Այլախոհական առաջին կազմակերպությունների առաջացումը և գաղափարական զարգացման դինամիկան Խորհրդային Հայաստանում 1960-ականների սկզբին - Հարությունյան , Շահեն (Պատմություն և մշակույթ, 2025)
1960-ական թվականներին «Խրուշչովյան հալոցք» կոչվող ներքաղաքական գործընթացները և հետզհետե սաստկացող Սառը պատերազմը, նպաստավոր պայմաններ ստեղծեցին ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետություններում այլախոհական մտքի և շարժումների ձևավորման համար։ Խորհրդային բռնատիրական իրականությունում առաջացան այլախոհական շարժումներ, որոնք կազմակերպված բնույթ ստացան ընդհատակյա կազմակերպությունների միջոցով։ 1960-80-ական թվականներին Խորհրդային Հայաստանում նույնպես ձևավորվեցին այլախոհական կազմակերպություններ, որոնք հիմնականում իրենց վրա ստանձնեցին այլախոհական պայքարի կազմակերպումը և ընթացքը։Սույն հոդվածի նպատակն է ուսումնասիրել և բազմակողմանի ներկայացնել Խորհրդային Հայաստանում 1960-ականների սկզբին ձևավորված այլախոհական կազմակերպությունները և դրանց գործունեությունը։Նպատակն իրականացնելու համար խնդիր է դրվել հետազոտել և քննարկել ԽՍՀՄ-ում առաջացած այլախոհությունը և դրա զարգացման դինամիկան, որոնք իրենց ազդեցությունն ունեցան Խորհրդային Հայաստանում այլախոհական կազմակերպությունների ձևավորման համար։Հետազոտությունը կատարվել է պատմական, պատմահամեմատական մեթոդների միջոցով։ Իրականացվել է պետական փաստաթղթերի, արխիվային նյութերի, հարցրազրույցների կոնտենտ վերլուծություն։Հիմնավորվել է, որ Խորհրդային Միությունում տեղի ունեցող ներքաղաքական և արտաքին քաղաքական գործընթացների արդյունքում ձևավորված այլախոհությունը երկրորդ գաղափարական հակամարտության ճակատը ստեղծեց ԽՍՀՄ-ի համար։ Այլախոհական միտքն ամրապնդվելով Խորհրդային Հայաստանում՝ առաջացրեց այլախոհական պայքար, որը դարձավ ավելի կազմակերպված այլախոհական կազմակերպությունների ձևավորումից հետո։Եզրակացությունն այն է, որ Խորհրդային Հայաստանում այլախոհական կազմակերպությունները, որոնք ձևավորվել էին 1960-ական թվականների սկզբից, կազմակերպված բնույթ հաղորդեցին ընթացող շարժումներին և հիմնականում իրենց վրա վերցրին պայքարի կազմակերպումն ու իրագործումը։ Հայաստանի անկախության գաղափարի ամրապնդման համար կարևոր նշանակություն ունեցավ «Ազգային Միացյալ կուսակցության» հիմնադրումը, որը ամբողջացրեց մինչ այդ գոյություն ունեցող անկախության գաղափարին միտված տրամադրությունները։
Keywords: այլախոհություն; ԽՍՀՄ; «Խրուշչյովյան հալոցք»; Սառը պատերազմ; «Հայ երիտասարդական միություն»; Հայաստանի վերամիավորման շարժում»; «Հայ հայրենասերների միություն»; «Ազգային Միացյալ կուսակցություն»; «Շանթ»