Սևանի ավազանի միջին և ուշբրոնզեդարյան հնամարդաբանության վերլուծություն՝ ըստ անցած դարի գիտական աշխատությունների - Մկրտչյան, Ռուզան (Պատմություն և մշակույթ, 2025)
Հնագիտական կենսափաստը կարևոր պատմական սկզբանղբյուր է ժառանգաբանական հիմնահարցերի վերկազմության պարագայում։ Չափագրական տվյալների հիման վրա միջինացված մարդաբանական նկարագրերի նմանությունը մեկնաբանվել է ժառանգաբանական մոտիկության, իսկ տարբերակվածությունը՝ հեռավորության հիման վրա։ Այս մոտեցումը երկար ժամանակ պահպանվել է ինչպես խորհրդային այնպես էլ Հայաստանի հնամարդաբանական ուսումնասիրությունների ոլորտում։ Միակ ընդհանուր եզրակացությունն այն է, որ Հին Հայաստանի բրոնզեդարյան բնակչությունը պատկանել է հարավային եվրոպեոիդ ռասային։ Մարդաբանական տիպերի բնութագրություններում կա տարակարծություն։ Սևանի ավազանի միջին և ուշ բրոնզեդարյան բնակչության մարդաբանությունը ունի հետևյալ  առանձնահատկությունները՝ մաքսիմալ երկարադիմություն, քթի պրոֆիլավորվածություն և գանգասկավառակի չափազանց մեծ ծավալ։ Այս հատկանիշները տարբերակում են Գեղարքունիքի բրոնզեդարյան բնակիչներին ոչ միայն Առաջավոր Ասիայի և Կովկասի, այլև Հայկական Լեռնաշխարհի այլ տարածքներից հայտնաբերված հնամարդաբանական նյութերից։ Հին հանրությունների էթնիակական պատմությունը հավաստի կարելի է վերակազմել միայն այն պարագայում, եթե ուսումնասիրվող կենսաափաստերը ունենան ստույգ և մանրամասն պատմամաշակութային անձնագրավորում։ Այսօր ընդունված է էթնոժառանգաբանական հարցերը քննարկել հնագույն ԴՆԹ-ի վերլուծականների և համեմատականների միջոցով։ Հայաստանյան նյութերի նմանօրինակ ուսումնասիրությունը բացահայտում է բրոնզեդարյան և ժամանակակից բնակչության ժառանգաբանական անընդհատականությունը։
Keywords: գանգաբանական հավաքածու; բրոնզի դար; գանգասկավառակի ծավալ; դիմային կմախքի բարձրություն; քթոսկրերի խիստ պրոֆիլավորվածություն; միտոքոնդրիոումային ԴՆԹ ուսումնասիրություն