Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի բնակչությունն ըստ 1959 թ․ համամիութենական մարդահամարի - Հովհաննիսյան, Գայանե (Պատմություն և մշակույթ, 2022)
Հոդվածի նպատակն է բացահայտել Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի բնակչության ժողովրդագրական հատկանիշներն ըստ 1959 թ․ համամիութենական մարդահամարի տվյալների։ Այդ նպատակին հասնելու համար հետազոտության առջև դրված են հետևյալ խնդիրները․ ներկայացնել ԼՂԻՄ բնակչության թվաքանակը, տեղաբաշխումը, էթնիկ կազմը, սեռային կազմն ու տարիքային կառուցվածքը, ցույց տալ ժողովրդագրական հատկանիշների փոխակերպումները նախորդ մարդահամարի համեմատությամբ։Հետազոտությունն իրականացվել է 1959 թ․ մարդահամարի արդյունքների, վիճակագրական այլ աղբյուրների և մասնագիտական գրականության հիման վրա։ Ուսումնասիրության ընթացքում կիրառել ենք նկարագրական, վիճակագրական և վերլուծության մեթոդները։Ընդհանրացնելով հետազոտության արդյունքները՝ գալիս ենք այն եզրակացության, որ 1959 թ․ մարդահամարի արդյունքները ցույց տվեցին մարզի ժողովրդագրական հատկանիշների վրա նախընթաց ժամանակաշրջանի ռազմաքաղաքական իրադարձությունների հետևանքները։ Մասնավորապես՝ Հայրենական պատերազմի, 1949 թ․ հայ բնակչության աքսորի, աշխատուժի հավաքագրումների, լայնածավալ արտագաղթի հետևանքով ինքնավար մարզի բնակչությունը զգալիորեն նվազել էր նախապատերազմյան ժամանակաշրջանի համեմատությամբ։Էթնիկ պատկերով մարզը շարունակում էր գերազանցապես հայկական մնալ։  Միջմարդահամարային ժամանակահատվածում մարզի հայ, ռուս և այլէթնիկ հանրույթների թվաքանակի և տեսակարար կշռի զգալի նվազմանը հակընթաց տեղի էր ունեցել ադրբեջանական բնակչության թվաքանակի և տեսակարար կշռի նկատելի աճ։ Համահունչ հետպատերազմյան ժողովրդագրական օրինչափություններին, մարզում իգական բնակչությունը զգալիորեն գերակշռում էր արական բնակչությանը։ Տարիքային կառուցվածքում նկատվում էր մինչև 15 տարեկան տարիքային խմբի խիստ նվազում և հատկապես 35-44 տարիքային խմբի կրճատում 1939 թ․ մարդահամարի համեմատությամբ։ 1959 թ․ մարդահամարը ցույց տվեց նաև ԼՂԻՄ բնակչության ժողովրդագրական ծերացման գործընթացը։
Keywords: 1959 թ․ մարդահամար; բնակչություն; թվաքանակ; տեղաբաշխում; ազգային կազմ; սեռային կազմ; տարիքային կառուցվածք