Բանբեր Երևանի համալսարանի. Բանասիրություն
«Բանբեր Երևանի համալսարանի. Բանասիրություն» հանդեսը հրատարակում է գիտական հոդվածներ և ուսումնասիրություններ, որոնք վերաբերում են հայագիտության, բանասիրության, լեզվաբանության և ժուռնալիստիկայի խնդիրներին: Հանդեսն ընդունում է բնօրինակ հոդվածներ և համապարփակ ուսումնասիրություններ, որոնք նախկինում հրապարակված չեն: Հանդեսում տպագրվում են ԵՊՀ և ՀՀ այլ գիտակրթական հաստատությունների, ինչպես նաև Սփյուռքի և արտերկրի մասնագետներ:
ԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ՊԱՐՍԿԵՐԵՆԻ ՄԻ ՔԱՆԻ ԲԱՌԻ ՍՏՈՒԳԱԲԱՆԱԿԱՆ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆ
The article discusses some terms of Iranian origin in Caucasian Persian (prev. North-Tati), which aren’t included in Iranian dialectological researches, in particular on the Caucasian Persian language. An attempt was made to track the process of formal changes of these lexemes through phonological rules of Caucasian Persian, as well as through studying the causes of both formal and semantic changes of these lexical units based on detection of their internal laws in the process of language development and in comparison with other Iranian languages.
Copyright (c) 2015 Artyom Tonoyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Բայի ժխտական երևութաբանությունը. չլինելու անվանումը լեզվում
Հոդվածում վերաիմաստավորվում է բայական ժխտման ավանդական ընկալումը՝ ժխտումը ոչ թե որպես տրամաբանական մերժում դիտարկելով, այլ ժխտական միավորներին անվանողական գործառույթ վերագրելով։ Ներկայացվում է, որ բնական լեզուներում բայական ժխտումը չի սահմանափակվում երկարժեք տրամաբանությամբ, դրսևորվում է իբրև բազմաշերտ, պրագմատիկ և իմաստաստեղծ մեխանիզմ, որը կարող է արտահայտել ոչ միայն բացակայություն, այլև իմաստային տարբեր դաշտեր։ Առաջարկվում է տեսակետ, ըստ որի՝ ժխտական միավորները չեն վերացնում կամ մերժում իրողությունները, այլ անվանում են դրանց բացակայությունը՝ «չլինելը» դարձնելով ճանաչելի և հաղորդելի։ Երևութաբանական տեսանկյունից հիմնավորվում է, որ «չլինելը» միայն բացակայություն չէ, այլ գիտակցության մեջ տրված յուրահատուկ փորձառություն։ Այսպիսով, լեզուն չի ոչնչացնում իրականությունը, այլ համակարգում և անվանում է դրա բոլոր հնարավոր վիճակները՝ ներառյալ բացակայությունը։
Copyright (c) 2026 Siranush Hovhannisyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Դիտարկումներ իրանական ծագման «դիմելաձև-կոչում-տիտղոս» իմաստային խմբի որոշ հատկական փոխառությունների մասին
­Հատ­կա­կան փո­խա­ռութ­յուն­նե­րին հայ լեզ­վա­բա­նութ­յան մեջ քիչ են անդ­րա­դար­ձել: Ան­վա­նում են նաև օ­տար բա­ռեր, տա­րաշ­խար­հիկ բա­ռեր, էկ­զո­տիզմ­ներ: ­Հատ­կա­կան փո­խա­ռութ­յուն­նե­րը սո­վո­րա­բար գոր­ծած­վում են, երբ խոս­քը վե­րա­բե­րում է որ­ևէ ժո­ղովր­դին բնո­րոշ ի­րույթ­նե­րին (ռեա­լիա­ներ) առնչ­վող նրա պատ­մութ­յա­նը, աշ­խար­հագ­րութ­յա­նը, սո­վո­րույթ­նե­րին: ­Հիմ­նա­կա­նում հան­դի­պում են թարգ­մա­նա­կան գրա­կա­նութ­յան մեջ, մա­մու­լում կամ տվյալ ժո­ղովր­դին առնչ­վող գոր­ծե­րում՝ պատ­մա­կան երկ, դա­սա­գիրք և­ այլն: Այս փո­խա­ռութ­յուն­նե­րը կա­րե­լի դա­սա­կար­գել ըստ տար­բեր հատ­կա­նիշ­նե­րի՝ ծագ­ման, ի­մաս­տա­յին խմբե­րի, հա­ճա­խա­կա­նութ­յան, ժա­մա­նա­կա­յին հատ­կա­նի­շի և­ այլն: Ընդ­հա­նուր հատ­կա­կան փո­խա­ռութ­յուն­նե­րի մեջ մեծ թիվ ու­նե­ցող «դի­մե­լաձև- կո­չում- տիտ­ղոս» ի­մաս­տա­յին խմբի բա­ռե­րը հա­յե­րե­նին ան­ցել են տար­բեր լե­զու­նե­րից՝ ռու­սե­րե­նից, թուր­քե­րե­նից, ի­րա­նա­կան լե­զու­նե­րից, ա­րա­բե­րե­նից, եվ­րո­պա­կան լե­զու­նե­րից: ­Հոդ­վա­ծում ա­ռա­ջին ան­գամ դի­տարկ­վում են ի­րա­նա­կան լե­զու­նե­րից հա­յե­րե­նին ան­ցած ո­րո­շա­կի հա­ճա­խա­կա­նութ­յուն ու­նե­ցող «դի­մե­լաձև – ­կո­չում - տիտ­ղոս» ի­մաս­տա­յին խմբի հատ­կա­կան փո­խա­ռութ­յուն­նե­րը:
Copyright (c) 2026 Silva Papikyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Նշանային բազմաշերտություն հայկական թվային միջավայրում․ լեզու, պատկեր և հանրային հաղորդակցություն
Հոդվածում վերլուծվում է Հայաստանում թվային մեդիայի նշանաբանական տարածքը՝ որպես ինքնուրույն հետազոտական ոլորտ։ Հայկական թվային մեդիան դիտարկվում է որպես անցումային հասարակության պայմաններում ինքնության կառուցման, հասարակական տրավմատիկ փորձի թվային յուրացման և գլոբալ մեդիա հոսքերի հետ փոխազդեցության ձևավորման առանցքային միջավայր։ Ուշադրության կենտրոնում են թվային հարթակներում ձևավորվող հաղորդակցական և բովանդակային գործելակերպերը, որոնք համադրում են ավանդական պատկերագրական կոդերը (արմենագիր, խաչքարային զարդամոտիվներ, պատմական կերպարներ) թվային մշակույթի լեզվական և տեսողական ձևերի հետ (մեմեր, հաջողության պատմություններ, կարճ տեսահոլովակներ)։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ հայկական թվային մեդիայի նշանաբանական համակարգը բնութագրվում է քաղաքականացված բազմաձևությամբ, պատմական ինդեքսների համադրական կիրառմամբ և տեղական հաղորդակցական գործելակերպերի արագ ձևավորմամբ։ Հետազոտության մեթոդաբանական հիմքը կազմում են նշանագիտության և թվային միջավայրի հումանիտար հետազոտությունների սկզբունքները։ Տվյալների բազան ներառում է սոցիալական ցանցերում լայն տարածում ստացած բովանդակության, առցանց մեդիա նախագծերի և պետական թվային հաղորդակցության նյութերի որակական վերլուծությունը։
Copyright (c) 2026 Astghik Avetisyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Արևմտահայ և արևելահայ տաղաչափության մի քանի սկզբունքային տարբերությունների մասին
Հոդվածում քննության են առնված արևելահայ և արևմտահայ բանաստեղծության մի շարք սկզբունքային տարբերություններ, որոնք ի հայտ են եկել հատկապես XIX դարի կեսերից։ Դա մի ժամանակաշրջան էր, երբ աշխարհաբար լեզվի գեղարվեստականացման առաջին քայլերն էին արվում, և լեզվի երկու ճյուղերի հնչյունական, շեշտային, արտասանական տարբերությունները ցայտուն կերպով դրսևորվում էին նաև բանաստեղծական խոսքի կառուցման ձևերում։ X-XII դդ. ձևավորված վանկական ոտանավորը մշակել էր մի շարք սկզբունքներ, որոնք անցան հաջորդ դարաշրջանների բանաստեղծությանը և հիմնավորվեցին Մխիթարյանների տեսական աշխատություններում (Բագրատունի, Հյուրմյուզյան, Տիրոյան, Ղազիկյան և այլք)։ Կարևորագույն հարցը, որ ծագում էր այդ ընթացքում, վերաբերում էր բանաստեղծական տողում կայուն շեշտերի (կոնստանտների) կարևորությանը և դրանց ռիթմաստեղծիչ գործառույթին։ Մխիթարյանները պարտադիր էին համարում անդամահատումը շեշտով ընդգծելը, այնինչ XIX դարավերջի արևելահայ պոեզիան արդեն հրաժարվում էր այդ սկզբունքից և առավել կարևորում անդամների վանկական հավասարությունն ու շարահյուսական ինքնուրույնությունը։ Երկու լեզուների տաղաչափական այդ տարբերություններն աննկատ չեն մնացել և նույնիսկ առիթ են տվել արևմտահայերի կողմից անհարկի քննադատությունների։ Այդպիսի օրինակ է Ա. Ղազիկյանի գրախոսականը («Բազմավէպ», 1899, թիվ 4)՝ գրված Ալ. Ծատուրյանի բանաստեղծական ժողովածուի առիթով։ Հայկական պոեզիայի երկու հատվածների համակողմանի քննությունը ցույց է տալիս, որ արևմտահայ վանկական ոտանավորը ինչ-որ առումով միջանկյալ ձև է, որը միավորում է շեշտային և վանկական սկզբունքները։ Սա է նաև պատճառը, որ արևմտահայ պոեզիան նախընտրում էր քառավանկ և եռավանկ անդամները, քանի որ շեշտի կայուն դիրքի պահանջը բանաստեղծներին ստիպում էր օգտագործել ավելի կարճ անդամներ, իսկ արևելահայ բանաստեղծության մեջ հնգավանկ անդամներն ավելի գերիշխող դիրք ունեն։
Copyright (c) 2026 Ashkhen Jrbashyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Իրականության կեղծում և թշնամանքի հրահրում. ատելության խոսք և պատերազմի խոսույթ
Միջանձնային բախումներից մինչև պետական համակարգված բռնություն այն իրականությունն է, որը հմտորեն կառուցվում է նաև լեզվի միջոցով: Ժամանակակից թվային աշխարհում ազատ արտահայտման և կանխամտածված խոսքային ագրեսիայի կամ ատելության խոսքի միջև սահմանը վտանգավոր կերպով լղոզվել է՝ թույլ տալով քաղաքական առաջնորդներին և զանգվածային լրատվամիջոցներին բորբոքել պատերազմական խոսույթը բազմաեղանակային գործիքների միջոցով: Հետևաբար, այս հոդվածը հետազոտում է ատելության խոսքի բարդ մեխանիզմները և դրա՝ հանրային գիտակցությունը մտաշահարկելու և թշնամանքի համաձայնություն ստանալու կարողությունը պատերազմի խոսույթում։ Որպես հիմնական մեթոդ կիրառելով դիսկուրսի վերլուծության մեթոդը (ներառյալ նարրատիվ վերլուծության, դիսկուրսի քննադատական վերլուծության և բազմամոդալ վերլուծության մեթոդները)՝ ուսումնասիրությունը բացահայտում է ատելության խոսքի դրսևորումները, որոնք համակարգային կողմնակալության և մտաշահարկման միջոցով հակառակորդին վերաձևակերպում են որպես գոյաբանական սպառնալիք: Արդյունքները փաստում են, որ լեզվական «ուղեղների լվացումը» բարոյական հիմնավորում է տալիս ագրեսիային և ընդգծում, որ սադրիչ լեզվի էության ըմբռնումը հասարակական կենսական պաշտպանական միջոց է: Մի դարաշրջանում, երբ սոցիալական մեդիան թելադրում է ճշմարտության սահմանները, պատերազմի դիսկուրսի վերծանումը էական նշանակություն ունի մեդիայով հրահրվող բևեռացմանը դիմակայելու և ընդհանուր օբյեկտիվ իրականությունը պահպանելու համար:
Copyright (c) 2026 Dr. of Philology, Professor, PhD student https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Խաչատուր Աբովյանի ուղեգրությունների նորակազմությունները
Մեծ լուսավորիչ պատվանունը կրող Խաչատուր Աբովյանը գրականություն է մտել ոչ միայն աշխարհաբարով և Քանաքեռի բարբառով գրված երկերով, այլև գրաբարով։ Նրա գրաբարագիր ժառանգության ուշագրավ մասն են կազմում ուղեգրությունների ժանրին պատկանող երկու առանցքային գործեր, որոնցից առաջինը նկարագրում է Ֆրիդրիխ Պարրոտի գլխավորած արշավախմբով դեպի սրբազան լյառը Մասիս վերելքի պատմությունը, իսկ երկրորդն իր աշակերտներին հասցեագրված ճանապարհորդական նոթերն են Թիֆլիսից դեպի Հայաստան ներքին խորհրդական սենատոր բարոն Հանի և նրա տիկնոջ հետ՝ Շուլավերից Լոռի, Ալեքսանդրապոլ, Անի, ապա՝ Սարդարապատ, Արմավիր և Էջմիածին։ Տեղագրական և ժողովրդագրական կարևորագույն տեղեկություններ պարունակող այս ոչ մեծածավալ գրական երկերում Աբովյանը հարյուրից ավելի նորակազմ բառեր է կիրառում, որոնց զգալի մասը նորաբանություններ են, այսինքն՝ նոր հասկացությունների՝ գիտությունների, պաշտոնների, պետական-հասարակական կյանքի իրողությունների անվանումներ, որոնց մեծամասնությունը համագործածական է դարձել արդի արևելահայերենում, շրջանառության մեջ է դնում օտար նվաճողների կողմից անվանափոխված տեղանունների մոռացված բնիկ հայկական ձևերը, ստուգաբանում է դրանք։ Հետազոտված նորակազմությունները ստեղծվել են գրաբարի բառակազմական և իմաստաբանական օրինաչափություններին համապատասխան։ Հին հայերենի բառաստեղծման մեծ ներուժը կիրառելով՝ գրողն ապացուցում է, որ լեզվի ինքնության պահպանման կարևոր կռվանը ոչ միայն քերականական համակարգն է, այլև ամենից առաջ բառապաշարը, որն ունակ է արտացոլելու ժամանակի բոլոր փոփոխությունները։
Copyright (c) 2026 Narineh Dilbaryan, Mane Aghajanyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Իսմիլի կերպարի առասպելաբանական հիմքերը «Սասնա ծռեր» էպոսում
Իսմիլը «Սասնա ծռեր» էպոսի միակ կին հերոսուհին է, որը տարբեր գործառույթներով հանդես է գալիս էպոսի ինչպես երկրորդ, այնպես էլ երրորդ ճյուղերում՝ մի դեպքում իբրև Մեծ Մելիքի կին, մյուս դեպքում իբրև Փոքր Մելիքի մայր, ինչով էլ պայմանավորված է կերպարի երկակի բնույթը։ Մոտիվների առումով հարուստ չէ Իսմիլի կերպարը, սակայն Սասնա հերոսների կյանքում իր խաղացած դերով ճակատագրական նշանակություն ունի: Նա ոչ միայն Սասնա հերոսների համար դառնում է կին և մայր, այլ նաև դառնում է այն կարևոր հակակշիռ բևեռը, որի շնորհիվ սյուժեն զարգանում է զարմանալի հակադրամիասնական ներդաշնակությամբ: Իսմիլն էլ Դեղձունի, Խանդութի նման ինքն է իր համար ընտրություն կատարում, թե ում հանձնվի, թե ո՛վ պետք է նրան որդի պարգևի: Վեպի երկրորդ ճյուղում Իսմիլ խաթունը պահպանում է թագուհուն, Մեծ մորը բնորոշ հզորությունը: Այս առումով երկրորդ ճյուղի վիպական ուրվագծում Իսմիլը դառնում է Մեծ Մհերի կնոջ կամ Արմաղանի կերպարին հավասարազոր և հակակշռող կերպար: Վեպի երրորդ ճյուղում Իսմիլի կերպարը իր բնույթով մոտենում է երկվորյակ եղբայրների մոր հատկանիշներին, ինչը նրան բնորոշ երկրորդ կարևոր հատկանիշն է վեպում:
Copyright (c) 2026 Alina Gharibyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ավետիք Իսահակյանի «Աղա Նազար» հեքիաթը և նրա արևմտահայ արձագանքը
Այսպես կոչված «թափառիկ դիպաշարերի» բազմազանության մեջ հայ գրողները, եթե բացառություն անենք «Սասնա ծռեր» էպոսի համար, հատկապես հետևողականորեն զբաղվել են «Քաջ Նազար» հեքիաթի գրական մշակումներով։ Համաշխարհային գրականության մեջ լայն տարածում ունեցող հավերժական ու հանրահայտ մի հերոսի տեսակի՝ գերմանացի Գրիմ եղբայրների Քաջ Դերձակի, հունական Պարոն Ղազարոսի, ռուսական Ֆոմա Բերեննիկովի և գրական այլևայլ մշակումների համատեքստում արդեն շատ վաղուց իրենց արժանավոր տեղն ունեն նաև հայկական Քաջ Նազարի տարբերակները։ Այս թեմայի գեղարվեստական մշակումները ժանրային առումով բազմազան են՝ արձակ կամ չափածո հեքիաթ, կատակերգություն, վեպ և այլն։ Այն մշակել են Հովհաննես Թումանյանը և Ավետիք Իսահակյանը, Սիպիլն ու Համաստեղը, Դերենիկ Դեմիրճյանը և Ստեփան Զորյանը, հետագայում՝ Մարտիրոս Վեսպերը, Մկրտիչ Սարգսյանը, Հովհաննես Գրիգորյանը, Նորայր Ադալյանը և շատ ուրիշները։ Այդ մշակումներից մի քանիսի մասին գրվել են արժեքավոր բազմաթիվ ուսումնասիրություններ՝ դրանք քննելով տարբեր դիտանկյուններից։ Հոդվածը նվիրված է Ավետիք Իսահակյանի «Աղա Նազար» հեքիաթին և նրա արևմտահայ արձագանքին՝ երևելի գրագիտուհի Սիպիլի՝ ընթերցողին դեռևս քիչ հայտնի «Հանըմ Նազար» չափածո հեքիաթին, որի մասին մինչ օրս արվել են սոսկ առանձին ակնարկներ, այն էլ՝ հիմնականում առանց սկզբնաղբյուրի հղման։ «Հանըմ Նազար»-ը, ի դեպ, ուշարժան է մի քանի առումներով։ Ամենից առաջ՝ նրանով, որ գրվել է Ավետիք Իսահակյանի «Աղա Նազար»-ի անմիջական տպավորության տակ և նվիրված է հենց Իսահակյանին։ Բացի այդ՝ ինչ-որ չափով դարձել է այդ հեքիաթի գրական ծաղրանմանությունը (պարոդիան)՝ իբրև դրա բովանդակության և ոճի միտումնավոր ընդօրինակման հետևանք։ Նկատենք, որ հեգնանքի ու գրական նախատիպի հակադրության այդ տեսակն արդեն վաղուց կիրառվել էր հայ գրականության մեջ․ հիշատակելի են, օրինակ, Միքայել Նալբանդյանի «Մամիկոնյան մեծ Վահանի պատասխանը» բանաստեղծության ծնունդը Ռափայել Պատկանյանի պոեմի («Հիմի է՞լ լռենք») համանուն հատվածի առիթով կամ նույն հեղինակի «Աղցմիք» երգիծական բանաստեղծությունների շարքը՝ ուղղված Նար-Պեյի (Խորեն Գալֆայան) «Վարդենիք» ժողովածուի դեմ։ Հիշենք նաև Շիրվանզադեի՝ ներքին բանավեճ պարունակող «Գործակատարի հիշատակարանից» վիպակ-պարոդիան, որի ստեղծման ազդակը դարձավ Րաֆֆու «Ոսկի աքաղաղ»-ը։ Գրական այդ տեսակը, ներառելով ոճական և դիպաշարային մի շարք նմանություններ, կենսունակ եղավ նաև հետագայում՝ հասնելով մինչև հանճարեղ Եղիշե Չարենց․ նկատի ունեմ նրա կյանքի հատկապես վերջին տասնամյակում այլ երկերի նմանությամբ գրված որոշ գործեր, ասենք՝ Սամուիլ Մարշակից կատարած պոեմ-փոխադրությունը՝ «Գիքորի երազը»։ Մեր ուսումնասիրության առաջնահերթ խնդիրներն են եղել զուգադրական մեթոդով քննել «Աղա Նազար»-ի և «Հանըմ Նազար»-ի դիպաշարային, կոմպոզիցիոն նմանություններն ու տարբերությունները, Սիպիլի կողմից կին/տղամարդ հերոսների միտումնավոր փոխատեղումը, որը միանգամայն նոր երանգ է հաղորդում երկին՝ այն դարձնելով ավելի ինտրիգային ու հետաքրքրաշարժ։ Այստեղ մեր կարևոր եզրահանգումն այն է, որ երկու հեղինակներն էլ, ճիշտ է, տարբեր ուղիներով, բայց յուրովի կարողացել են վեր հանել արատավոր երևույթի համամարդկային ու հավերժական բնույթը։ Բացի այդ՝ «Հանըմ Նազար»-ում առաջին անգամ գահ բարձրացնելով իգական սեռի ներկայացուցչին՝ հեղինակը որոշակիորեն արձագանքում է նաև, այսպես կոչված, կանանց «ազատագրության» խնդրին՝ հեգնանքով ու զավեշտի պաթոսով ներկայացնելով ծույլ և անարժան, բայց բախտի բերմամբ փառքի հասած կնոջ ճակատագիրը:
Copyright (c) 2026 Albert Makaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Հին հայերենի բայական կառույցերի դասակարգումը Մանուկ Աբեղյանի աշխատանքներում
Մանուկ Աբեղյանի լեզվաբանական հետազոտությունների հիմքում միշտ եղել է տարաժամանակյա նկարագրության սկզբունքն, ուստի հայերենի քերականագիտական համակարգի ուսումնասիրությունը նա սկսել է հին հայերենից՝ բացահայտելով հին և նոր հայերենների՝ գրաբարի և աշխարհաբարի ընդհանրություններն ու զարգացման տարբերությունները։ Հատկապես արժեքավոր է հին և նոր հայերենների բայական համակարգերի ուսումնասիրությունը, որը բնորոշվում է իր ժամանակի համար նորարարական մոտեցումներով։ Հին հայերենի բայական կարգերը Մանուկ Աբեղյանն ուսումնասիրել է՝ հիմնվելով 5-րդ դարի դասական մատենագրության սկզբնաղբյուրների, հատկապես «Թարգմանությունների թագուհի» համարվող Աստվածաշունչ մատյանի գրաբար փոխադրության լեզվական հարուստ նյութերի վրա։ Բայերի անդեմ և դիմավոր ձևերի քննությունը լեզվաբանը կատարել է համակարգային, ցույց տալով հին հայերենի հիմնական դերբայների՝ անորոշի և անցյալի ստորոգումային կիրառությունները։ Գրաբարի անորոշ և անցյալ դերբայները շատ անգամ խոնարհված բայերի արժեք ունեին՝ իմաստային հարուստ բազմազանությամբ, ստանում էին ոչ թե ուղղական, այլ սեռական, տրական կամ հայցական հոլովներով ենթականեր՝ արտահայտելով եղանակաժամանակային, կերպասեռային տարբեր բովանդակություն։ Մ․Աբեղյանը կարևոր՝ ցայսօր արդիական դիտարկումներ է կատարել հին հայերենում բայի կերպի կարգի դրսևորումների վերաբերյալ, ներգործական - կրավորական կառույցների կազմության առանձնահատկությունների մասին։ Տեսական քերականագիտական իր պնդումները մեծ լեզվաբանը մշտապես հիմնավորում էր գրաբարյան սկզբնաղբյուրներից բերված բազմաթիվ գործնական օրինակներով։
Copyright (c) 2026 Narine Dilbaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Բողոքելու մշակութային գործաբանական տարբերությունները անգլերենում
Լինելով սոցիալ-մշակութային երևույթ՝ լեզուն հնարավորություն է տալիս մարդկանց հաղորդակցվել հասարակության մյուս անդամների հետ։ Լեզվագործաբանական հետազոտություններում վերլուծվում խոսքային գործունեությունը և ընդգծվում է իմաստ ստեղծելիս հետևյալ արտալեզվական գործոնները հաշվի առնելու անհրաժեշտությունը՝ խոսողների մտադրությունները, հաղորդակցական նպատակները, անձնական վերաբերմունքն ու զգացմունքները և նրանց սոցիալ-մշակութային բնութագրերը։ Սույն հոդվածի նպատակն է ուսումնասիրել բողոքի հաղորդակցական-գործաբանական առանձնահատկությունները անգլերենում ։ Բողոքը դասվում է արտահայտչական պոսքային ակտերի շարքին, որոնք արտահայտում են խոսողի զգացմունքները։ Իլոկուտիվ մակարդակում բողոքները բացասական հուզական ուղերձ են արտահայտում, բողոքողները դժգոհում են որոշակի իրավիճակից կամ գործողությունից։ Այս աշխատանքում կատարված գործնական նյութի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ բողոքները, ինչպես մյուս խոսքային ակտերը, կարող են ձևակերպվել ուղղակի և անուղղակի խոսքային ակտերի օգնությամբ։ Ունենալով հակամարտային իլոկուտիվ բովանդակություն՝ բողոքը մեծապես կախված է հաղորդակցման գործընթացը կարգավորող քաղաքավարության սկզբունքներից։ Հետազոտությամբ պարզվում է, թե ինչպես են որոշակի սոցիալական գործոններ ազդում խոսողների լեզվական միավորների ընտրության վրա բողոքի գործընթացում։
Copyright (c) 2026 Shushanik Paronyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Գիտական դիսկուրսում ժխտման արտահայտման եղանակները․ միջլեզվական շարահյուսական հետազոտություն անգլերենում, ռուսերենում և հայերենում
Սույն հոդվածը նվիրված է գիտական դիսկուրսում ժխտման արտահայտման շարահյուսական եղանակների ուսումնասիրությանը՝ անգլերեն, ռուսերեն և հայերեն լեզուների նյութի հիման վրա։ Հետազոտության արդիականությունը պայմանավորված է այն փաստով, որ գիտական պոլեմիկայի շարահյուսական կազմակերպումը, հատկապես միջլեզվական դիտանկյունից և հայերեն գիտական դիսկուրսի շրջանակում, մինչ այժմ բավարար չափով ուսումնասիրված չէ։ Աշխատանքի նպատակն է բացահայտել և համադրել այն հիմնական շարահյուսական մոդելները, որոնց միջոցով գիտական տեքստերում ձևակերպվում է ժխտումն ու հակափաստարկումը։ Հետազոտությունը կրում է տեսական-վերլուծական բնույթ և հիմնվում է դիսկուրս-ֆունկցիոնալ մոտեցման և արգումենտացիայի տեսության դրույթների վրա։ Վերլուծության արդյունքում ցույց է տրվում, որ գիտական ժխտումն իրագործվում է կառուցվածքային շարահյուսական միջոցների միջոցով՝ զիջողական և հակադրական ստորադաս կառույցների, սահմանափակման իմաստաբանությամբ ձևերի և մոդալ-գնահատական ժխտման կիրառմամբ։ Բացահայտվում են ինչպես համընդհանուր, այնպես էլ հատւկ լեզվին բնորոշ առանձնահատկություններ, որոնք արտացոլում են գիտական արգումենտացիայի տարբեր ավանդույթները։
Copyright (c) 2026 Ruzanna Karapetyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Հոդվածում քննության են առնվում Մանուկ Աբեղյանի՝ խոսքի մասերի դասակարգմանը, «խոսք» եզրույթի կիրառությանը, դերանունների խոսքիմասային պատկանելությանը և իմաստային յուրահատկություններին առնչվող հարցեր։ Քերականագիտության մեջ տարածված է այն տեսակետը, որ Մ․Աբեղյանի՝ խոսքի մասերի դասակարգման հիմքում ընկած է գլխավորապես իմաստային-շարահյուսական սկզբունքը, որտեղ գերակշռողը շարահյուսականն է։ Սակայն դերանունների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ շարահյուսականից առավել կարևորվում է այս խմբի բառերի ունեցած յուրահատուկ իմաստային հատկանիշը՝ այն, որ նրանք ոչ թե անվանում, այլ փոխարինում են արդեն անվանված առարկան կամ հատկանիշը։ Մ․Աբեղյանը չի կաշկանդվում և չի առաջնորդվում լեզվում արդեն գոյություն ունեցող խոսքիմասային դասակարգմամբ, այլ հետևելով եվրոպական և ռուսական լեզվաբանական մտքին՝ իր դասակարգման հիմքում դնում է հենց հայերենին բնորոշ հատկանիշների ուսումնասիրության և անկախ դասակարգում անելու սկզբունքը։ Արդյունքում, թեև դերանունը՝ որպես ինքնուրույն խոսքի մաս (բառերի տեսակ), չի ընդունվում Մ․Աբեղյանի կողմից, այնուամենայնիվ նա անվանում և ընդունում է անձնական, ցուցական, հարցական, փոխադարձ, հարաբերական, անորոշ, ստացական դերանունների գոյությունը հայերենում՝ որպես գոյական, ածական կամ մակբայ խոսքի մասերի առանձին ենթատեսակներ։
Copyright (c) 2026 Anna Abajyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Աբեղյանի լեզվաբանական ժառանգության գիտական ուսումնասիրությունը
Մանուկ Աբեղյանը հայ լեզվաբանական մտքի ամենախոշոր ներկայացուցիչներից է, որի բազմաբնույթ գործունեությունը որոշիչ նշանակություն ունեցավ հայ նոր գրական լեզվի տեսական ու գործնական ձևավորման մեջ։ Նրա ուսումնասիրությունները հնչյունաբանության, ձևաբանության, իմաստաբանության և շարահյուսության բնագավառներում հիմնադրեցին ժամանակակից հայերենի գիտական ուսումնասիրության նոր որակը։ Աբեղյանի «Հայոց լեզվի տեսություն»-ը, «Աշխարհաբարի քերականություն»-ը և «Աշխարհաբարի շարահյուսություն»-ը դարձան հայերենագիտության դասական աշխատություններ՝ ազատագրելով լեզվի նկարագրությունը գրաբարյան սխեմաների կախվածությունից և հաստատելով աշխարհաբարի ինքնուրույնությունը։ Բառարանագրության ոլորտում նրա կատարած աշխատանքները, այդ թվում՝ ռազմական և բժշկական բառարանների ստեղծումը, նոր փուլ բացեցին հայ բառարանագրության մեջ։ Ուղղագրության բարեփոխման վերաբերյալ Աբեղյանի սկզբունքները, չնայած ժամանակի բանավեճերին, մնացին գիտականորեն հիմնավորված։ Նրա լեզվաբանական ժառանգությունը շարունակում է ապագայի ուսումնասիրողների համար մնալ անսպառ գիտական աղբյուր և հայերենագիտության հիմնասյուններից մեկը։
Copyright (c) 2026 Henrietta Sukiasyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Մ. Աբեղյանի գրի առած «Դավիթ և Մհեր» էպոսապատումի բարբառային արժեքը
Հոդվածում ներկայացված են Մ. Աբեղյանի գրի առած «Դավիթ և Մհեր» պատումի լեզվական առանձնահատկությունները։ Հայկական էպոսի այս տարբերակը անվանի հայագետին պատմել է մոկացի Նահապետը։ 19-րդ դարի վերջին քառորդի լեզվական նյութը բնական ճանապարհով, առանց գիտական մշակման ենթարկվելու հասել է մեր օրեր։ Մոկսի բարբառի բավականին բարդ հնչյունական, քերականական համակարգը և հարուստ բառապաշարը ամփոփող այս տարբերակը դիտարկված է համակողմանիորեն։ Ուսումնասիրությամբ պարզվել է, որ բարբառն ունի յուրահատուկ դարձվածքներ, բառապաշարային միավորներ, բայական զարտուղի կազմություններ, որոնք տարածքի մյուս խոսվածքներում արձանագրված չեն։ Կուտակված փաստերի հիման վրա առաջադրվում է, որ հայագիտության 21-րդ դարը դառնա ամբարված էպոսապատումների գիտական վերլուծության, գրարկողների աշխատանքի գնահատման, պատումաբանության գիտական կենտրոնի հաստատման, բանասացների հիշատակման ու մեծարման, անտիպ և տրագրված տարբերակները բարբառային գիտական տառադարձությամբ հրատարակելու ժամանակաշրջան։ Մ. Աբեղյանի գրի առած «Դավիթ և Մհեր» պատումը ուսումնասիրության ծավալուն նյութ է ոչ միայն բանագետների, այլև լեզվի պատմության, բարբառագիտության, ազգային հոգեփիլիսոփայության և այլ գիտակարգերի մասնագետների համար։ Այն վստահելի, հիմնավոր լեզվական փաստեր է տրամադրում հատկապես Մոկսի բարբառի հնչյունական, քերականական, բառապաշարային իրողությունները մանրակրկիտ քննելու առումով։ Մոկսեցի Նահապետի փոխանցած պատկերավոր արտահայտությունները, դարձվածային միավորները, հարադրավոր կառույցները, ժամանակակից հայերենի քերականական կանոններին ոչ համահունչ բայական կազմությունները և լեզվական բազմաթիվ վկայություններ փաստում են գրարկողի հմտության, բանահավաք-բարբառակիր հարաբերությունը գիտականորեն ճիշտ հիմքերի վրա դնելու, ասացողից հնարավորինս շատ տեղեկություններ քաղելու և հայոց լեզվի գանձարանը համալրելու մասին։
Copyright (c) 2026 Haykanush Mesropyan, Dr. Sasun Hambartsumyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Բառակազմության տեսական հարցերի քննությունը Մանուկ Աբեղյանի և Հրաչյա Աճառյանի աշխատություններում
Արդի հայերենի համաժամանակյա բառակազմության տեսության ամբողջացմանը միտված աշխատանքներ կատարելու անհրաժեշտությամբ պայմանավորված՝ կարևորվում է տարբեր լեզվաբանների՝ նշված ոլորտում ունեցած տեսակետներին անդրադառնալը: Սույն ուսումնասիրության միջոցով փորձ է արվել լրաց­նելու այդ կարգի հետազությունները՝ նկարագրական-վերլուծական եղանակով քննության առարկա դարձնելով բառակազմության տեսական հար­­ցե­րի վերաբերյալ երկու ականավոր հայագետների՝ Մանուկ Աբեղյանի և Հրաչյա Աճառ­յա­նի տե­սակետներն ընդհանուր գծերով, ցույց տալ հիմնական տարբերություններն ու նմանությունները: Ընդհանուր առմամբ՝ կարելի է ասել, որ Մ. Աբեղյանի խնդիրն է ոչ միայն հայերենի բառապաշարի պատմական զարգացման ընթացքի քննությունն ու օրինաչափությունների բացահայտումը (որոշ դեպքերում՝ նաև այլ լեզուների՝ հիմնականում ռուսերենի, գերմաներենի նույն կարգի իրողությունների համեմատությամբ), այլև դրանց գիտական պատշաճ մշակումն ու համակարգումը: Նրա աշխատություններում դժվար է Աբեղյան գիտնականից զատ չնկատել նաև Աբեղյան դասավանդողին՝ տեսական վերլուծությունը նաև ուսուցանելուն միտված գործին նվիրելու անսահման եռանդի ու ջանքերի գործադրմամբ: Հր. Աճառյանի դեպքում այլ է մոտեցումը. նա իր առջև խնդիր չի դնում լեզվական իրողությունների՝ տվյալ դեպքում՝ բառա­կազ­մության տեսական հարցերի մշակումը (այդ գործն իրենից առաջ արել էր Աբեղյանը). նրան առա­վելապես հետաքրքրում է բազմաթիվ լեզուներում և հատկապես հայերենում բառերի կազ­մու­թյան օրինաչափությունների, կառուցվածքային առանձնահատկությունների վերհանումն ու դրանց միջև եղած կապերի բացահայտումը:
Copyright (c) 2026 Varsik Nersisyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Մանուկ Աբեղյանի լեզվաբանական հայեցակարգը` մերօրյա հայկաբանության նորոգման առհավատչյա
Մանուկ Աբեղյանն առաջինն էր, որ արևելահայերենի գիտական տեսությունը շարադրեց` հիմնվելով մեր լեզվի իրական կառուցվածքի վրա: Ժամանակի թոհուբոհով պայմանավորված` հետին պլան էին մղվոմ հատկապես արևմուտքում կրթություն ստացած անձինք և հենց այդ անձանց հանգամանքով պայմանավորված` նրանց ստեղծած գիտական արժեքավոր արտադրանքը: Ինչ խոսք, հետաբեղյանական ժամանակներում եղել են արդի հայերենին վերաբերող արժեքավոր և ուշագրավ հետազոտություններ, սակայն հարկ է արձանագրել, որ այդ շրջանը զգալապես հայերենագիտության ռուսաբան դպրոց է, որովհետև Մ. Աբեղյանի` մեր լեզվի բնույթին հարազատ շարահյուսությունից, որն իր տրամաբանականությամբ ու հիմնարարությամբ այսօր էլ մրցակցելի է արևմտյան դպրոցների հետ, հետագա լեզվաբանները հրաժարվեցին և մեծ չափով ռուսերենի քերականության վրա ձևեցին արևելահայերենի քերականությունը: Վերանայելու անհրաժեշտություն կա և՛ հնչաբանական, և՛ ձևաբանական բազմաթիվ հարցեր, որոնք հետաբեղյանական շրջանում տարբեր պատճառներով խոտոր գնահատումների են արժանացել: Ասվածը չի նշանակում, թե անթույլատրելի են Մ. Աբեղյան գիտնականի տեսակետների վիճարկումները: Բնա՛վ: Պարզապես այն արժեքավորությանը, որ Մ. Աբեղյանով է ստեղծվել հայ լեզվաբանության մեջ, արժանին էլ պետք է հատուցել` վերականգնելով մեր լեզվի էությունից բխող այն դրույթները, որոնք բացահայտել է գիտնականը: Մ. Աբեղյանի տեսությունը հետաքրքիր է և կարևոր իր ներուժությամբ: Այն ստեղծագործելու հնարավորություն տվող հայեցակարգ է, և սույն հետազոտության մեջ նման մի փորձ է արված` վերահաստատելու աբեղյանական ուսմունքի մի քանի էական դրույթներ արդի լեզվաբանության նորագույն մեթոդաբանությամբ, այդ թվում` նշանագիտական հայեցակերպով:
Copyright (c) 2026 Davit Gyulzatyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Գրական հայերենի ճյուղերի մերձեցման խնդիրը. Մանուկ Աբեղյանի տեսակետն ու արդի որոշ դրսևորումներ
Աշխարհաբարի երկու ճյուղերի նորմավորման ընթացքը մշտապես ուղեկցվել է այդ ճյուղերի փոխադարձ կանոնակարգման, հին լեզվի հետ հարաբերությունների սահմանների հստակեցման հարցադրումներով։ Սույն հոդվածում անդրադարձ է կատարվում գրական հայերենի ճյուղերի կանոնավորման և հնարավոր մերձեցմանն առնչվող՝ մինչև մեր օրերը հասնող հին ու նոր առաջարկներին։ Դրանք հատկապես ակտիվ էին 19-րդ դարի կեսերից, հիշատակելի են, օրինակ՝ Նահապետ Ռուսինյանի և Ստեփան Պալասանյանի մոտեցումները։ Առավել մանրամասն ներկայացվում է Մանուկ Աբեղյանի ուշագրավ հոդվածը և նրանում արտահայտված տեսակետները։ Այս ուղղությամբ արված հրապարակումներում բազմիցս արտահայտվել են երկու ճյուղերի մերձեցման, անգամ՝ միավորման գաղափարներ թե՛ արևմտահայ, թե՛ արևելահայ իրականության մեջ։ Այս լեզվական-գրական շարժման մեջ իր ներդրումն ունի Մանուկ Աբեղյանը՝ «Մեր երկու գրական լեզուների միության խնդիրը» հոդվածով։ Մ. Աբեղյանի ծրագրային այս հոդվածում հստակ կետերով առաջարկվում են քայլեր՝ մեր լեզվի երկու ճյուղերը հնարավորինս մերձեցնելու համար, քանզի դա ունի լեզվական, ազգային, միաժամանակ նաև՝ տնտեսական ու հասարակական լայն նշանակություն։ Հոդվածի երկրորդ մասում ներկայացնոււմ ենք ամերիկահայ միջավայրից քաղած և խմբավորված օրինակներ, որոնք ցույց են տալիս, որ այն, ինչ առաջարկում էին լեզվաբանները 19-րդ դարի կեսերից, որոշակի գործնական դրսևորում է ստացել մեր օրերում։ Նկատի ունենք, որ հայերենի երկու ճյուղերը ամերիկյան միջավայրում որոշ չափով ինքնուրույն ու համեմատաբար մեկտեղված զարգանալով՝ սկսել են ձեռք բերել արևելահայերենից ու արևմտահայերենից տարբերվող քերականական, բառային, հնչյունական առանձնահատկություններ, որը հետևանք է երկու ճյուղերի փոխներթափանցումների և անգլերենից հավասար ազդեցության։
Copyright (c) 2026 Norayr Poghosyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Տերմինաբանական տեղաշարժեր. զանգվածային լրատվությա՞ն, թե՞ հաղորդակցության միջոցներ
Զանգվածային հաղորդակցության միջոցները (ԶՀՄ) ՀՀ-ում կայացած ինստիտուցիոնալ համակարգ է, որը կարևոր դեր է կատարում հանրային կառավարման գործում՝ իրացնելով իր տեղեկատվական, մշակութաբանական և սոցիալական գործառույթները։ ԶՀՄ համակարգը միաժամանակ անընդհատ կրում է փոփոխություններ ու զարգացումներ։ Դրանք առնչվում են նաև նրա տերմինաբանությանը։ Ժամանակակից մեդիագիտական գրականության մեջ շրջանառվում է «զանգվածային լրատվության միջոցներ» տերմինի փոփոխության հարցը: Հետազոտողի կարծիքով՝ ճշգրիտ լինելու համար նպատակահարմար է «զանգվածային լրատվության միջոցներ» (ԶԼՄ) տերմինի լրատվություն (informacion) բաղադրիչը փոխարինել հաղորդակցություն (communication) տերմինով՝ «զանգվածային հաղորդակցության միջոցներ» (ԶՀՄ): Հարցադրումը պայմանավորված է զանգվածային լրատվության միջոցների կառուցվածքային, գործառական և այլ կարգի փոփոխություններով:
Copyright (c) 2026 Yuri Avetisyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Հայերենի գոյականի հոլովման համակարգի նկարագրության կաղապարների տիպաբանական և զուգադրական քննություն
Սույն հոդ­վա­ծում տիպաբանորեն գնահատված ու համեմատված են արդի գրական արևելահայերենի գոյականի հոլովման համակարգի գիտական նկարագրության հինգհոլովական և յոթհոլովական կաղապարները, և փաստերով ու տրամաբանական վերլուծությամբ ցույց է տրված առաջինի ակնհայտ առավելությունները, ինչպես նաև երկրորդի բազում թերությունները։ Այդ կաղապարները նաև զուգադրված են գրաբարի յոթհոլովական կաղապարի հետ, և ցույց է տրված, որ աշխարհաբարի նկարագրության յոթհոլովական կաղապարը գրաբարի, ինչպես նաև լատիներենի ու մասամբ ռուսերենի կաղապարների արհեստական, բռնի հարմարեցումն է, մինչդեռ հինգհոլովական կաղապարը անկախ է այլ լեզվական համակարգերի կաղապարներից և համարժեքորեն է արտացոլում արդի գրական արևելահայերենի գոյականի հոլովման համակարգը։ Եզրակացությունն այն է, որ անհրաժեշտ է կրթական համակարգում իսպառ հրաժարվել յոթհոլովական կաղապարից և վերականգնել հինգհոլովական կաղապարը արդի գրական արևելահայերենի համար։ Խնդիրն արդիական է ու հրատապ, քանի որ յոթհոլովական կաղապարը ոչ միայն հակագիտական է, այլև հարկադրում է խախտել մանկավարժական մի շարք սկզբունքներ ու պահանջներ։ Այս խնդիրը հայագիտության մեջ նոր չէ։ Սակայն սույն վերլուծությունը կատարված է նորովի, գիտական վերլուծության տիպաբանական և կաղապարման եղանակներով, մի շարք նոր փաստարկների ներգրավմամբ։
Copyright (c) 2026 Hovhannes Zakaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Դերբայները՝ ըստ Մանուկ Աբեղյանի «Գրաբարի քերականության»
Գրաբարի ենթակայական դերբայն ունի ավղ (օղ, ող) և իչ վերջավորությունները։ Այն կազմվում է մերթ ներկայի, մերթ անցյալ կատարյալի հիմքից։ Ծագումով կապվում է հնդեվրոպական մայր լեզվի հետ և ունի իր զուգահեռ ձևերը ժամանակակից հնդեվրոպական լեզուներում։ Ըստ համեմատական հայագիտության՝ ենթակայականի ող վերջավորությունը ծագում է հնդեվրոպական atl մասնիկից։ Հնդեվրոպական t խուլ պայթականը ձայնավորների կամ ձայնավորի և ձայնորդի միջև հայերենում փոխվում է յ-ի (mater - մայր, pater - հայր)։ Հայերենում atl-ը դառնում է այլ, այլ-ն, այղ, իսկ այղ-ավղ, քանի որ լ-ն և ղ-ն, յ-ն և վ-ն ունեն արտասանական հնչակցություններ։ Գրաբարում ենթակայականը անվանվում է ներկա դերբայ, որովհետև համապատասխանում է հունարենի այն դերբայական ձևին, որն ունի ներկայի գաղափար։ Հայերենում, սակայն, այս բայաձևը ժամանակի գաղափար չի արտահայտում։ Այն անվանում է գործողություն կատարողին՝ իր իսկ գործողության անունով (վազող)։ Ենթակայական դերբայը ունի միայն անվանական գործառույթ, ուստի հոլովվում է և ստանձնում է գոյականի պաշտոններ։ Նրա իչ վերջավորության ձևերը աշխարհաբարում այլևս բայաձևեր չեն ընկալվում։ Այժմ իչ-ը բայարմատներից գոյական կազմող ածանց է։ Ող վերջավորությամբ բայաձևերը իրենց ընդհանուր բայական առանձնահատկություններով պահպանվում են միջին հայերենում, բարբառներում և գրական աշխարհաբարում։ Այդ վերջավորությամբ բազմաթիվ բառեր խոսքիմասային անցում են կատարել և դարձել գոյական՝ ծնող, ուսանող, մատուցող, գրող և այլն։ Հայերենի որոշ բարբառներում նկատելի է ենթակայական դերբայի՝ մասնակի իմաստային նոր կիրառություն, այսպես՝ «ում» ճյուղի բարբառներից Նոյեմբերյանի խոսվածքում նկատվում է ենթակայական դերբայի՝ ապառնու իմաստով գործածություն՝ գնում եմ ծաղիկ քաղող։ Դժվար է ասել, թե այս կիրառությունը որտեղից է գալիս, բայց հայտնի է, որ ենթակայականը կարող է արտահայտել ինչպես կատարված, այնպես էլ կատարելի գործողություն։ Այսպիսով՝ գրաբարի չորս դերբայները՝ անորոշ, ապառնի, անցյալ, ներկա կամ ենթակայական, իրենց դերբայական հիմնական նշանակություններով, բառակազմական հիմնական առանձնահատկություններով պահպանվել են նաև հայերենի հետագա հատվածներում. մասնակի փոփոխություններ են տեղի ունեցել ածանցավոր բայերի կազմության և մասամբ էլ դերբայական վերջավորությունների մեջ։ Կարելի է ասել, որ գրաբարի համեմատությամբ աշխարհաբարը դերբայների անվանական հատկանիշից անցել է դեպի բայական հատկանիշը. օրինակ՝ եթե գրաբարի ապառնի և անցյալ դերբայները բայական գործածության հետ ունեն անվանական գործածություն, ապա աշխարհաբարում ապառնի դերբայը և գրաբարի անցյալից առաջացած վաղակատար դերբայը ունեն միայն բայական կախյալ գործածություն։
Copyright (c) 2026 Tereza Shahverdyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ոչ սահմանափակող որոշիչ երկորդական նախադասությունների խոսույթային գործաբանական գործառույթները որպես միջանկյալ կառույցներ
Սույն հոդ­վա­ծը վեր­լու­ծում է ոչ սահ­մա­նա­փա­կող ո­րո­շիչ երկ­րոր­դա­կան նա­խա­դա­սութ­յուն­նե­րի խո­սույ­թա­յին գոր­ծա­ռույթ­նե­րը՝ հիմն­վե­լով Չեյ­ֆի (Chafe, 1976) տե­ղե­կատ­վութ­յան կա­ռուց­ված­քա­վոր­ման տե­սութ­յան վրա, ըստ ո­րի՝ գլխա­վոր նա­խա­դա­սութ­յան և­ ոչ սահ­մա­նա­փա­կող ո­րո­շիչ երկ­րոր­դա­կան նա­խա­դա­սութ­յան տե­ղե­կատ­վա­կան կար­գա­վի­ճակ­նե­րը էա­կա­նո­րեն տար­բեր են։ Մաս­նա­վո­րա­պես, գլխա­վոր նա­խա­դա­սութ­յու­նը կրում է ա­ռաջ­նա­յին բո­վան­դա­կութ­յուն, մինչ­դեռ ոչ սահ­մա­նա­փա­կող ո­րո­շիչ երկ­րոր­դա­կան նա­խա­դա­սութ­յու­նը ա­պա­հո­վում է ֆո­նա­յին տե­ղե­կատ­վութ­յուն՝ ա­ռա­ջի­նը ո­րո­շիչ դեր կա­տա­րե­լով ամ­բողջ ա­սույ­թի մեկ­նա­բա­նութ­յան մեջ։ Թեև ոչ սահ­մա­նա­փա­կող ո­րո­շիչ երկ­րոր­դա­կան նա­խա­դա­սութ­յուն­նե­րը լայ­նո­րեն ու­սում­նա­սիր­վել են ձևա­բա­նա­կան և շա­րահ­յու­սա­կան տե­սանկ­յուն­նե­րից, դրանց ի­մաս­տա­բա­նա­կան ար­տա­հայ­տու­մը ու գոր­ծա­բա­նա­կան մեկ­նա­բա­նութ­յու­նը հա­մե­մա­տա­բար սա­կավ ու­շադ­րութ­յան են ար­ժա­նա­ցել։ Լու­քի (Loock, 2010) դա­սա­կարգ­ման հի­ման վրա տար­բե­րակ­վում են ոչ սահ­մա­նա­փա­կող ո­րո­շիչ երկ­րոր­դա­կան նա­խա­դա­սութ­յուն­նե­րի ե­րեք հիմ­նա­կան տե­սակ­ներ՝ շա­րու­նա­կա­կան (continuative appositive relative clauses, CARCs), առն­չա­կան (relevance appositive relative clauses, RARCs) և սուբ­յեկ­տիվ ոչ սահ­մա­նա­փա­կող ո­րո­շիչ եր­կոր­դա­կան նա­խա­դա­սութ­յուն­ներ (subjectivity appositive relative clauses, SARCs)։ Ե­թե RARCs-ը և SARCs-ը, որ­պես կա­նոն, ա­պա­հո­վում են հա­վել­յալ տե­ղե­կութ­յուն և ֆո­նա­յին բո­վան­դա­կութ­յուն, ա­պա CARCs-ը ա­ռանձ­նա­նում են այն բա­նով, որ ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րը ներ­կա­յաց­նում են գլխա­վոր նա­խա­դա­սութ­յան հետ նույն տե­ղե­կատ­վա­կան մա­կար­դա­կում` եր­կու նա­խա­դա­սութ­յուն­ներն էլ դարձ­նե­լով ա­ռաջ­նա­յին միա­վոր­ներ։ Գլ­խա­վոր և­ երկ­րոր­դա­կան նա­խա­դա­սութ­յուն­նե­րի միջև ոչ հստակ տար­բե­րա­կու­մը վկա­յում է այն մա­սին, որ ոչ սահ­մա­նա­փա­կող ո­րո­շիչ եր­կոր­դա­կան նա­խա­դա­սութ­յուն­նե­րը չեն կա­րող դիտ­վել որ­պես զուտ լրա­ցու­ցիչ կամ երկ­րոր­դա­կան բա­ղադ­րիչ­ներ․ դրանք էա­կա­նո­րեն նպաս­տում են ա­սույ­թի ընդ­հա­նուր ի­մաս­տին՝ հաս­տա­տե­լով տար­բեր ի­մաս­տա­բա­նա­կան և ժա­մա­նա­կագ­րա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­ներ նա­խա­դա­սութ­յուն­նե­րի միջև: Այդ հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րը, ո­րոնք ար­տա­հայ­տում են պատ­ճա­ռա­կա­նութ­յուն, հետ­ևանք, հա­կադ­րութ­յուն կամ զի­ջում, ձևա­վո­րում են ոչ սահ­մա­նա­փա­կող ո­րո­շիչ երկ­րոր­դա­կան նա­խա­դա­սութ­յուն­նե­րի ի­մաս­տա­բա­նա­կան կշի­ռը և բա­ցա­հայ­տում դրանց ի­լո­կու­տիվ ու­ժի փո­փո­խա­կա­նութ­յու­նը տար­բեր հա­մա­տեքս­տե­րում և տար­բեր խո­սա­կից­նե­րի միջև։
Copyright (c) 2026 Astghik Chubaryan, Marine Evoyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Աշխարհի առասպելաբանաստեղծական պատկերը Ավետիք Իսահակյանի պոեզիայում
Աշխարհի առասպելաբանաստեղծական պատկերը յուրակերպ դրսևորում ունի գեղարվեստական խոսքում։ Լինելով աշխարհի երկրորդային մշակումը նշանային համակարգերի միջոցով՝ այն հիմնականում խարսխվում է նախնական առասպելաստեղծ աշխարհայացքի, արխաիկ կառույցների և արքետիպերի վրա (Топоров 1992: 161)։ Բանաստեղծական խոսքը մետաֆորիկ է, և գրողները շատ անգամ ակամա օգտվում են ժողովրդական մտածողության ունիվերսալ նշանային համակարգերից՝ դրանց հիմքով ստեղծելով նորերը։ Իսահակյանի քնարերգությունը բազմիցս քննության առարկա է հանդիսացել հայ գրականագետների աշխատություններում, ուսումնասիրվել են գաղափարական, բովանդակային հարուստ շերտերը, որոնք այլազան գեղարվեստական դրսևորումներ են ստանում բանաստեղծական խոսքում: Մեր ելակետը տվյալ դեպքում աշխարհի իսահակյանական պատկերում նշանային որոշ դրսևորումների քննության ճանապարհով դրանց ակունքներում եղած առասպելական պատկերացումների բացահայտումն է՝ մարդու և տիեզերքի, տարածության և ժամանակի, ձայնի և լռության որոշ արտահայտումներում, դրանց իսահակյանական մեկնությունն ու վերաձևակերպումը բանաստեղծական ինքնատիպ աշխարհում։
Copyright (c) 2026 Nvard Vardanyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Բանահյուսական ժանրերը Մանուկ Աբեղյանի ու Կոմիտասի կազմած «Հազար ու մի խաղ» ժողովածուում
Մանուկ Աբեղյանը շարունակել է այն կարևոր գործը, որը նոր հիմքերի վրա դրեց հայ մեծ լուսավորիչ Խաչատուր Աբովյանը: Ժողովրդական երգարանը եկող սերունդներին հանձնելու կարևոր գործում նա մեծապես օգնել է հանճարեղ Կոմիտասին՝ Գևորգյան ճեմարանում միասին աշխատելու տարիներին: Աբեղյանն առաջնակարգ բանագետ էր. նա ծանոթ էր համաշխարհային բանահյուսական կարևոր գործերին ու հմտորեն որոշում էր, թե ինչը պետք է գրառել, և ինչ բառամթերքով մատուցել եկող սերունդներին: Նա ապահովում էր ժողովրդական գեղարվեստական մտածողության փոխանցումը՝ դրան նվիրելով ոչ միայն բնագրային մեծարժեք հրապարակումներ, այլև տեսական ու գիտական հիմնավորումներ: Մ.Աբեղյանի և Կոմիտասի կազմած «Հազար ու մի խաղ» երգարանը հայ մշակույթի մնայուն կոթողներից է:
Copyright (c) 2026 Aelita Dolukhanyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Հուշագրությունը անցյալի` հետաքրքրություն ներկայացնող դեպքերի ու դեմքերի մասին հիշողությունն է: Մանուկ Աբեղյանի մասին հուշագրական էջեր շատ են գրվել, որոնց տողերի միջից հառնում է մեծ գիտնականի դիմանկարը, որն անընդհատ փոփոխվող վիճակների ամբողջություն է: Այս ժանրում դիմանկարն ամբողջանում է մի քանի սկզբունքներով, որոնցից էականը թերևս հուշագրի առաջին տպավորությունն է: Հեղինակները կերպարագծում են բնորդի դիմանկարը՝ արտաքին բարեմասնությունների հաշվառումով: Բնորդի դիմանկարն ամբողջանում են մի քանի եղանակով՝ բնավորության գծերով, կեցվածքով, շարժուձևով, ներքին հատկանիշներով, հոգեկան գործընթացների դրսևորումներով, որոնք հյուսվում են լեզվաոճական տարբեր հիմքերով: Հուշագրության հեղինակը, սակայն, վերջնարդյունքում սուբյեկտիվ դիրքորոշում կարող է ունենալ: Հաճախ հիշողության շարադրանքը դժվարությամբ է կառուցվում հստակ չհիշվելու պատճառով:
Copyright (c) 2026 Ashot Galstyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ա­տե­լութ­յան խոս­քի ոչ խոս­քա­յին մե­խա­նիզմ­նե­րը է­լեկտ­րո­նա­յին դիս­կուր­սում
Ներկայացվող ուսումնասիրությունը դիտարկում է ոչ-խոսքային տարրերի՝ հատկապես էմոջիների դերը ատելության խոսքում։ Թեև ատելության խոսքը ավանդաբար սահմանվել է որպես բանավոր ագրեսիա, ժամանակակից հարթակները ներկայացնում են բազմամոդալ պատկեր, որտեղ թշնամական վերաբերմունքը հաճախ արտահայտվում է պատկերների և հուզական նշանների միջոցով՝ անուղղակի կերպով։ Տվյալները հավաքագրված են հանրայնորեն հասանելի մեդիա հրապարակումներից և վերլուծվել են նշանագիտական կառույցների, մշակութային խորհրդանիշերի, ինչպես նաև տեքստային ու տեսողական ձևերի փոխազդեցության լույսի ներքո։ Ուսումնասիրությունը բացահայտում է, թե ինչպես են օգտատերերը կիրառում էմոջիները՝ կարծրատիպեր վերարտադրելու, սոցիալական խմբերից դուրս թողնելու կամ ագրեսիա արտահայտելու համար։ Հոդվածը կարևորում է ատելության խոսքի սահմանումների ընդլայնման անհրաժեշտությունը՝ կարևորելով առցանց հաղորդակցման բազմամոդալ բնույթը։
Copyright (c) 2026 Anna Karapetyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Կարոտի և նահանջի պատկերայնությունը Արմեն Դարյանի պատմվածքներում
Լիբանանահայ գրող, թարգմանիչ Արմեն Դարյանի գրական ժառանգության մեջ առանձնակի տեղ են գրավում կարոտի և նահանջի թեմայով պատմվածքները, որոնք դարձել են սույն հետազոտական աշխատանքի առարկան: Քննելով պատմվածքների թեմատիկ և կառուցվածքային առանձնահատկությունները՝ հոդվածում առաջարկվում է տեսակետ, ըստ որի՝ Դարյանի գեղարվեստական համակարգում կոմպոզիցիոն մասերը, նրանց միահյուսումները արված են կերպարաստեղծման հատուկ միտումով: Ուսումնասիրության նպատակն է պատմվածքներում բացահայտել կարոտի պատկերների ու խորհրդանիշների կիրառման ձևերը և նահանջի մեխանիզմները: Հոդվածում առաջադրված են մի քանի խնդիրներ՝ ա) ուսումնասիրել կարոտի էթնոմշակութային խորհրդապատկերայնությունը, բ) մեկնաբանել պատմվածքների հերոսների անունների ընտրությունը, գ) քննել նահանջի խնդիրը տարեց հերոսների և նրանց զավակների փոխհարաբերությունների համատեքստում: Հետազոտությունն իրացվել է վերլուծական ու համադրական մեթոդների կիրառմամբ: Էթնոմշակութային-մարդաբանական մոտեցումներով ուսումնասիրվել է պատմվածքների խորհրդապատկերայնությունը, լեզվահոգեբանական օնոմաստիկ (անունագիտական) գործիքի միջոցով ներկայացվել, մեկնաբանվել են անտրոպոնիմները և դրանց շրջումը, «օտարի բարդույթ»-ի սոցիալ-հոգեբանական մոտեցման միջոցով ներկայացվել են հերոսների կարոտի ձևավորման հայեցակետերը: Հոդվածի արդիականությունը պայմանավորված է Դարյանի պատմվածքների՝ կարոտի և նահանջի պատկերավորման համակարգի նոր, միջգիտակարգային վերլուծությամբ:
Copyright (c) 2026 Նաիրա Բալայան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ժամանակի խնդիրը Էլվին Բրուքս Ուայթի «Շարլոթի սարդոստայնը» վեպում
Բնությունն ամերիկյան գրականության հայտնի թեմաներից է, որ սովորաբար զուգորդվում է մանկական գրականության հետ: Վերջինիս արտահայտման hաճախ հանդիպող առանձնահատկություններից է կենդանիների անձնավորումը և դրա միջոցով իրական կյանքում որոշակիորեն ընդգծված կերպարների, իրավիճակների ու դեպքերի վերակերտումը հեքիաթի անիրական աշխարհում: Երբեմն դրան ավելանում է փիլիսոփայական հիմնարար գաղափարների արտահայտումը, որը ներկայացնում է այդ գաղափարների մեկնաբանությունը տվյալ հեղինակի կողմից: Ստեղծված տեքստը հաճախ կրում է հեքիաթին բնորոշ կարևորագույն հատկանիշ՝ հրաշք: Էլվին Բրուքս Ուայթի ստեղծագործությունը նշված առանձնահատկությունների յուրօրինակ համադրություն է, քանի որ խտացնում է դրանց կարևոր տարրերը, ընդ որում՝ բաղադրիչներից վերջինը վեպում արտահայտման բազմակի, մինչև իսկ հակադիր ձևեր ունի, ինչը վեպն առավել հետաքրքիր և յուրօրինակ է դարձնում՝ տալով մեկնաբանության լայն հնարավորություններ:
Copyright (c) 2026 Natella Hovakimyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Պետրոս Դուրյանն անգլերեն թարգմանություններում
Հոդվածում քննվում են արևմտահայ հանճարեղ բանաստեղծ Պետրոս Դուր­­­­յա­նի (1851-1872) պոեզիայի անգլերեն թարգմանությունները, որոնք մինչ օրս չեն դարձել առանձին ուսումնա­սի­րության նյութ։ Վաղամեռիկ բանաստեղծի քնարերգությունը, ի դեպ, տևականորեն հետա­քրքրել է ոչ միայն հայ, այ­լև օ­տար թարգմանիչներին, և հրապարակում հայտնվել են ուշագրավ թարգմա­նու­թ­յուններ։ Մեր ու­սում­նա­սիրության արդյունքում փաստվում են կատարված թարգմա­նու­թ­յուն­ների հիմնական բար­­­դու­թ­յունները, ներկայացվում են դրանց թարգմանաբանական ար­ժեքն ու հա­­մեմատական բնու­­­թա­գիրը։ Գաղտնիք չէ, որ Դուրյանի պոեզիան աչքի է ընկնում քնա­րա­կան խո­­րությամբ ու խտու­­թյամբ, նուրբ զգացմունքայնությամբ, երաժշտական հնչեղությամբ և պատ­կե­րավորությամբ։ Իսկ այս ամենի փոխանցումը թիրա­խա­յին լեզվին ամենևին էլ դյու­­րին չէ։ Այդ է պատճառը, որ ուսումնասիրության արդյունքում նկատելի են դարձել նաև ձևի և բո­վան­դա­կու­թ­յան անհամապատասխանության նմուշներ։ Հոդվածն ընդ­­­­­­գրկում է Դուրյանի պոեզիայի՝ ընթերցողին հայտնի և ներկայումս առկա հնա­րավորինս լիարժեք անգլերեն թարգմանությունները։ Ուսումնասիրության ընթացքում իբրև տե­սական հիմք ըն­դուն­վել են թարգմանության գործընթացի վերաբերյալ Ռոման Յակոբսոնի հա­մար­ժեքության տեսությունը, Ջորջ Սթայների հերմենևտիկ մոտեցումը, ինչպես նաև Սյուզան Բաս­­նեթի և ժամանակակից այլ տեսաբանների գաղափարները, իսկ նյութի ընտրությունը համա­պա­տասխանեցված է ամերիկուհի լրագրող և հասարակական գործիչ Ալիս Սթոուն Բլեք­­­­­­­վե­լի կա­տա­րած թարգմանություններին։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվել անգլերեն թարգմա­նութ­յուն­ների իմաստային հավաստիության և Դուրյանին բնորոշ յուրահատուկ քնարականության փո­­­­­­­­­­­խանց­­մանը։ Հոդվածի ավարտին փաստվել է, որ Պետրոս Դուրյանի քնարերգության լիարժեք և հո­­­­գեհարազատ թարգմանությունը կատարել է ամերիկացի նշանավոր հայագետ, Հար­վարդի հա­­մալսարանի պրոֆեսոր Ջեյմս Ռասելը 2005-ին լույս ընծայած իր «Բոսֆորյան գի­շեր­­­ներ» խորա­գ­րով ստվարածավալ ժողովածուում։
Copyright (c) 2026 Haykanush Sharuryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Աբսուրդի հասկացությունը Ալբեր Կամյուի «Սիզիփոսի առասպելը» ստեղծագործության մեջ
Ներկայիս հետազոտությունը փորձ է վերլուծել Ալբեր Կամյուի «Սիզիփոսի առասպելը» ոճական և գրական մակարդակներում՝ տալով ընդհանուր պատկերացում Կամյուի աբսուրդի նկատմամբ մոտեցման մասին: Բնօրինակ գիրքը ֆրանսերեն է, բայց թարգմանությունը չափազանց մոտ է թե՛ ոճով, թե՛ բառապաշարով, հետևաբար հնարավորություն է տալիս այն դառնալ վերլուծության առարկա: Սկզբում Կամյուն բացատրում է, թե ինչ է նշանակում աբսուրդ, ինչպես է մարդը այն ձեռք բերում, ապա ներկայացնում է աբսուրդից դուրս գալու մի քանի եղանակներ՝ ինքնասպանություն և հավատքի ցատկ: Հեղինակը մերժում է կյանքը իմաստալից դարձնելու երկու փորձերն էլ՝ այդպիսով տալով խնդրին իր սեփական լուծումը, որը ճանաչումն է: Կամյուի համար իմաստալից կյանքը կայանում է հետևյալը ճանաչելու մեջ. կյանքն ինքնին անիմաստ է, և դու ես այն մեկը, ով կարող է այն իմաստալից դարձնել: Աշխատության վերջում Կամյուն իր տեսությունը կիրառում է՝ ներկայացնելով Սիզիփոսին՝ աբսուրդի հերոսին, որը գրքի գլխավոր հերոսն է:
Copyright (c) 2025 Naira Avagyan, Ita Zakalashvili https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0