյանով է ստեղծվել հայ լեզվաբանության մեջ, արժանին էլ պետք է հատուցել` վերականգնելով մեր լեզվի էությունից բխող այն դրույթները, որոնք բացահայտել է գիտնականը: Մ. Աբեղյանի տեսությունը հետաքրքիր է և կարևոր իր ներուժությամբ: Այն ստեղծագործելու հնարավորություն տվող հայեցակարգ է, և սույն հետազոտության մեջ նման մի փորձ է արված` վերահաստատելու աբեղյանական ուսմունքի մի քանի էական դրույթներ արդի լեզվաբանության նորագույն մեթոդաբանությամբ, այդ թվում` նշանագիտական հայեցակերպով:
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: ստորոգելի
  topic: keywords
subject: ստորոգյալ
  topic: keywords
subject: ստորոգիչ
  topic: keywords
subject: գերակա
  topic: keywords
subject: ենթակա
  topic: keywords
subject: նշան
  topic: keywords
subject: նշանակյալ
  topic: keywords
subject: նշանակիչ
  topic: keywords
subject: подлежащее
  topic: keywords
subject: знак
  topic: keywords
subject: означаемое
  topic: keywords
subject: означающее
  topic: keywords
creator: Դավիթ Գյուլզատյան
rights: Copyright (c) 2026 Davit Gyulzatyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-02-17
publication date: 2026-02-17
starting page: 28
ending page: 41
doi: 10.46991/BYSU.B/2026.SP1.028

Գրական հայերենի ճյուղերի մերձեցման խնդիրը. Մանուկ Աբեղյանի տեսակետն ու արդի որոշ դրսևորումներ
type: item
description: Աշխարհաբարի երկու ճյուղերի նորմավորման ընթացքը մշտապես ուղեկցվել է այդ ճյուղերի փոխադարձ կանոնակարգման, հին լեզվի հետ հարաբերությունների սահմանների հստակեցման հարցադրումներով։ Սույն հոդվածում անդրադարձ է կատարվում գրական հայերենի ճյուղերի կանոնավորման և հնարավոր մերձեցմանն առնչվող՝ մինչև մեր օրերը հասնող հին ու նոր առաջարկներին։ Դրանք հատկապես ակտիվ էին 19-րդ դարի կեսերից, հիշատակելի են, օրինակ՝ Նահապետ Ռուսինյանի և Ստեփան Պալասանյանի մոտեցումները։ Առավել մանրամասն ներկայացվում է Մանուկ Աբեղյանի ուշագրավ հոդվածը և նրանում արտահայտված տեսակետները։ Այս ուղղությամբ արված հրապարակումներում բազմիցս արտահայտվել են երկու ճյուղերի մերձեցման, անգամ՝ միավորման գաղափարներ թե՛ արևմտահայ, թե՛ արևելահայ իրականության մեջ։ Այս լեզվական-գրական շարժման մեջ իր ներդրումն ունի Մանուկ Աբեղյանը՝ «Մեր երկու գրական լեզուների միության խնդիրը» հոդվածով։ Մ. Աբեղյանի ծրագրային այս հոդվածում հստակ կետերով առաջարկվում են քայլեր՝ մեր լեզվի երկու ճյուղերը հնարավորինս մերձեցնելու համար, քանզի դա ունի լեզվական, ազգային, միաժամանակ նաև՝ տնտեսական ու հասարակական լայն նշանակություն։ Հոդվածի երկրորդ մասում ներկայացնոււմ ենք ամերիկահայ միջավայրից քաղած և խմբավորված օրինակներ, որոնք ցույց են տալիս, որ այն, ինչ առաջարկում էին լեզվաբանները 19-րդ դարի կեսերից, որոշակի գործնական դրսևորում է ստացել մեր օրերում։ Նկատի ունենք, որ հայերենի երկու ճյուղերը ամերիկյան միջավայրում որոշ չափով ինքնուրույն ու համեմատաբար մեկտեղված զարգանալով՝ սկսել են ձեռք բերել արևելահայերենից ու արևմտահայերենից տարբերվող քերականական, բառային, հնչյունական առանձնահատկություններ, որը հետևանք է երկու ճյուղերի փոխներթափանցումների և անգլերենից հավասար ազդեցության։
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: աշխարհաբար
  topic: keywords
subject: ճյուղեր
  topic: keywords
subject: մերձեցում
  topic: keywords
subject: առաջարկներ
  topic: keywords
subject: Մանուկ Աբեղյան
  topic: keywords
subject: արտաշխարհ
  topic: keywords
subject: արդի լեզվավիճակ
  topic: keywords
creator: Նորայր Պողոսյան
rights: Copyright (c) 2026 Norayr Poghosyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-02-17
publication date: 2026-02-17
starting page: 148
ending page: 158
doi: 10.46991/BYSU.B/2026.SP1.148

Հայերենի գոյականի հոլովման համակարգի նկարագրության կաղապարների տիպաբանական և զուգադրական քննություն
type: item
description: Սույն հոդ­վա­ծում տիպաբանորեն գնահատված ու համեմատված են արդի գրական արևելահայերենի գոյականի հոլովման համակարգի գիտական նկարագրության հինգհոլովական և յոթհոլովական կաղապարները, և փաստերով ու տրամաբանական վերլուծությամբ ցույց է տրված առաջինի ակնհայտ առավելությունները, ինչպես նաև երկրորդի բազում թերությունները։ Այդ կաղապարները նաև զուգադրված են գրաբարի յոթհոլովական կաղապարի հետ, և ցույց է տրված, որ աշխարհաբարի նկարագրության յոթհոլովական կաղապարը գրաբարի, ինչպես նաև լատիներենի ու մասամբ ռուսերենի կաղապարների արհեստական, բռնի հարմարեցումն է, մինչդեռ հինգհոլովական կաղապարը անկախ է այլ լեզվական համակարգերի կաղապարներից և համարժեքորեն է արտացոլում արդի գրական արևելահայերենի գոյականի հոլովման համակարգը։ Եզրակացությունն այն է, որ անհրաժեշտ է կրթական համակարգում իսպառ հրաժարվել յոթհոլովական կաղապարից և վերականգնել հինգհոլովական կաղապարը արդի գրական արևելահայերենի համար։ Խնդիրն արդիական է ու հրատապ, քանի որ յոթհոլովական կաղապարը ոչ միայն հակագիտական է, այլև հարկադրում է խախտել մանկավարժական մի շարք սկզբունքներ ու պահանջներ։ Այս խնդիրը հայագիտության մեջ նոր չէ։ Սակայն սույն վերլուծությունը կատարված է նորովի, գիտական վերլուծության տիպաբանական և կաղապարման եղանակներով, մի շարք նոր փաստարկների ներգրավմամբ։
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: գոյականի հոլովման համակարգ
  topic: keywords
subject: գիտական կաղապար
  topic: keywords
subject: հինգ հոլովի տեսություն
  topic: keywords
subject: յոթ հոլովի տեսություն
  topic: keywords
subject: հայցական հոլով
  topic: keywords
subject: ուղիղ խնդիր
  topic: keywords
subject: սեռական հոլով
  topic: keywords
subject: տրական հոլով
  topic: keywords
creator: Հովհաննես Զաքարյան
rights: Copyright (c) 2026 Hovhannes Zakaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-02-17
publication date: 2026-02-17
starting page: 65
ending page: 85
doi: 10.46991/BYSU.B/2026.SP1.065

Դերբայները՝ ըստ Մանուկ Աբեղյանի «Գրաբարի քերականության»
type: item
description: Գրաբարի ենթակայական դերբայն ունի ավղ (օղ, ող) և իչ վերջավորությունները։ Այն կազմվում է մերթ ներկայի, մերթ անցյալ կատարյալի հիմքից։ Ծագումով կապվում է հնդեվրոպական մայր լեզվի հետ և ունի իր զուգահեռ ձևերը ժամանակակից հնդեվրոպական լեզուներում։ Ըստ համեմատական հայագիտության՝ ենթակայականի ող վերջավորությունը ծագում է հնդեվրոպական atl մասնիկից։ Հնդեվրոպական t խուլ պայթականը ձայնավորների կամ ձայնավորի և ձայնորդի միջև հայերենում փոխվում է յ-ի (mater - մայր, pater - հայր)։ Հայերենում atl-ը դառնում է այլ, այլ-ն, այղ, իսկ այղ-ավղ, քանի որ լ-ն և ղ-ն, յ-ն և վ-ն ունեն արտասանական հնչակցություններ։ Գրաբարում ենթակայականը անվանվում է ներկա դերբայ, որովհետև համապատասխանում է հունարենի այն դերբայական ձևին, որն ունի ներկայի գաղափար։ Հայերենում, սակայն, այս բայաձևը ժամանակի գաղափար չի արտահայտում։ Այն անվանում է գործողություն կատարողին՝ իր իսկ գործողության անունով (վազող)։ Ենթակայական դերբայը ունի միայն անվանական գործառույթ, ուստի հոլովվում է և ստանձնում է գոյականի պաշտոններ։ Նրա իչ վերջավորության ձևերը աշխարհաբարում այլևս բայաձևեր չեն ընկալվում։ Այժմ իչ-ը բայարմատներից գոյական կազմող ածանց է։ Ող վերջավորությամբ բայաձևերը իրենց ընդհանուր բայական առանձնահատկություններով պահպանվում են միջին հայերենում, բարբառներում և գրական աշխարհաբարում։ Այդ վերջավորությամբ բազմաթիվ բառեր խոսքիմասային անցում են կատարել և դարձել գոյական՝ ծնող, ուսանող, մատուցող, գրող և այլն։ Հայերենի որոշ բարբառներում նկատելի է ենթակայական դերբայի՝ մասնակի իմաստային նոր կիրառություն, այսպես՝ «ում» ճյուղի բարբառներից Նոյեմբերյանի խոսվածքում նկատվում է ենթակայական դերբայի՝ ապառնու իմաստով գործածություն՝ գնում եմ ծաղիկ քաղող։ Դժվար է ասել, թե այս կիրառությունը որտեղից է գալիս, բայց հայտնի է, որ ենթակայականը կարող է արտահայտել ինչպես կատարված, այնպես էլ կատարելի գործողություն։ Այսպիսով՝ գրաբարի չորս դերբայները՝ անորոշ, ապառնի, անցյալ, ներկա կամ ենթակայական, իրենց դերբայական հիմնական նշանակություններով, բառակազմական հիմնական առանձնահատկություններով պահպանվել են նաև հայերենի հետագա հատվածներում. մասնակի փոփոխություններ են տեղի…
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: անորոշ կամ աներևույթ,
  topic: keywords
subject: ընդունելություն,
  topic: keywords
subject: անցյալ,
  topic: keywords
subject: ապառնի,
  topic: keywords
subject: ենթակայական դերբայներ,
  topic: keywords
subject: լծորդ ձայնավորներ
  topic: keywords
subject: բայածանցներ՝ պարզ արմատական և բաղադրյալ (ածանցավոր)
  topic: keywords
subject: ներկայի և կատարյալի հիմքեր
  topic: keywords
creator: Թերեզա Շահվերդյան
rights: Copyright (c) 2026 Tereza Shahverdyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-02-17
publication date: 2026-02-17
starting page: 128
ending page: 147
doi: 10.46991/BYSU.B/2026.SP1.128

Բանահյուսական ժանրերը Մանուկ Աբեղյանի ու Կոմիտասի կազմած «Հազար ու մի խաղ» ժողովածուում
type: item
description: Մանուկ Աբեղյանը շարունակել է այն կարևոր գործը, որը նոր հիմքերի վրա դրեց հայ մեծ լուսավորիչ Խաչատուր Աբովյանը: Ժողովրդական երգարանը եկող սերունդներին հանձնելու կարևոր գործում նա մեծապես օգնել է հանճարեղ Կոմիտասին՝ Գևորգյան ճեմարանում միասին աշխատելու տարիներին: Աբեղյանն առաջնակարգ բանագետ էր. նա ծանոթ էր համաշխարհային բանահյուսական կարևոր գործերին ու հմտորեն որոշում էր, թե ինչը պետք է գրառել, և ինչ բառամթերքով մատուցել եկող սերունդներին: Նա ապահովում էր ժողովրդական գեղարվեստական մտածողության փոխանցումը՝ դրան նվիրելով ոչ միայն բնագրային մեծարժեք հրապարակումներ, այլև տեսական ու գիտական հիմնավորումներ: Մ.Աբեղյանի և Կոմիտասի կազմած «Հազար ու մի խաղ» երգարանը հայ մշակույթի մնայուն կոթողներից է:
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: Մ. Աբեղյան
  topic: keywords
subject: Կոմիտաս
  topic: keywords
subject: ժողովրդական երգարան
  topic: keywords
subject: վիպական տաղ
  topic: keywords
subject: սիրո երգ
  topic: keywords
subject: պանդխտի երգ
  topic: keywords
subject: շինական
  topic: keywords
creator: Աելիտա Դոլուխանյան
rights: Copyright (c) 2026 Aelita Dolukhanyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-02-17
publication date: 2026-02-17
starting page: 56
ending page: 64
doi: 10.46991/BYSU.B/2026.SP1.056

Մանուկ Աբեղյան բնորդը հուշագրության մեջ
type: item
description: Հուշագրությունը անցյալի` հետաքրքրություն ներկայացնող դեպքերի ու դեմքերի մասին հիշողությունն է: Մանուկ Աբեղյանի մասին հուշագրական էջեր շատ են գրվել, որոնց տողերի միջից հառնում է մեծ գիտնականի դիմանկարը, որն անընդհատ փոփոխվող վիճակների ամբողջություն է: Այս ժանրում դիմանկարն ամբողջանում է մի քանի սկզբունքներով, որոնցից էականը թերևս հուշագրի առաջին տպավորությունն է: Հեղինակները կերպարագծում են բնորդի դիմանկարը՝ արտաքին բարեմասնությունների հաշվառումով: Բնորդի դիմանկարն ամբողջանում են մի քանի եղանակով՝ բնավորության գծերով, կեցվածքով, շարժուձևով, ներքին հատկանիշներով, հոգեկան գործընթացների դրսևորումներով, որոնք հյուսվում են լեզվաոճական տարբեր հիմքերով: Հուշագրության հեղինակը, սակայն, վերջնարդյունքում սուբյեկտիվ դիրքորոշում կարող է ունենալ: Հաճախ հիշողության շարադրանքը դժվարությամբ է կառուցվում հստակ չհիշվելու պատճառով:
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: Մանուկ Աբեղյան
  topic: keywords
subject: հուշագրություն
  topic: keywords
subject: ժանր
  topic: keywords
subject: դիմանկար
  topic: keywords
subject: բնավորության գիծ
  topic: keywords
subject: սուբյեկտիվ դիրքորոշում
  topic: keywords
subject: լեզվաոճական հիմ
  topic: keywords
subject: հիշողության շարադրանք
  topic: keywords
creator: Աշոտ Գալստյան
rights: Copyright (c) 2026 Ashot Galstyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-02-17
publication date: 2026-02-17
starting page: 20
ending page: 27
doi: 10.46991/BYSU.B/2026.SP1.020

Աբսուրդի հասկացությունը Ալբեր Կամյուի «Սիզիփոսի առասպելը» ստեղծագործության մեջ
type: item
description: Ներկայիս հետազոտությունը փորձ է վերլուծել Ալբեր Կամյուի «Սիզիփոսի առասպելը» ոճական և գրական մակարդակներում՝ տալով ընդհանուր պատկերացում Կամյուի աբսուրդի նկատմամբ մոտեցման մասին: Բնօրինակ գիրքը ֆրանսերեն է, բայց թարգմանությունը չափազանց մոտ է թե՛ ոճով, թե՛ բառապաշարով, հետևաբար հնարավորություն է տալիս այն դառնալ վերլուծության առարկա: Սկզբում Կամյուն բացատրում է, թե ինչ է նշանակում աբսուրդ, ինչպես է մարդը այն ձեռք բերում, ապա ներկայացնում է աբսուրդից դուրս գալու մի քանի եղանակներ՝ ինքնասպանություն և հավատքի ցատկ: Հեղինակը մերժում է կյանքը իմաստալից դարձնելու երկու փորձերն էլ՝ այդպիսով տալով խնդրին իր սեփական լուծումը, որը ճանաչումն է: Կամյուի համար իմաստալից կյանքը կայանում է հետևյալը ճանաչելու մեջ. կյանքն ինքնին անիմաստ է, և դու ես այն մեկը, ով կարող է այն իմաստալից դարձնել: Աշխատության վերջում Կամյուն իր տեսությունը կիրառում է՝ ներկայացնելով Սիզիփոսին՝ աբսուրդի հերոսին, որը գրքի գլխավոր հերոսն է:
subject: Արտասահմանյան գրականություն
  topic: section
subject: աբսուրդ
  topic: keywords
subject: ինքնասպանություն
  topic: keywords
subject: փիլիսոփայություն
  topic: keywords
subject: լուծում
  topic: keywords
subject: հավատք
  topic: keywords
subject: հույս
  topic: keywords
subject: գոյություն
  topic: keywords
creator: Նաիրա Ավագյան
creator: Իտա Զակալաշվիլի
rights: Copyright (c) 2025 Naira Avagyan, Ita Zakalashvili https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-11-06
publication date: 2025-11-06
starting page: 143
ending page: 154
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.3.143

Հեղինակ և տեքստի մեկնաբանություն. Ֆ. Սքոթ Ֆիցջերալդը և Մեծն Գեթսբին
type: item
description: Գրական ստեղծագործությունը լիովին հասկանալու համար մենք պետք է ուսումնասիրենք դրա ծագումը՝ ով է այն գրել, երբ և ինչու է այն ստեղծվել, և ինչ իմաստներ է հեղինակը մտադիր եղել փոխանցել: «Մեծն Գեթսբի» (1925) վեպում Ֆ. Սքոթ Ֆիցջերալդի անձնական տեսակետները, զգացմունքներն ու մտքերը խորապես արմատավորված են վեպի կառուցվածքում և թեմաներում: Հետևաբար, վեպն ավելի արդյունավետ մեկնաբանելու համար մենք պետք է հաշվի առնենք այս ազդեցությունները և այն, թե ինչպես են դրանք ձևավորում Ֆիցջերալդի ոճական և լեզվական ընտրությունները: Այս վերլուծությունը կուսումնասիրի Ֆիցջերալդի պատմողական տեխնիկան, ներառյալ առաջին դեմքից և հետահայաց պատմողականությունը, ինչպես նաև լեզվի օգտագործումը՝ տոնը և իմաստը հաստատելու համար: Լեզվաոճական վերլուծության մեթոդի միջոցով մենք կուսումնասիրենք նրա փոխաբերական լեզուն, ինչպիսիք են փոխաբերությունները, համեմատությունները և այլ գրական գործիքներ՝ արտահայտչականության ավելի խորը շերտերը բացահայտելու համար: Բացի այդ, ճանաչողական-ոճական մոտեցումը կօգնի մեզ հասկանալ, թե ինչպես են Ֆիցջերալդի լեզվական ընտրությունները հույզեր առաջացնում կերպարների մեջ և ազդում ընթերցողի կողմից վեպի թեմաների ընկալման վրա:
subject: Արտասահմանյան գրականություն
  topic: section
subject: հեղինակ
  topic: keywords
subject: Ֆ. Սքոթ Ֆիցջերալդ
  topic: keywords
subject: Մեծն Գեթսբի
  topic: keywords
subject: մեկնաբանություն
  topic: keywords
subject: լեզվական/ոճական ընտրություններ
  topic: keywords
subject: հույզեր
  topic: keywords
subject: թեմաներ
  topic: keywords
creator: Գայանե Մուրադյան
creator: Զարուհի Անտոնյան
rights: Copyright (c) 2025 Gaiane Muradian, Zaruhi Antonyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-11-06
publication date: 2025-11-06
starting page: 136
ending page: 142
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.3.136

­Նաի­րա Համ­բար­ձում­յան, Էլ­պիս Կե­սա­րաց­յան. Էս­սե­ներ, բա­նաս­տեղ­ծութ­յուն­ներ, նա­մակ­ներ
type: item
description: «Էդիթ Պրինտ» հրատարակչությունը 2025 թ. լույս է ընծայել գրող, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Նաիրա Համբարձումյանի կազ­մած և խմբագրած՝ «Էլպիս Կեսարացյան. Էսսեներ, բանաստեղծություններ, նամակ­ներ» ժողովածուն, որը տպագրվել է գրականագետ, մատենագետ Յովսեփ Նալպանտ­եա­նի մեկենասությամբ՝ ՀՀ ԲԳԿԿ-ի «Հասարակական գիտությունների, հայագիտութ­յան և հումանիտար գիտությունների բնագավառներում հետազոտու­թ­յուն­ներ-2024» մրցույթի (24SSAH-6B006) շրջանակում: Գիրքը կարևոր ներդրում է հայ մտավորական կանանց գրական ժառանգության վերականգնման, լուսաբանման և հանրայնացման գործում:
subject: ԳՐՔԵՐԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ
  topic: section
subject: Էլպիս
  topic: keywords
subject: Կեսարացյան
  topic: keywords
subject: էսսե
  topic: keywords
creator: Ալբերտ Մակարյան
rights: Copyright (c) 2025 Albert Makaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-11-06
publication date: 2025-11-06
starting page: 155
ending page: 157
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.3.155

Լեզվական կաղապար. Հաղորդող և ներգործող լեզվատարրերի համատեղ գործածությունը ԶՀՄ լեզվում
type: item
description: Ժամանակի ընթացքի մեջ զանգվածային հաղորդակցման միջոցների լեզուն վերափոխվում է՝ արձագանքելով տեղեկատվության տարածման արագությանը, ազդեցության միջոցների բազմազանությանը և լսարանի պահանջների փոփոխությանը: Այդ փոփոխությունների պայմաններում առանձնահատուկ կարևորություն է ստանում լեզվական կաղապարների (շտամպների, խոսքային բանաձևերի, կրկնվող կառուցվածքային միավորների) գործածությունը, որոնք ապահովում են թե՛ հաղորդակցության հստակությունն ու մատչելիությունը, թե՛ ազդեցիկության բարձր մակարդակը: ԶՀՄ լեզուն՝ որպես հանրային խոսույթի կարևոր տարր, միաժամանակ պարունակում է ինչպես հաղորդող (ինֆորմատիվ), այնպես էլ ներգործող (ապելյատիվ, պերսուազիվ) տարրեր: Դրանց համատեղ գործածությունը դրսևորվում է հատկապես կաղապարների մեջ՝ ձևավորելով արժեքային, գնահատողական և գաղափարական հարանշանակությամբ (կոննոտացիաներով) հագեցած միավորներ, որոնք ակտիվորեն օգտագործվում են լրագրողական տարբեր ժանրերում: Հոդվածում ներկայացվում են կաղապարների՝ որպես կառուցվածքային և գաղափարական միջոցների գործառական հնարավորությունները զանգվածային հաղորդակցության տարբեր միջոցներում, դրանց հաղորդակցական նշանակությունը տարբեր ժանրերում, վերլուծվում և նկարագրվում են հաղորդող և ներգործող բաղադրիչների համատեղ գործածությունն ու փոխազդեցությունը՝ որպես ԶՀՄ լեզվի առանցքային հատկանիշ:
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: լեզվական կաղապար
  topic: keywords
subject: ընդհանուր լեզվակաղապար
  topic: keywords
subject: մեդիալեզվակաղապար
  topic: keywords
subject: խոսքային բանաձևեր
  topic: keywords
subject: արտալեզվական գործոններ
  topic: keywords
subject: լեզվական-մտային գործոններ
  topic: keywords
subject: հաղորդող և ներգործող լեզվատարրեր
  topic: keywords
subject: գործառման ոլորտ
  topic: keywords
subject: գործառույթներ
  topic: keywords
creator: Յուրի Ավետիսյան
rights: Copyright (c) 2025 Yuri Avetisyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-11-06
publication date: 2025-11-06
starting page: 48
ending page: 62
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.3.048

Պար հասկացությունը և նրա բառակազմական առանձնահատկությունները գրական հայերենում
type: item
description: Աշխատանքը խորքային և մանրամասն ուսումնասիրություն է, որն ընդգրկում է «պար» արմատի ծագումնաբանական, իմաստաբանական առանձնահատկությունները հայերենի տարբեր ժամանակահատվածներում և բառակազմական հնարավորությունների արտահայտությունը գրական հայերենում: Այն մի կողմից` տարժամանակյա քննություն է` «պար» հասկացության իմաստային զարգացումների դիտարկմամբ, մյուս կողմից` համաժամանակյա քննություն` «պար» եզրույթով բաղադրությունների վերլուծությամբ: Հատուկ ուշադրություն է դարձվել «պար» արմատի նրբիմաստներին, բազմիմաստությանը և իմաստային փոփոխություններին: Առանձնացվել են նաև «պար» արմատով բաղադրված նորակազմությունները, որը կարևոր է հայոց լեզվի բառապաշարի ուսումնասիրության տեսանկյունից։ Ինչ­պես ցույց է տա­լիս ու­սում­նա­սի­րութ­յու­նը, «պար» ար­մա­տը ոչ միայն պահ­պա­նել է իր հնա­գույն ի­մաստ­նե­րը, այլև հարս­տա­ցել է նո­րե­րով՝ պայ­մա­նա­վոր­ված մշա­կու­թա­յին և հա­սա­րա­կա­կան փո­փո­խութ­յուն­նե­րով։ Բա­ռա­կազ­մութ­յան տե­սանկ­յու­նից այն դրսևո­րում է մեծ բազ­մա­զա­նութ­յուն՝ լի­նե­լով բա­զում ա­ծան­ցա­վոր, բարդ և հա­րադ­րա­վոր բա­ռե­րի հիմք։ Դ­րանց մի մա­սը պահ­պա­նել է իր գոր­ծա­ծութ­յու­նը, մինչ­դեռ ո­րոշ բա­ռեր դար­ձել են հազ­վա­դեպ կամ հնա­ցած։
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: պար
  topic: keywords
subject: գրաբար
  topic: keywords
subject: միջին հայերեն
  topic: keywords
subject: արևելահայերեն
  topic: keywords
subject: արևմտահայերեն
  topic: keywords
subject: բառակազմություն
  topic: keywords
subject: արմատ
  topic: keywords
subject: ածանց
  topic: keywords
subject: բարդ բառեր
  topic: keywords
subject: նորակազմություն
  topic: keywords
creator: Լուսինե Ղամոյան
rights: Copyright (c) 2025 Lusine Ghamoyan-Ph.D, Senior Researcher https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-11-06
publication date: 2025-11-06
starting page: 119
ending page: 127
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.3.119

Ավետիք Իսահակյանը և արևելյան մշակույթը
type: item
description: Հոդվածում ներկայացվում է Արևելքի մշակույթի հանդեպ Իսահակյանի ունեցած մեծ հետաքրքրությունը։ Մի կողմից՝ մանկուց ստացած ռոմանտիկ տպավորությունները, մյուս կողմից՝ Եվրոպայում գտնված տարիներին Արևելքի ժողովուրդների բանահյուսության նկատմամբ ունեցած ոգևորությունը եվրոպական փիլիսոփաների (Նիցշե, Շոպենհաուեր, Կանտ և ուրիշներ) ու գրողների (Գյոթե, Բերանժե, Դյումա․․․) կողմից Իսահակյանին մղում են արևելյան բանահյուսության մշակմանը։ Սակայն Արևելքը ընդհանրական հասկացություն է, որն իր մեջ ամփոփում է տարբեր ազգերի ու ժողովուրդների (հնդկական, չինական, պարսկական, ճապոնական, եգիպտական, հրեական․․․) ազգային խառնվածքը, լեզուն, կրոնը, փիլիսոփայությունը։ Այս ժողովուրդներին պատկանող առասպելներում, ավանդություններում, զրույցներում Իսահակյանը շեշտադրում է յուրաքանչյուր ժողովրդի կենսահայեցողությունը, բարքերն ու սովորությունները։Իսահակյանին հաջողվում է շեշտադրել առանձին ժողովուրդների մտածողությունն ու վարքագիծը և տեսանելի դարձնել հին աշխարհից եկող իմաստուն գաղափարների հարատև նշանակությունը։
subject: Գրականագիտություն
  topic: section
subject: մշակույթ
  topic: keywords
subject: բանահյուսություն
  topic: keywords
subject: փիլիսոփայություն
  topic: keywords
subject: կրոն
  topic: keywords
subject: լեգենդ
  topic: keywords
subject: առասպել
  topic: keywords
subject: ավանդություն
  topic: keywords
subject: բուդդիզմ
  topic: keywords
subject: զրադաշտականություն
  topic: keywords
subject: կենսահայեցողություն
  topic: keywords
creator: Ժենյա Քալանթարյան
rights: Copyright (c) 2025 Zhenya Kalantaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-11-06
publication date: 2025-11-06
starting page: 6
ending page: 20
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.3.006

Պատկերավոր արտահայտչամիջոցները որպես զուգադրական ուսումնասիրության առարկա (Լ. Դար­րե­լի «Բալթազար» ստեղծագործության ան­գլե­րեն բնօ­րի­նա­կի և դրա ֆրան­սե­րեն թա­րգ­մա­նու­թյան հի­ման վրա)
type: item
description: Սույն հոդվածում ուաուն­մա­սի­րու­թյու­նն իրականցվում է հեր­մե­նև­տի­կայի` որ­պես գե­ղար­վես­տա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան բա­նա­սի­րա­կան վեր­լու­ծու­թյան հա­մա­պար­փակ մե­թո­դի, շր­ջա­նակ­նե­րում: Համարվելով ընկալման արվեստ՝ բանասիրական հերմենևտիկան միտված է մեկնաբանելու գեղարվեստական ստեղծագործության բովանդակային և արտահայտչական շերտերը։ Հոդվածի նպատակն է բացահայտել քերթողական արվեստի ստեղ­ծա­գոր­ծու­թյան մեջ առկա պատկերավոր արտահայտչամիջոցների գե­ղա­գի­տա­կան ներգործությունը՝ բնօ­րի­նա­կ և թա­րգ­մա­նություն տեքստերի զու­գադ­­րական դիտարկման միջոցով։ Սույն ուսումնասիրության մեջ թարգմանությունը դիտարկվում է որպես բնօրինակին զուգահեռ ստեղծագործություն, որի հետ համեմատությունը հնարավորություն է տալիս բացահայտել այնպիսի գե­ղագիտական, ներունակ արտահայտչամիջոցներ, որոնք աննկատ կմնային կամ չէին ընկալվի առավել խորությամբ, եթե ուսումնասիրվեին միայն մեկ լեզվի շրջանակներում: Հոդվածում վերլուծության են ենթարկվում Լոուրենս Դար­րե­լի «Բալթազար» ստեղծագործության ան­գլե­րեն բնօ­րի­նա­կը և դրա ֆրան­սե­րեն թա­րգ­մա­նու­թյունը։ Օրինակների վերլուծությունը վկայում է, որ փոխաբերական արտահայտչամիջոցների ողջ ներուժը առավել լիարժեք բացահայտվում է զուգադրական վերլուծության շնորհիվ: Ավելին՝ թարգմանության հետ զուգադրումը ոչ միայն ընդգծում է բնօրինակի արտահայտչական հնարքների պատկերավորությունը, այլև ուժեղացնում է դրանց գեղագիտական ներգործությունը: Սա, իր հերթին, կնպաստի քերթողական արվեստի ստեղծագործության խորացված ընկալման ու մեկնաբանման՝ որպես գրականագիտական առանցքային խնդրի, արդյունավետ լուծմանը։
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: Քերթողական արվեստ
  topic: keywords
subject: բանասիրական հերմենևտիկա
  topic: keywords
subject: պատկերավոր արտահայտչամիջոցներ
  topic: keywords
subject: զուգադրական ուսումնասիրություն
  topic: keywords
subject: գեղարվեստական տեքստի մեկնաբանություն,
  topic: keywords
subject: Լոուրենս Դարրել
  topic: keywords
subject: «Բալթազար»
  topic: keywords
creator: Անուշ Այունց
rights: Copyright (c) 2025 Anoush Ayunts https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-11-06
publication date: 2025-11-06
starting page: 128
ending page: 135
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.3.128

Հեղինակի մտադրությունը և ընթերցողի մեկնաբանությունը․ ինտեգրացված մեթոդաբանական մոտեցում
type: item
description: Սույն հոդվածի հետազոտական նպատակը գրական տեքստի վերլուծական մեթոդաբանությունների, ինչպես նաև հեղինակային մտադրության և ընթերցողական մեկնաբանման եղանակների ուսումնասիրությունն է։ Հոդվածում ներկայացված հիմնական մոտեցումները կենտրոնացված են տեքստի ճանաչողական-ոճաբանական վերլուծության և հերմենևտիկ մեկնաբանման շուրջ՝ ընթերցողի ընկալման առանձնահատկությունների քննության շեշտադրմամբ։ Ջեկ Լոնդոնի «Սպիտակ ժանիք» վեպից դուրսբերված փոխաբերությունների հետազոտությունը և դրանց համեմատական վերլուծությունը հայերեն թարգմանությունից առանձնացված համարժեքների հետ փաստում են, որ ճանաչողական-ոճաբանական, իմաստաբանական և հերմենևտիկ մեթոդների ինտեգրումը գրական տեքստի թննության գործընթացում նպաստում է հեղինակային մտադրության պարզաբանման և դրա համապատասխան մենկնաբանության ձևավորմանը։ Այս թեզի կիրառությունը կարող է հնարավոր լուծում ապահովել տեքստերի գեղագիտական նշանակության գնահատման և սահմանման համար։
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: հեղինակ, ընթերցող, ճանաչողություն, գեղագիտություն, հերմենևտիկա, ոճաբանություն
  topic: keywords
creator: Սեդա Գասպարյան
creator: Նելլի Սարգսյան
rights: Copyright (c) 2025 Seda Gasparyan, Nelli Sargsyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-11-06
publication date: 2025-11-06
starting page: 63
ending page: 76
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.3.063

Նեոմիֆ և ապամոնտաժում. կուռտուազ նարատիվը և դրա վերափոխումը Ջոն Ափդայքի «Բրազիլիա» վեպում
type: item
description: Ջոն Ափդայքի «Բրազիլիա» (1994) վեպը դիտարկվում է որպես պոստմոդեռնիստական կերպափոխում Տրիստանի և Իզոլդայի մասին առասպելի՝ մոգական ռեալիզմի և հետգաղութային դիսկուրսի տեսանկյունից։ Հիպոթեզն այն է, որ Ափդայքը ոչ թե վերարտադրում է ավանդական նարատիվը, այլ ապամոնտաժում է այն՝ փոխակերպելով կուռտուազ սիրո մոտիվը հասարակական նորմերին, ռասայական և գենդերային հիերարխիային ընդդիմանալու ձևաչափի։ Հոդվածի նպատակը վերլուծելն է՝ ինչպես է վեպում վերաշերտավորվում առասպելի միֆոպոետիկ կառուցվածքը՝ արքետիպերի, սրբազան առարկաների, ծիսակարգի և սահմանագծային տարածքի վերիմաստավորման միջոցով։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում անունների խորհրդանշաբանությանը, մարմնավորման և նախաձեռնումի մոտիվներին, ինչպես նաև միջնադարյան բարոյագիտության փոխարինմանը ինքնության ժամանակակից խնդիրներով։ Մեթոդաբանությունը ներառում է հերմենևտիկ, կառուցվածաբան և հետգաղութային մոտեցումներ՝ համադրով միֆաբանական և գրական սեմիոտիկայի գործիքակազմով։ Աշխատությունը հանգում է այն եզրակացության, որ «Բրազիլիան» հանդես է գալիս որպես նեոմիֆ՝ փիլիսոփայական առակ այն սահմանների մասին, որտեղ մարդկայինը միաձուլվում է հրաշքին։ Ափդայքն իր հիբրիդային և փոխակերպվող պոետիկայով վերաիմաստավորում է սերը, ճակատագիրը և հերոսությունը՝ ցույց տալով, թե ինչպես է առասպելը վերափոխվում ժամանակակից մշակութային և պատմական համատեքստում։
subject: Գրականագիտություն
  topic: section
subject: Ափդայք
  topic: keywords
subject: մոգական ռեալիզմ
  topic: keywords
subject: Տրիստան և Իզոլդա
  topic: keywords
subject: պոստմոդեռնիզմ
  topic: keywords
subject: ծես
  topic: keywords
subject: առասպել
  topic: keywords
creator: Նատալիյա Գոնչար-Խանջյան
rights: Copyright (c) 2025 Natalie Gonchar-Khanjyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-11-06
publication date: 2025-11-06
starting page: 35
ending page: 47
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.3.035

Էկոլեզվաբանական հոգսերը Հայաստանի Հանրապետության լեզվամիջավայրում
type: item
description: Հոդվածում, օգտագործելով էկոլեզվաբանության (նաև լեզվաապագայաբանության) ընձեռած հնարավորությունները, փորձել ենք միջազգային չափանիշներին համապատասխան ներկայացնել Հայաստանի Հանրապետության և Սփյուռքի լեզվամիջավայրերը՝ որպես մարդ - բնություն – լեզու էկոհամակարգի բաղադրիչ, և քաղաքակիրթ աշխարհին ներկայացնել հայերենի առանձնահատկություններն ու «հոգսերը»՝ «հայերենի՞, թե՞ հայության հիմնախնդիրներ» համատեքստում: Հոդվածի շարադրման ընթացքում նպաատակային ենք դարձրել իբրև ուսումնասիրության ելակետ ունենալ գործառական դժվարություններ ունեցող, խնդրահարույց, լեզվակրթական միջավայրի, խոսքի մշակութականացման գործընթացի վրա բացասաբար ազդող արտաքին և ներքին գործոնների, քաղաքական և սոցիալական վտանգավոր շերտերի վերլուծությունը և արձանագրել էկովերջնարդյունքները: Ամփոփելով ուսումնասիրության արդյունքները՝ հանգել ենք այն եզրակացության, որ ՀՀ լեզվամիջավայրում հայերենի գործառութային շրջանակներն ընդլայնվել են, և այսօր հայերենի մաքրության և պահպանության աստիճանը որոշվում է «էկո» համախմբով: Վերջնարդյունքային կարգախոսն այն է, որ արտաքին աշխարհի և հայկական համայնքներ ունեցող բազմաթիվ երկրների հետ ՀՀ-ի հարաբերությունների կարգավորման հիմնական գործիքներից մեկը լեզվական-մշակութային բաղադրիչն է:
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: մարդ-բնություն-լեզու էկոհամակարգ
  topic: keywords
subject: ՀՀ լեզվական միջավայր
  topic: keywords
subject: էկոլեզվամտածողություն
  topic: keywords
subject: էկոխոսույթ,
  topic: keywords
subject: բազմալեզվություն,
  topic: keywords
subject: միջմշակութային երկխոսություն,
  topic: keywords
subject: ընկերալեզվաբանություն
  topic: keywords
subject: քննադատական խոսույթ
  topic: keywords
subject: էկոլեզվաբանական հոգսեր
  topic: keywords
subject: լեզվի փոփոխակներ
  topic: keywords
creator: Անահիտ Ադիլխանյան
creator: Զարիկ Աղաջանյան
rights: Copyright (c) 2025 Candidate of Philology, Associate Proffessor at YSU Chair of Armenian Languager, Zarik Aghajanyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-11-06
publication date: 2025-11-06
starting page: 101
ending page: 118
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.3.101

Դերանվան աբրահամյանական ըմբռնումը
type: item
description: Դերանվան՝ որպես խոսքի մասի, ըմբռնումը հայ լեզվաբանության մեջ ոչ միօրինակ է և հստակ, կան տարակարծություններ, տարբեր տեսակետներ: Չկա միօրինակություն նույնիսկ դերանվանը տրված սահմանումների հարցում: Սույն հոդվածը նվիրված է այս խոսքի մասի՝ Սերգեյ Աբրահամյանի կողմից կատարված ծավալուն և արժեքավոր հետազոտության վերլուծությանը, բերած նորույթներին: Արդի հայերենի դերանուններն ուսումնասիրելով խորաքնին և նորովի՝ Ս. Աբրահամյանը դասակարգել է դրանք, տեսակավորել, բնութագրել յուրաքանչյուր տեսակը՝ որոշ դեպքերում առաջարկելով նոր անվանումներ դրանց համար, բացահայտել դերանունների ձևաբանական, շարահյուսական առանձնահատկությունները և, որ ամբողջովին նորություն էր հայ քերականագիտության մեջ, քննել դրանց կազմությունը, բառակազմական նշանակությունը և ոճական կիրառությունները: Գիտնականը իրավացիորեն մերժել է տարածված այն տեսակետը, թե դերանունների գլխավոր հատկանիշը այլ խոսքի մասերին փոխարինելու գործառույթն է, որդեգրել այն համոզումը, որ դերանունների մեծ մասը զուրկ է փոխարինման գործառույթից, և որ այդ գործառույթը կատարող մի խումբ դերանուններ էլ ոչ միշտ են կատարում այն: Դերանունների դասդասման հիմքում դնելով առարկան, հատկանիշը ինչպես արտահայտելու, ինչ հարաբերությամբ դրանք ցույց տալու հիմունքը՝ հայագետը փոփոխություն է մտցրել արդի հայերենի դերանվանական համակարգում՝ միավորելով որոշ տեսակներ և վերանվանելով մի քանիսը: Արդյունքում տարբերակել է դերանվան վեց տեսակ՝ անձնական (դիմային), ցուցական, փոխադարձ, որոշյալ (հանրական), անորոշ (մասնական), հարցական-հարաբերական (բացարձակ անորոշ): Փոխել է անձնական, ցուցական դերանուններին տրվող սահմանումները, միավորել որոշյալն ու ժխտականը և այլն:
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: դերանուն
  topic: keywords
subject: ցուցական դերանուն
  topic: keywords
subject: փոխադարձ դերանուն
  topic: keywords
subject: հարաբերական դերանուն
  topic: keywords
subject: դերանվանական հոլովում
  topic: keywords
subject: բառակազմություն
  topic: keywords
subject: ածանց
  topic: keywords
subject: բարդ դերանուն
  topic: keywords
subject: շարահյուսական գործառույթ
  topic: keywords
subject: ոճական կիրառություն
  topic: keywords
creator: Anna Abajyan
rights: Copyright (c) 2025 Anna Abajyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-11-06
publication date: 2025-11-06
starting page: 88
ending page: 100
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.3.088

Բառերի պատճառաբանվածության մթագնումը հայերենում
type: item
description: Ներքին ձև ունեն միայն բաղադրյալ բառերը։ Այն բառային նշանակությունը բաղադրող իմաստային տարրերի ամբողջությունն է։ Պարզ կամ այդպիսին ընկալվող բառերի ներքին ձևը հաճախ շատ դժվար է ճշտորեն որոշել։ Բաղադրյալ բառի բառիմաստի ձևավորման հիմքում միշտ էլ ընկած է ներքին ձևը։ Ներքին ձևը ցույց է տալիս բառի հնչման և լմաստի պատճառաբանված կապը, այսինքն՝ նշում է այն պատճառը, ըստ որի՝ տվյալ իմաստը արտահայտվում է հենց տվյալ հնչյունակապակցությամբ։ Բաղադրյալ բառի ներքին ձևը կարող է լինել շատ հստակ հեշտությամբ գիտակցվել այդ լեզվով խոսող հանրության կողմից։ Այդպես է բաղադրյալ բառերի ճնշող մեծամասնության դեպքում։ Սակայն լեզվում որոշակի պայմանների առկայաությամ դեպքում բաղադրյալ բառերում մշտապես նկատվում է բառակազմական կապերի և բառային պատճառաբանվածության կորստի, մթագնման միտում։ Երբեմն բառի ներքին ձևը գրեթե կորչում է, որի պատճառով էլ արդի լեզվաըմբռնմամբ չի գիտակցվում բառի բաղադրյալ լինելը։ Այս երևույթը լեզվաբանության մեջ անվանվում է ապապատճառաբանում կամ ապաստուգաբանություն։ Ապապատճառաբանումը միանգամից տեղի չի ունենում, այլ բավականին երկարատև զարգացման արդյունք է։ Եվ քանի որ բառերը իրենց պատճառաբանված իմաստը միաժամանակ չեն կորցնում, լեզվում միմյանց կողքի գոյատևմում են պատճառաբանվածության մթագնման, կորստի տարբեր փուլերում գտնվող բառեր։ Ապաստուգաբանման վերջին փուլը բառի ներքին ձևի լիակատար մթագնումն է։ Այդպիսի մթագնում կա բազմաթիվ բնիկ հայերեն արմատական բառերում։ Հոդվածում քննվում են բաղադրյալ բառի ապաստուգաբանման պատճառները և պատճառաբանվածության մթագնման, կորստի տարբեր փուլերում գտնվող բառեր։
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: իմաստային պատճառաբանվածություն
  topic: keywords
subject: կառուցվածքային պատճառաբանվածություն
  topic: keywords
subject: պատճառաբանող հատկանիշ
  topic: keywords
subject: բառի ներքին ձև
  topic: keywords
subject: բառի արտաքին ձև
  topic: keywords
subject: ապապատճառաբանում
  topic: keywords
subject: բաղադրյալ բառ և բաղադրող հիմք
  topic: keywords
subject: բառապաշարի իմաստային տեղաշարժեր
  topic: keywords
subject: կառուցվածքի պարզեցում կամ վերատարրալուծում
  topic: keywords
creator: Մանուկ Ֆելեքյան
rights: Copyright (c) 2025 Manuk Felekyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-11-06
publication date: 2025-11-06
starting page: 77
ending page: 87
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.3.077

Ղարաբաղյան հիմնահարցի արծարծումները Վանո Սիրադեղյանի հրապարակախոսության մեջ
type: item
description: Սույն հոդվածը նվիրված է Վանո Սիրադեղյանի հրապարակախոսության մեջ ղարաբաղյան հակամարտության արտացոլման համակարգված վերլուծությանը։ Սիրադեղյանի համար Ղարաբաղյան հարցը եղել է ոչ միայն թեմա, այլև իր հրապարակախոսության մեկնակետ և քաղաքական կենսագրության առանցք։ Հոդվածում ցույց է տրվում, թե ինչպես է Սիրադեղյանը մոտեցել խնդրին՝ զուգահեռ դիտարկելով դրա պատմական, քաղաքական, աշխարհաքաղաքական և ներքաղաքական հարթությունները։ Վերլուծվում են Սիրադեղյանի հրապարակախոսական հոդվածներն ու ելույթները, որոնցում նա քննադատում է թե՛ Հայաստանի իշխանությունների ռազմավարական թերացումները, թե՛ միջազգային ուժերի շահարկումները։ Կարևորվում է Սիրադեղյանի՝ հակամարտությունը ոչ միայն որպես ռազմական կամ քաղաքական, այլև որպես ազգային հոգեբանության և պետականության ճակատագրական խնդիր դիտարկելու հանգամանքը։ Ուսումնասիրության արդյունքում հանգում ենք այն եզրակացությանը, որ Սիրադեղյանի հրապարակախոսությունը Ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ առանձնանում է իր պատմական իրատեսությամբ, խորքային վերլուծություններով և ռազմավարական մտածողությամբ՝ պահպանելով արդիականություն մինչ օրս։
subject: Ժուռնալիստիկա
  topic: section
subject: հրապարակախոսություն
  topic: keywords
subject: հոդվածաշար
  topic: keywords
subject: արձակ
  topic: keywords
subject: աշխարհաքաղաքական իրադրություն
  topic: keywords
subject: քաղաքականություն
  topic: keywords
subject: գրականություն
  topic: keywords
subject: Արցախ
  topic: keywords
subject: ղարաբաղյան հիմնահարց
  topic: keywords
creator: Հովհաննես Հովակիմյան
rights: Copyright (c) 2025 Hovhannes Hovakimyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-06-03
publication date: 2025-06-03
starting page: 164
ending page: 175
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.2.164

Գրաբարյան հայերենի Ռ և Ր ձայնորդների համաժամանակյա բնութագրերը
type: item
description: Գրաբարյան հայերենի ռ (ṙ) և ր (r) ձայնորդները հնչույթային (= իմաստատարբերակիչ) գործառույթ են իրականացրել ոչ միայն բառամիջի և բառավերջի դիրքերում, որն ընդունել են նաև նախորդ ուսումնասիրողները (Է. Աղայան, Է. Թումանյան, Հ. Մուրադյան), այլև բառասկզբի դիր­քում: Բառասկզբի՝ որպես ռ (ṙ)-ի և ր (r)-ի համար հնչույթային դիրքի բացառումը վերջինները հիմնավորել են նրանով, որ բնիկ հայկական բառերը և հին փոխառությունները չէին կարող սկսվել ռ (ṙ)-ով և ր (r)-ով. դրանք, իբրև կանոն, ստացել են նախահավելական մասնիկ: Բացառություն էին բնիկ հնդեվրոպական ռունգն (< *srungh-) բառը և իրանական որոշ փոխառություններ (ռազմ, ռահ­վիրայ, ռամիկ, ռոճիկ, ռոտաստակ): Նախ՝ համաժամանակյա հայեցակերպում հնչույթների տար­բերակման առումով կարևոր չէ՝ այն հանդիպում է բնիկ, թե փոխառյալ բառերի կազմում, ապա՝ նույնիսկ մի քանի բառում տարբերակիչ գործառույթով հանդիպելիությունը բավարար է նրա հնչույթային կարգավիճակը ճանաչելու համար: Այդ առումով բոլոր հիմքերը կան ասելու, որ ռ (ṙ)-ն և ր (r)-ն լիարժեք հնչույթային գործառույթ են իրականացրել նաև բառասկզբի դիրքում: Ըստ այդմ, նրանց միջև ոչ մի դիրքում չէին կարող լինել այլահնչակային հարաբերություններ: Ռ (ṙ)-ի և ր (r)-ի հերթագայելիությունը որոշ բառարմատների (= հիմնական ձևույթների) դիրքային տարբերակնե­րում (= ձևակներում) հիմք է տալիս խոսելու նրանց միջև նաև ձևահն­չույթաբանական հարաբերու­թյունների, հետևաբար՝ նաև <Ռ/Ր> (<Ṙ/R>) ձևահնչույթի գոյության մասին: Առանձին դեպքում կա­րող է խոսք լինել նաև ռ (ṙ)-ի և ր (r)-ի միջև թույլ արտահայտված ազատ փոփոխակման հարաբե­րությունների մասին:
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: հնչույթ
  topic: keywords
subject: հնչույթաբանական դիրք
  topic: keywords
subject: այլահնչակ
  topic: keywords
subject: լրացուցիչ բաշխում
  topic: keywords
subject: ազատ փոփոխակում
  topic: keywords
subject: ձևահնչույթ
  topic: keywords
creator: Վարդան Պետրոսյան
rights: Copyright (c) 2025 Vardan Petrosyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-06-03
publication date: 2025-06-03
starting page: 31
ending page: 41
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.2.031

Ժամանակակից ֆիթնեսային տերմինների հայերենացման ուղիները
type: item
description: Սույն հոդվածում փորձել ենք ներկայացնել այն ուղիները, որոնցով կարելի կլինի ժամանակակից ֆիթնես ոլորտի տերմինային համակարգը հնարավորինս հայերենացնել ու կայունացնել: Ուստի ելնելով մեր լեզվի զարգացման ընդհանուր միտումներից` փորձել ենք որոշ տերմինների հայերեն համարժեքները ստեղծել`հուսալով, որ տևական և երկար գործածության արդյունքում դրանց մի մասի առավել հաջողված տարբերակները ավելի լայն ճանաչում կստանան: Օտար բառերի հայերեն համարժեքներն ստեղծելու համար հիմք ենք ընդունել մարդու մկանային համակարգի և մարմնի մասերի անվանումների հայերեն թարգմանությունը, քանի որ դրանք ֆիթնեսային բաղադրյալ տերմինների բաղկացուցիչ մաս են կազմում: Այսինքն` արդի ֆիթնեսային տերմինների հայերենացման բանալին նախ և առաջ մարդու մկանային համակարգի անգլերեն անվանումների ճշգրիտ թարգմանությունն է: ժամանակակից ֆիթնեսային տերմինների մեծ մասը հիմնված է նաև մարդկային տարբեր շարժումների, մարմնի ընդհանուր դրության և վիճակի վրա, որոնք հիմնականում անգլերեն անվանումներն են, ուստի մենք ճշգրտել ենք նաև դրանց հայերեն համարժեքները: Ֆիթնեսային օտար տերմինների հայերեն համարժեքները ստեղծել ենք երկու ճանապարհով՝ պատճենման և կիսապատճենման: Տերմինների հայերենացման երրորդ ճանապարհ ենք դիտարկել բառիմաստի զարգացումը, քանի որ համագործածական հարյուրավոր բառեր ֆիթնեսում վաղուց արդեն վերածվել են տերմինների: Օգտվել ենք նաև ռուսերենի փորձից, որտեղ, ի տարբերություն հայերենի, ֆիթնեսային տերմինները շատ թե քիչ մշակված են:
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: տերմին
  topic: keywords
subject: տերմինի հայերենացում
  topic: keywords
subject: մկանային համակարգ
  topic: keywords
subject: պատճենում
  topic: keywords
subject: կիսապատճենում
  topic: keywords
subject: իմաստային նորաբանություն
  topic: keywords
subject: հայերեն համարժեք
  topic: keywords
creator: Ռիտա Սաղաթելյան
rights: Copyright (c) 2025 Rita Saghatelyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-06-03
publication date: 2025-06-03
starting page: 85
ending page: 97
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.2.085

Ներհականիշությունը հայերենի բառապաշարում
type: item
description: Ներհականիշությունը լեզվական երևույթ է, երբ միևնույն բառի մեկ իմաստը հակադրվում է մյուս իմաստին։ Այս երևույթը տարբեր ծավալներով առկա է գրեթե բոլոր լեզուներում, սակայն դրա առաջացման և զարգացման մասին հստակ պատկերացում չկա։ Ներհականիշության մասին ուսումնասիրություններ, նաև զուգադրական վերլուծություններ են կատարվել՝ հիմնվելով միևնույն լեզվաընտանիքի լեզուների, մեկ լեզվի, կամ էլ տարբեր լեզուների նյութի հիման վրա։ Լեզվաբանության մեջ ներհականիշների ըմբռնման, նկարագրման, դասակարգման մասին միասնական մոտեցում դեռևս չի ձևավորվել: Հայերենի նյութի հիման վրա ներհականիշության դրսևորումները դեռևս չեն ուսումնասիրվել, և այս հոդվածը փորձ է՝ լրացնելու այդ բացը։ Հոդվածում նախ տրվում են «ներհականիշություն» երևույթի բնորոշումները լեզվաբանական գրականության մեջ, ապա քանակական և նկարագրական մեթոդների միջոցով տարբեր խմբերում են դասդասվում ներհականիշություն ունեցող բառերը, որոնք քաղվել են Էդ․ Աղայանի «Արդի հայերենի բացատրական բառարան»–ից։ Հոդվածը կարևոր է ոչ միայն այն առումով, որ առաջին անգամ հայոց լեզվի նյութի հիման առանձնացվում են ներհականիշություն ունեցող բառերը, այլ նաև նրանով, որ այդ նյութը հետագայում կարող է օգտագործվել հայերենի դասավանդման, բառանագրության, հայերենի և օտար լեզուների զուգադրական ուսումնասիրությունների ժամանակ։
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: ներհականիշություն
  topic: keywords
subject: կոնտրոնիմ
  topic: keywords
subject: բառարանագրություն
  topic: keywords
subject: իմաստային փոփոխություն
  topic: keywords
subject: հակադրություն
  topic: keywords
creator: Մկրտիչ Մկրտչյան
rights: Copyright (c) 2025 Mkrtich Mkrtchyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-06-03
publication date: 2025-06-03
starting page: 113
ending page: 124
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.2.113

Ինքնակենսագրական ժանրը և ինքնակենսագրությունը որպես մանկության և պատանեկության թեման բացահայտելու միջոց
type: item
description: Սույն հոդվածը նվիրված է ռուս գրականության մեջ, մասնավորապես ռոմանիզմից ռեալիզմի անցման ժամանակաշրջանում, ինքնակենսագրական ժանրի սկզբունքների ուսումնասիրությանը: Քննության են ենթարկվել Ալեքսանդր Պուշկինի, Միխայիլ Լերմոնտովի, Չարլզ Դիքենսի, Լև Տոլստոյի, Մարկ Տվենի և Ջ. Դ. Սելինջերի առանցքային աշխատություններից օրինակներ: Հատկանշական է, որ ինքնակենսագրական ժանրի պատումները ոչ միայն արտացոլում են հեղինակի անձնական փորձը, այլև միջոց են ցույց տալու մանուկների աշխարհի հանդեպ ունեցած հասարակության վերաբերմունքը: Հետազոտության նորույթը համեմատական վերլուծության միջոցով անդրադարձն է մանկության թեմային. փորձ է արվել ցույց տալու, թե գրական տարբեր ուղղություններում ինչպես է ներկայացվում մանկությունը, որտեղ կա և՛ անմեղության դրսևորում ու նաև ներքին բախումների տարածք է: Անդրադարձ է կատարվում ինքնակենսագրական ժանրի առանցքային տարրերի զարգացման օրինաչափություններին: Հոդվածում մատնանշվում են տարբեր մշակույթներում կերպարների կերտման, ինչպես նաև ինքնակենսագրական պատումի կառուցվածքային առանձնահատությունները: Քննարկվում են մանուկների նկատմամբ հասարակության մեջ արմատացած վերաբերմունքը և գրականության մեջ այդ վերաբերմունքի բարոյական դրսևորումները: Հետազոտության նպատակն է պարզաբանել, թե ինչպես է ինքնակեսագրական ժանրը օգնում վեր հանել ինքնության և անմեղության խնդիրները, անձնական փորձի ու հասարակական նորմերի միջև գոյություն ունեցող հակասությունը: Աշխատությունը կօժանդակի գրականության մեջ ինքնակենսագրական ժանրի և թեմայի փոխազդեցությունների ուսումնասիրությանը՝ ցույց տալով, թե ինչպես է անձնականը անքակտելիքորեն շաղկապված տվյալ դարաշրջանի հավաքական գիտակցականի հետ
subject: Գրականագիտություն
  topic: section
subject: ինքնակենսագրական ժանրի ստեղծագործություններ
  topic: keywords
subject: ռուս գրականություն
  topic: keywords
subject: ռոմանտիզմ
  topic: keywords
subject: ռեալիզմ
  topic: keywords
subject: մանկություն
  topic: keywords
subject: կերպարի ստեղծում
  topic: keywords
subject: հասարակական նորմեր
  topic: keywords
subject: ինքնություն
  topic: keywords
subject: բարոյական զարգացում
  topic: keywords
creator: Ռուզան Ղազարյան
rights: Copyright (c) 2025 Ruzan Ghazaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-06-03
publication date: 2025-06-03
starting page: 18
ending page: 30
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.2.018

Առածների ու ասացվածքների ուսումնասիրման լեզվամշակութային ու լեզվաճանաչողական–գործաբանական հայեցակերպերը
type: item
description: Հոդվածում ներկայացվում են լեզվամշակույթի վերաբերյալ ակադեմիական մոտեցումները, որոնք ընդգրկում են մտածողության, ճանաչողության ու խոսույթի փոխառնչությունների շրջանակը: Մասնավորա­պես՝ առածներն ու ասացվածքները լեզվամշակույթի յուրօրինակ դրսևորում են, որոնց հիմքում հասարակական ճանաչողությունն է: Առածներն ու ասացվածքները բովանդակում են լեզվամշակույթի յուրօրինակությունները՝ հանդես գալով իբրև լեզվամշակութային հիշողության պահպանման միջոց: Առածների գործաբանական առանձնահատ­կությունների վերհանման դիտանկյունից կարևորվում է ճանաչողական գործընթացների նշանակությունը: Այս համատեքստում հարկ է ընդգծել առածների հաղորդակցական գործառույթի էական դերը խոսույթային դաշտում, ինչպես նաև ընդհանուրի և անհատականի դրսևորումները: Նկատի առնելով վերոնշյալը՝ ժամանակակից լեզվաբանական հետազոտությունների համատեքստում արդիական է առածների ու ասացվածքների ուսումնասիրությունը լեզվամշակութային ու լեզվաճանաչողական–գործաբանական հայեցակերպերի հատման տիրույթում: Առածներն ու ասացվածքները դիտարկվում են լեզու, մշակույթ, ճանաչողություն, խոսույթ կարգերի փոխկապակցվածության համատեքստում:
subject: Լեզվաբանություն
  topic: section
subject: առած
  topic: keywords
subject: ասացվածք
  topic: keywords
subject: առածային խոսույթ
  topic: keywords
subject: լեզվամշակույթ
  topic: keywords
subject: ճանաչողական գործընթաց
  topic: keywords
creator: Նարե Շալունց
rights: Copyright (c) 2025 Nare Shalunts https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-06-03
publication date: 2025-06-03
starting page: 98
ending page: 112
doi: 10.46991/BYSU.B/2025.16.2.098