Երևանը VII դարի 50-ական թթ. արաբական արշավանքների շրջանում - Եղիազարյան, Արման (Պատմություն և մշակույթ, 2022)
VII դարում Երևանը՝ քաղաքի վերածվելու ճանապարհին որպես ամուր բերդ ունեցող քաղաքագյուղ, զարգանում էր մեծ տարանցիկ մայրուղու վրա: Մյուս կողմից, մեծ էր նրա ռազմավարական նշանակությունը դարի կեսերին տարածաշրջանում գերակայության ձգտող արաբների համար: Այդ ամենի հետ կապված՝ մեծացել էր Երևանի կարևորությունը Հայաստանի քաղաքական կյանքում ու օտար նվաճողների դեմ պայքարում: 750-ական թթ. դրությամբ Երևանում տեղի է ունեցել մի կարևոր կռիվ կամ ճակատամարտ, որի մասին հիշատակում են Հովհաննես Դրասխանակերտցին ու Սամվել Անեցին՝ հղում կատարելով Ասողիկին և Շապուհին, որոնք մանրամասնորեն պատմել են այդ մասին: Սակայն Ասողիկի աշխատությունում այդ մասին տեղեկություն չի պահպանվել, իսկ Շապուհի գործը կորած է, որի պատճառով հետազոտողները միայն ենթադրություններ են կատարել «Երևանի կռվի» ժամանակի ու բովանդակության մասին: Ոմանք «Երևանի կռիվը» նույնացրել են 650 թ. արաբների կողմից Երևանի բերդի անհաջող պաշարմանը, իսկ ոմանք այդ երկու իրադարձությունները առանձնացրել իրարից: Նոր աղբյուրային քննությունը հնարավորություն է տալիս հստակեցնելու, որ «Երևանի կռիվը» տեղի է ունեցել արաբների 655 թ. արշավանքի ընթացքում, երբ Երևանի տարածաշրջանում արաբական զորքերը տարբեր ուղղություններով մի քանի զորաշարժ են կատարել՝ նվաճելով տեղի բոլոր բնակավայրերն ու ամրոցները: Դատելով աղբյուրների տեղեկություններից՝ Երևանն ի վերջո գրավվել է արաբական զորքի կողմից, սակայն երկարատև կռիվներից հետո, որը տարբերվել է տարածաշրջանի մյուս հատվածների նվաճման տրամաբանությունից իր բնույթով և տևողությամբ, ուստի պատմիչների կողմից առանձնացվել է ու կոչվել «Երևանի կռիվ»:
Keywords: Երևանի կռիվ; արաբական արշավանք; պաշարում; սկզբնաղբյուրներ; Հովհաննես Դրասխանակերտցի; Սամվել Անեցի; պարսկա-բյուզանդական սահմանագիծ; բերդաքաղաք; երթուղի; գրավում