Հոդվածներում անդրադարձ է կատարվում հայոց և համաշխարհային պատմության, հնագիտության և ազգագրության, արվեստի, մշակույթի, ինչպես նաև հայկական սփյուռքի տարբեր հարցերի: Այստեղից էլ՝ պատմության, հնագիտության և ազգագրության, արվեստի և մշակույթի, սփյուռքագիտության համապատասխան բաժինները։ Հանդեսում ներառված են նաև վաստակաշատ գիտնականների մասին ակնարկներ և նյութեր։ Կան էջեր, որոնք ոգեկոչում և գնահատում են վաստակաշատ գիտնականների աշխատանքը։ Ամսագիրը թողարկվում է տարին երկու անգամ:
Yerevan State University Publishing House
Յ․Վ․Գյոթեի չափածո գործերի հայերեն թարգմանությունները և լեզվավոճական որոշ առանձնահատկություններ
Հոդվածում ուսումնասիրվում է Յ․Վ․ Գյոթեի չափածո գործերի հայերեն թարգմանությունների լեզվաբանական և լեզվավոճական որոշ առանձնահատկություններ, որից կարող են եզրահանգել, որ Յ․Վ․ Գյոեի չափածո ստեղծագործությունների հայերեն թարգմանությունները վկայում են, որ, չնայած հայերեն և գերմաներեն լեզուների կառուցվածքային և տաղաչափական տարբերություններին, հայերեն թարգմանություններում պահպանվել է գերմանացի հանճարեղ գրողի բանաստեղիծությունների, ինչպես նաև «Ֆաուստ» չափածո ողբերգության, տառն ու ոգին, շունչն ու հմայքը։ Թե՛ մեր արհեստավարժ թարգմանիչներին (այս դեպքում՝ առաջին հերթին Պարույր Միքայելյանին), և թե՛ մեր մեծ բանաստեղծներին (Հ․ Թումանյան, Ե․ Չարենց) հաջողվել է փոխանցել Յ․ Վ․ Գյոթեի չափածո գործերի փիլիսոփայական խորությունը, հոգեբանական և զգացմունքային նրբերանգները և բանաստեղծական խոսքի կատարելիությունը։ Նրանց բոլորին հաջողվել է հասնել գլխավոր նպատակին․ այն է՝ թարգմանված գեղարվեստական տեքստը և՛ իր իմաստային ճիշտ համապատասխանությամբ, և՛ իր լեզվավոճական հմայքի համարժեքությամբ ընթերցողի մոտ առաջացնի նույն արձագանքը, ինչ բնօրինակը ընթերցողի մոտ,այսինքն՝ լիարժեքորեն կատարի իր գեղագիտական գործառույթը։ Այս ամենը միշտ բնորոշ է եղել հայ թարգմանչաց արվեստին, և նորագույն ժամանակի թարգմանությունները վկայում են այդ ավանդույթների շարունակականության մասին։
Copyright (c) 2025 Naira Shchilvyan, Vardush Makichyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Վաստակաշատ պատմաբան, Հայրենական Մեծ պատերազմի անվանի հետազոտողի անցած ուղին․ Կլիմենտ Հարությունյանի ծննդյան 85-ամյակի առթիվ։
Copyright (c) 2025 Edik Minasyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Արևմտյան Հայաստանում տիրող իրավիճակի արտացոլումը «Հորիզոնի» էջերում (Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրյակին և պատերազմի սկզբում)
Առաջին համաշխարհային պատերազմի անմիջապես նախօրյակին Արևմտյան Հայաստանում ստեղծվել էր բավական ծանր, բարդ ու լարված իրավիճակ: Թեև բարենորոգումների համաձայնագիրն արդեն ստորագրվել էր, բայց երիտթուրքական իշխանությունները ոչ միայն մտադրություն չունեին այն իրագործելու, այլև հրահրում էին հակահայկական տրամադրությունների բորբոքումը քրդերի, չերքեզների ո մահմեդական այլ հանրության կողմից: Թիֆլիսում հրատարակվող արևելահայկական ազդեցիկ պարբերականներից «Հորիզոնը» ուշադրության կենտրոնում էր պահում բարենորոգումների ու Հայկական հարցի հետ կապված ամեն ինչ: Նրա էջերում մշտապես թարմ տեղեկություններ ու վերլուծականներ կային Արևմտյան Հայաստանում տիրող կացության վերաբերյալ: Օրաթերթը խստորեն դատապարտում էր թուրքական իշխանությունների հայահալած ու հայաթափմանը ուղղված գործելակերպը: Թեև արդեն Հայաստանում էին գտնվում եվրոպական վերատեսուչները, սակայն Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուն պես նրանք ստիպված էին հեռանալ: Բարենորոգումները կրկին մնացին թղթի վրա՝ անիրագործելի:
Copyright (c) 2026 Armen Karapetyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Հարավային Կովկասի անվտանգային խնդիրները Իրան-Իսրայել հակամարտության համատեքստում
Ժամանակակից աշխարհաքաղաքական և աշխարհատնտեսական վերադասավորումների պայմաններում Հարավային Կովկասը իր ռազմավարական նշանակությամբ և կարևորությամբ հայտնվել է տարածաշրջանային խաղացողների և ուժային խոշոր կենտրոնների հետաքրքրությունների կիզակետում։ Այդ շահերի հաճախ իրարամերժ հանդիպադրումը և խաչաձևումը, տարածաշրջանի ռազմաքաղաքական նոր ճարտարապետության ձևավորման հակադիր դիրքորոշումները էլ ավելի զգայուն ու փխրուն են դարձնում Հարավային Կովկասի անվտանգային համալիրը։ Այս նոր իրողությունների գիտական հետազոտությունն ունի արդիական նշանակություն՝ մասնավորապես քննարկելով այն Իրանի և Իսրայելի միջև բազմաշերտ, վայրիվերումներով զարգացող հարաբերությունների դիտանկյունից։ Հազարամյակների պատմական ուղի անցած երկու երկրներն ունեն խիստ հատկագծվող տարբեր քաղաքական, սոցիալ-մշակութային, ժողովրդագրական նկարագիր, պետականության բովանդակության ընկալումներ։ Այդ հարաբերություններն անցել են պատմական մի քանի պատմափուլեր։ Իրանը ճանաչել է Իսրայել պետությունը դեռ 1950 թ․։ 1950-ականներից երկու երկրների հետախուզական ծառայությունները սկսել են համագործակցել և 1959 թ․ ստորագրել են պաշտպանության և և հետախուզության ոլորտում համագործակցության հուշագիր։ Իսրայելն այդ տարիներին աջակցում էր Իրանի միջուկային ծրագրերին։ 1979 թվականի Իսլամական հեղափոխությունից հետո նրանց հարաբերությունները կտրուկ փոխվել են՝ գաղտնի համագործակցությունից, որը տեղի է ունեցել Փահլավիների դարաշրջանում, վերածվելով բացահայտ թշնամանքի։ Այս դրամատիկ փոփոխությունը պայմանավորված էր Իրանի ռեժիմի փոփոխությամբ և նրա նոր գաղափարախոսական հիմքերով, որոնք հակասիոնիստական բնույթ էին կրում։ Հետխորհրդային տարիներին տարածաշրջանային այդ երկու կարևոր դերակատարների տարամետ շահերն ու հակամարտ փոխհարաբերությունները լուրջ սպառնալիքներ են ստեղծում ոչ միայն Մերձավոր Արևելքի, այլ նաև Հարավային Կովկասի երկրների, մասնավորապես ՀՀ անվտանգության համար։
Copyright (c) 2025 Eduard Zohrabyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Քրիստափոր Միքայելյանի նահատակության արձագանքները հայ մամուլի էջերում և կովկասահայ մտավորականության միջավայրում
ՀՅԴ հիմնադիր ու առաջնորդ Քրիստափոր Միքայելյանի հասարակական, քաղաքական, հրապարակախոսական ու հեղափոխական գործունեությունը նրա նահատակությանը հաջորդած 120 տարիներին եղել է լուրջ քննարկումների առարկա ինչպես գաղափարակիցների, այնպես էլ քննադատների կողմից: Նրան նվիրված ծավալուն ուսումնասիրություններ են թողել ՀՅԴ նշանավոր գործիչներ Ա. Ահարոնյանը, Մ. Վարանդյանը, Ե. Ֆրանգյանը և ուրիշներ: Այդ գործերը, որպես կանոն, ստեղծվել են Ք. Միքայելյանի նահատակվելուց երկար տարիներ անց, և դրանց հեղինակները հնարավորություն են ունեցել տեղի ունեցած բուռն, նաև ողբերգական իրադարձությունների համապատկերի ու դասերի հենքի վրա ներկայացնելու ՀՅԴ առաջնորդի կերպարը: Մինչդեռ հետազոտողների ուշադրությունից գրեթե դուրս են մնացել ՀՅԴ առաջնորդի նահատակության առթիվ նրան նվիրված գնահատանքի ու ափսոսանքի այն խոսքերը, որոնք հրապարակվել են հայ մամուլի էջերում կամ տեղ գտել նրա առանձին զինակիցների նամակներում: Դեպքերի թարմ տպավորության տակ հնչած այդ գնահատականները, որոնցում առկա են նաև ՀՅԴ-ի ու Հայոց ազատամարտի ապագայի վերաբերյալ լուրջ հարցադրումներ, հնարավորություն են տալիս ավելի ամբողջական դարձնելու Քրիստափորի կերպարը ու վերհանելու այն իրական վարկանիշը, որը նա ունեցել է ոչ միայն ՀՅԴ շարքերում, այլև կովկասահայ մտավորականության միջավայրում: Տպագրության ներկայացված հոդվածն այդ ծալքերը բացելու առաջին փորձն է: Քննության ենթարկվող մահախոսականներն ու մամուլում հրապարակված գնահատանքի խոսքերը, որպես կանոն, ստեղծվել են Վիտոշի աղետին հաջորդած առաջին շաբաթներին և ունեն այն առանձնահատկությունը, որ գրված են եզոպոսյան լեզվով: Դրանցում շրջանցվում են ՀՅԴ առաջնորդի հեղափոխական բնութագրիչներն ու նահատակության իրական հանգամանքները և առավելապես բացահայտվում ու դրվատվում են նրա մարդկային անուրանալի առաքինությունները՝ համեստ կենցաղը, անարծաթասիրությունը, գաղափարապաշտ ու «երկաթե մարդ» լինելը, մտքի ու գաղափարի ֆանատիկոս լինելը, իր աշակերտների և ընկերների համար «լուսաճաճանչ փարոս, հեռու հօրիզօններ ցոյց տւող փարոս...» լինելը: Մասնավորապես այդ ոգով են շարադրված Լեոյի ու Ս. Տեր-Ավետիքյանի հիշատակի ու հարգանքի խոսքերը: Ի տարբերություն լեգալ ու անլեգալ մամուլում տպագրված նյութերի և ՀՅԴ Կովկասյան կառույցների կողմից հրապարակված մահախոսական թռուցիկների՝ նահատակ Քրիստափորի կերպարն ավելի ամբողջական է ներկայացված նշանավոր բանաստեղծ Ավետիք Իսահակյանի մինչ վերջերս անհայտ նամակներում: Դրանք բացահայտում են Քրիստափորի՝ ՀՅԴ հիմնադիրն ու առաջնորդը լինելու հանգամանքը, նրա կարևոր դերակատարությունը հայ ազատագրական պայքարում և անձնապես՝ բանաստեղծի կյանքում: Վիտոշի աղետի պատճառով անձնական մեծ ցնցում ապրած բանաստեղծը լուրջ ու հիմնավոր դիտարկումներ է կատարում Հայոց պատմության մեջ Քրիստափորի ունեցած դերի, ՀՅԴ-ի համար նրա կորստի անդառնալիության և նրան հավասարազոր փոխարինող գտնելու անհնարինության մասին:
Copyright (c) 2025 Hovik Grigoryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Խստաշունչ ոճը Սուրեն Պիպոյանի արվեստում (1960-1980-ական թվականներ)
Սուրեն Պիպոյանի արվեստն անցել է զարգացման մի քանի փուլ։ Ի պատասխան ժամանակի մարտահրավերների և իր անձնական ձգտումների նա ստեղծեց սեփական գեղարվեստական ձեռագիրը։ Խրուշչովյան «ձնհալի» տարիներին՝ արվեստի ազատականացման մթնոլորտում, խորհրդային, այդ թվում հայ արվեստագետները հնարավորություն ստացան ծանոթանալու արևմտյան առաջադիմական արվեստի`պահեստներից հանված հավաքածուներին, այցելելու ցուցահանդեսներ, զորօրինակ՝ մեքսիկացի մոնումենտալիստների, Պիկասոյի, Լեժեի և շատ այլոց։ Այս տարիներին Սուրեն Պիպոյանի գեղարվեստական ձեռագիրը ենթարկվեց նշանակալի փոփոխությունների՝ ձեռք բերելով կուբիզմի և էքսպրեսիոնիզմի տարրեր։ Ակադեմիական կրթության հետ համատեղ դա հանգեցրեց նկարչին 1950-ականների կեսերից ձևավորվող նոր` «խստաշունչ ոճին», որը, որոշ փոփոխություններով, մնաց նրա ողջ ստեղծագործական կյանքի ուղեկիցը։ Սրան նպաստեց նաև «աշխատանքային ռոմանտիզմի» գաղափարը, որը տարածված էր Խորհրդային Միությունում 1960-70-ականներին, ինչպես նաև՝ նկարչի անձնական կենսագրությունը, որ անցել էր մանկության զրկանքների և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի արհավիրքների միջով։ «Խիստ ոճը», ազատվելով սոցռեալիզմի կոկած, կեղծ լավատեսական գաղափարներից և մանրացվածությունից, փոխարինեց դրանք ճշմարիտ և չսիրունացված նոր ռեալիզմով։ Սուրեն Պիպոյանը ստեղծեց բազմաֆիգուր կոմպոզիցիաների ամբողջ շարք [հոդվածում դիտարկված են 12 աշխատանքներ], որոնց ընդհանուր բնութագիրը ներառում է աշխատանքային ռոմանտիզմը, հերոսականությունը, մոնումենտալությունը: Դրանք առանձնանում են զուսպ երփնապնակով, երկրաչափականացված ձևերով, առնական կերպարներով և արտահայտիչ հուզականությամբ։ Պիպոյանը անդրադարձել է աշխատանքի, պատերազմի, ցեղասպանության, պայքարի թեմաներին, արվեստագետի և մտավորականի կերպարին։
Copyright (c) 2025 Lilit Pipoyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Քաղաքացիական մասնակցության մշակույթը որպես ժողովրդավարացման և քաղաքացիական հասարակության ինստիտուցիոնալացման նախապայման Հայաստանի Հանրապետությունում (1991-2019 թթ․)
Քաղաքական մասնակցությունը քաղաքագիտության ուսումնասիրության հիմնական հասկացություններից է, և տարբեր ժամանակներում մի շարք տեսաբաններ այն մեկնաբանել են այլ տեսամեթոդական մոտեցմամբ: Ժամանակակից հասարակական-քաղաքական փոխակերպումների արդյունքում մասնակցության հիմնախնդրի տեսական վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ համաշխարհայնացման պայմաններում քաղաքական կյանքին մարդկանց ներգրավվածության ձևերն ու սկզբունքները աստիճանաբար փոփոխության են ենթարկվում, վերանայվում են իշխանության իրականացման ավանդական գործիքակազմն ու պատկերացումները: Հասարակական-քաղաքական համակարգի մյուս դերակատարների հետ քաղաքացիական հասարակության ինստիտուտների լիակատար փոխգործակցությունը աստիճանաբար հանգեցնում է մասնակցության ինստիտուցիոնալացմանը և գործառնական ընթացակարգերի ապահովմանը: Այսինքն՝ ինստիտուտներից յուրաքանչյուրը, համագործակցելով հասարակական համակարգի (իրավական, սոցիալական, տնտեսական, քաղաքական և այլն) մյուս տարրերի հետ, կկարողանա ապահովել քաղաքակիրթ քաղաքացիական հասարակության կառուցակարգեր:
Copyright (c) 2025 Arnak Sargsyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Պատմության ֆակուլտետի 105-ամյակին նվիրված գիտաժողովի գիտական կարևորությունը․ «Հայագիտության արդի խնդիրները և զարգացման հեռանկարները»
Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետը, լինելով Մայր բուհի հիմնադիր կառույցներից, կարևոր դեր է խաղացել Հայաստանի գիտական, կրթական և հասարակական կյանքում։ 105-ամյակի շրջանակում կազմակերպվեց միջազգային գիտաժողով՝ «Հայագիտության արդի խնդիրները և զարգացման հեռանկարները» խորագրով։ Գիտաժողովն անդրադարձավ կրթության ու գիտության փոխկապակցվածությանը, կրթական ծրագրերի արդիականացման անհրաժեշտությանը, պատմագիտության կիրառական արժեքի աճին։ Ներկայացվեցին շուրջ հարյուր զեկուցումներ տարբեր երկրներից՝ ընդգրկելով պատմություն, հնագիտություն, ազգաբանություն, արվեստաբանություն և այլ ոլորտներ։ Առանձնահատուկ շեշտ դրվեց միջգիտակարգային համագործակցության կարևորության վրա՝ հայագիտության հետագա զարգացման համար։ Զեկուցումների մի մասը հրատարակվում է «Պատմություն և մշակույթ» հանդեսի հատուկ թողարկմամբ։ Չնայած գիտաժողովն ամբողջական պատասխաններ տալու նպատակ չի հետապնդում, այն արժեքավոր հարթակ էր՝ վեր հանելու ոլորտային խնդիրները և ձևավորելու հայագիտության ու պատմագիտական կրթության զարգացման ուղիները։
Copyright (c) 2025 Մխիթար Գաբրիելյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Պատմությունը որպես ամերիկյան ինքնության ձեվավորման և վերաիմաստավորման գործընթաց Մտորումներ Տիգրան Եփրեմյանի «ԱՄՆ պատմություն» բուհական դասագրքի առթիվ
Հոդվածը քննարկում է Տիգրան Եփրեմյանի «ԱՄՆ պատմություն» բուհական դասագիրքը՝ վերլուծելով այն թե՛ հետազոտական, թե՛ մանկավարժական տեսանկյուններից: Հեղինակները ներկայացնում են դասագրքի մեթոդաբանական հիմնարար մոտեցումները, ընդգծելով միջգիտակարգային մեթոդաբանությունը, ամերիկյան ինքնության հարացույցների ուսումնասիրությունը, ճգնաժամերի դիտարկումը որպես զարգացման խթաններ և պետական կառույցների գործառույթների վերլուծությունը: Բացի այս հաստատութային [ինստիտուցիոնալ] հարցերից, դասագիրքը քննարկում է ամերիկյան ազգային ինքնության հիմնական տարրերի պատմական զարգացումը՝ գիտություն և տեխնոլոգիա, մշակույթ և կրոն, սոցիալական հոգեբանություն և քաղաքացիական ազատություններ՝ հիմնված ժամանակակից հումանիտար գիտությունների վրա: Այս տեսանկյունից, ամերիկյան էլիտար խմբերի, տարբեր սոցիալական շարժումների և ականավոր անձնավորությունների գործունեությունը մանրակրկիտ վերլուծված և մեկնաբանված է դասագրքում։ Պատմության դասավանդման գործունեության կարևոր ասպեկտների հանդեպ մտահոգությունը կենտրոնական տեղ է գրավում Եփրեմյանի դասագրքում: Այն նպատակ ունի զարգացնել ուսանողների քննադատական մոտեցումը ամերիկյան պատմության ընթացքի և դրա հիմնական դասերի նկատմամբ, որոնք պետք է յուրացվեն և մոդելավորվեն որպես պատմության և հումանիտար գիտությունների ուսուցման կարևոր խնդիրներ: Այս ամենը ընդգծում է Եփրեմյանի դասագրքի կարևորությունը ուսանողների և լայն հասարակության համար:
Copyright (c) 2025 Tigran Yepremyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Միջգիտակարգային մոտեցումը կովկասյան տարածաշրջանի պատմության հետազոտման մեջ
Անցած հարյուրամյակում և 21-րդ դարասկզբին պատմագիտության մեջ ձևավորվեցին նոր կրթանքներ՝ պայմանավորված հետազոտական նոր մոտեցումների, սկզբունքների և մեթոդների կիրառմամբ: Նորագույն գիտական մոտեցումների համակցումն ապահովում է պատմական ուսումնասիրությունների համակողմանիությունը՝ հնարավորություն ստեղծելով տարբեր տեսանկյուններից ուսումնասիրելու հասարակությունների անցյալը և կանխատեսելու ապագան: Հոդվածում հեղինակը քննարկում է միջգիտակարգային մոտեցման կիրառման անհրաժեշտությունը տեղային ( լոկալ) պատմության հետազոտման մեջ՝ կովկասյան տարածաշրջանի օրինակով և եզրակացնում, որ արդի փուլում կովկասյան տարածաշրջանի պատմության համալիր, խորքային, առարկայական, համակողմանի ուսումնասիրությունն անհնար է առանց պատմական իրադարձությունների ու երևույթների միջգիտակարգային ըմբռնման, քանի որ միայն այս մոտեցմամբ է հնարավոր ձեռք բերել օբյեկտիվ գիտական արդյունք և ընդլայնել պատմական ճանաչողության սահմանները, և միայն այդ պարագայում է ձևավորվում ամբողջական – ընդհանրացնող գիտական պատկերացումը համաշխարհային քաղաքակրթությունում կովկասյան տարածաշրջանի դերակատարման խնդրի շուրջ:
Copyright (c) 2025 Susanna Serobyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Թոնիրը (օջախը) հայոց մեջ սերտորեն կապված է կրակի և նախնիների պաշտամունքի հետ, որն իր հետքն է թողել ժողովրդական բանահյուսության մեջ, հավատալիքային և տոնածիսական համակարգերում ու սովորույթներում: Այն սոսկ կենցաղային բնույթ չի կրել հայ մարդու առօրյայում. ունենալով բազմագործառութային բնույթ՝ նաև սրբազնացվել է՝ ծառայելով ընտանիքի և համայնքի կրոնածիսական կարիքներին, իսկ գյուղերում որոշ թոնիրներ ձեռք են բերել նաև սրբազան վայրի նշանակություն: Թոնրի գործառույթները ձգվում են հաց թխելուց մինչև պսակ ու կնունք, բժշկելուց մինչև չարխափանություն ու չարահալածություն, գուշակությունից մինչև կերպափոխում, մուրազատվություն և ուխտագնացության սրբազան վայր: Հայը այն համարել է տան սրաբավայր՝ ըստ կենցաղավարող այն հավատալիքի, թե ընտանիքի նախնիների հոգիներն ապրում են թոնրի ակի մեջ կամ շուրթին: Եկեղեցի չունեցող գյուղերում թոնիրը «փոխարինել» է քրիստոնեական տաճարին, որի վրա կատարվել են և´ կնունքներ, և´ պսակադրություններ: Հայոց բանավոր մշակույթում թոնրի շուրջ ձևավորվել են ավանդազրույցներ, զրույցներ, հանելուկներ, այն հիշատակել են նաև հարսանեկան ծիսական երգերում: Հայկական Լեռնաշխարհի գրեթե բոլոր ազգագրական շրջաններում երդվել են «տաճար թունդիրով». այն վստահելի երդում էր, որը դիմացինին ստիպում էր հավատալ երդվողի խոսքի ճշմարտացիությանը:
Copyright (c) 2025 Սիրանույշ Առաքելյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
ԵՊՀ առաջին ռեկտոր Յ․Ս․ Ղամբարյանի մասոնական գործունեությունը
Երևանի պետական համալսարանի առաջին ռեկտոր Յուրի Ստեփանի Ղամբարյանի (Ղամբարովի) մասոնական գործունեությունը հայ պատմագիտության կողմից մինչ օրս հիմնավոր ուսումնասիրված չէ։ Նրա ազատ որմնադիր դառնալու իրողությունը և մասոնական գործունեությունն անխզելիորեն կապված է ռուս նշանավոր պատմաբան, իրավագետ, սոցիոլոգ, ազգագրագետ, հասարակական և քաղաքական գործիչ Մ․Մ․ Կովալևսկու անվան հետ։ 1905 թ․ մայիսի 16-ին Փարիզի «Կոսմոս» № 288 օթյակում, Մ․Մ․ Կովալևսկու ղեկավարությամբ, Յ․Ս․ Ղամբարյանը ձեռնադրվեց առաջին աստիճանի մասոն։ 1906 թ․ հունվարի 30-ին նա «Կոսմոս» № 288 օթյակում ձեռնադրվեց նախ՝ երկրորդ, ապա երրորդ աստիճանի ազատ որմնադիր, որը մասոնությունում հազվադեպ է տեղի ունենում։ Մինչև 1908 թ․ նա մնաց այս օթյակի անդամ, թեև 1906 թ․ օգոստոսին վերադարձել էր Պետերբուրգ։ 1906 թ․ նոյեմբերի 15-ին Մ․Մ․ Կովալևսկին Պետերբուրգում հիմնեց ռուսական քաղաքական մասոնության առաջին օթյակը՝ «Բևեռային աստղը», որին 1907 թ սկզբին անդամագրվեց Յ․Ս․ Ղամբարյանը։ 1906 թ․ Պետերբուրգում Յ․Ս․ Ղամբարյանը դարձավ Մ․Մ․Կովալևսկու նախաձեռնությամբ հիմնված «Ֆենիքս» օթյակի 5 հիմնադիր անդամներից մեկը։ 1908 թ․ փետրվարի 17-ին Մոսկվայում Մ․Մ․ Կովալևսկու հիմնած «Վերածնունդ» օթյակի հիմնադիր անդամներից մեկը Յ․ Ս․ Ղամբարյանն էր։ 1908 թ. մայիսի 8-ին Մ․Մ․Կովալևսկին, Յ․Ս․ Ղամբարյանը և նրանց համախոհները Մոսկվայի «Ազատագրում» օթյակի ղեկավարների հետ ունեցած տարաձայնությունների պատճառով հեռացան «Բևեռային աստղ» օթյակից և հիմնեցին իրենց «Կոսմոս» օթյակը, որը երկար չգործեց։ 1912 թ. ամռանը Յ․Ս․ Ղամբարյանն անդամագրվեց Մոսկվայում հիմնված «Ռուսաստանի ժողովուրդների Մեծ Արևելք» մասոնական կազմակերպությանը։ Ռուսաստանում մասոնության քաղաքականացման և կուսակցականացման տարիներին Յ․Ս․ Ղամբարյանը մասոնական ակտիվ գործունեություն չծավալեց, որովհետև որևէ քաղաքական կուսակցության անդամ չէր և քաղաքականությամբ չէր զբաղվում։ Այդ պահից սկսած մինչև իր կյանքի վերջը նա զբաղվում էր բացառապես պրոֆեսորա-դասապոսական և գիտական գործունեությամբ։
Copyright (c) 2025 Ֆելիքս Մովսիսյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Ուդիական համայնքի ձեւավորումը, գործունեությունը և արդի վիճակը Հայաստանի Հանրապետությունում
Ուդիների մի մասը 1988-1990 թ․թ. (փախստականներ Ադրբեջանից), բնակություն է հաստատել Հայաստանում հիմնականում Տավուշի մարզում՝ Նոյեմբերյան, Դեբետավան, Հաղթանակ, Պտղավան, Բագրատաշեն և այլ բնակավայրերում։ Ուդիները բնակություն են հաստատել նաև Երևան քաղաքում՝ Գեղարքունիքի, Կոտայքի մարզերում և այլն։ Էթնիկ ուդիների թիվը Հայաստանի տարբեր մարզերում կարող է տատանվել մոտ 200-500-ից 1000-1500 մարդ։ Հայաստանում բավականին շատ կրիպտոուդիններ կան, ինչը դժվարացնում է դրանց ճշգրիտ թիվի պարզումը։ 2018 թ. Հայաստանում ուդիների նախաձեռնող խումբը ստեղծել է «Պատմական Աղվանքի ուդի ժողովրդի վերածնունդ» ՀԿ։ ՀՀ ուդիական համայնքի հիմնական նպատակներն ու խնդիրները հետևյալն են։ 1)Ուդիերեն լեզվի ուսումնասիրություն, 2) պատմության ուսումնասիրություն, 3) մշակույթի 4) ծեսերի, սովորույթների ու ավանդույթների պահպանումը Հայաստանում։ Իր գոյության ընթացքում 2018-2024 թ․թ. Կազմակերպությունն արդեն իրականացրել է մի շարք մշակութային և կրթական միջոցառումներ։ Առաջիկայում ուդիական համայնքը նախատեսում է մի շարք այլ միջոցառումներ: Հայաստանի աղվան-ուդիական համայնքը սերտորեն համագործակցում է հայ կովկասագետների հետ՝ նպատակ ունենալով զարգացնել և ամրապնդել ուդի և հայ ժողովուրդների դարավոր եղբայրական հարաբերությունները
Copyright (c) 2025 Գրիգորի Այվազյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Ազգագրությունից մշակութային մարդաբանություն. Հայաստանում սոցիալական գիտակարգերի սահմանների խնդրի շուրջ
Սույն հոդվածը ուսումնասիրում է հետխորհրդային Հայաստանում գիտակարգային անցումը ազգագրությունից մարդաբանության, որը մի քաոտիկ գործընթաց է՝ տարբեր բանավեճերի ուղեկցությամբ: Լոկալ խմբերի մշակութային առանձնահատկություններն ուսումնասիրող գիտակարգի համար անվանում գտնելու քննարկումներն առկա էին սկսած դրա ձևավորման սկզբնական փուլից: Այս բանավեճին մասնակցում էին 19-րդ դարավերջի հայ մտավորականները նույնպես՝ նախընտրելով եվրոպական ակադեմիական ավանդույթներում ընդունված տերմինաբանությունն ու բովանդակային շրջանակը: Այնուամենայնիվ, Հայաստանի խորհրդայնացումը այս գիտակարգի համար ամրագրեց «ազգագրություն» եզրը, որը պահպանվեց և հետխորհրդային շրջանում: Գիտակարգային այս ժառանգությունը հանգեցրել է զգալի մարտահրավերների ինչպես ներքին ակադեմիական շուկայում, այնպես էլ միջազգային գիտական հաղորդակցության մեջ: Հասարակական գիտություններում «ազգագրությունը» լայնորեն ընկալվում է որպես հետազոտական մեթոդ, հիմնականում դաշտային աշխատանք, այլ ոչ թե առանձին գիտակարգ: Մինչդեռ նույնանման բովանդակությամբ գիտությունը ավելի հայտնի որպես սոցիալ-մշակութային մարդաբանություն: Այս անհամապատասխանելիությունը բարդացնում է Հայաստանի ակադեմիայի արտաքին ներկայացվածությունը և դրա ինստիտուցիոնալ կառուցվածքը: Երկրի ներսում այս եզրը ստեղծում է շփոթություն, քանի որ այն հաճախ նույնացվում է ավանդական մշակույթի պահպանման առաքելության հետ՝ ստվերելով դրա ավելի լայն տեսական և մեթոդաբանական շրջանակը: Հոդվածի նպատակն է խթանել քննադատական քննարկում Հայաստանի հասարակական գիտությունների համակարգի բարեփոխման և արդիականացման անհրաժեշտության վերաբերյալ, ներառյալ անվանումների թարմացումը՝ միջազգային չափանիշներին համապատասխանեցնելու և ոլորտի զարգացող բովանդակությունը ճշգրիտ արտացոլելու համար:
Copyright (c) 2025 Գայանե Շագոյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Ոչ նյութական մշակութային ժառանգությունը՝ որպես հայագիտության զարգացման հնարավորություն
Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ոլորտը վերջին տասնամյակներում գլոբալ մշակութային քաղաքականության առաջնահերթություններից է։ Մշակութային ժառանգության անշարժ կառույցներից ու տարածքներից բացի, միջազգային մշակութային քաղաքականությունը սկսեց կենտրոնանալ նաև ավանդույթների և դրանց կրողների ուղղությամբ՝ համարելով այն ժամանակակից մշակութային միջավայրերի ու մշակութային ժառանգության պահպանության ապագայի խնդիրը։ 2006թ. Հայաստանի Հանրապետությունը վավերացրել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 2003 թ. «Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պաշտպանության մասին» կոնվենցիան՝ մաս դառնալով միջազգային օրակարգի։ Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության միջազգային և տեղական տարբեր անվանակարգերում և ցանկերում տվյալ երկրի մշակութային ժառանգության տարրերի ներառումը ի թիվս բյուրոկրատական, պետական քաղաքականության գործընթացների, նախևառաջ ենթադրում է բովանդակային և հայեցակարգային մոտեցումներ։ Այս առումով, հայագիտության ոլորտը վճռորոշ դեր ունի։ Հոդվածում քննարկվում են հայագիտության հնարավորությունները և ներուժը՝ ոչ նյութական մշակութային ժառանգության գլոբալ և տեղական քաղաքականության դինամիկ զարգացումների համատեքստում։ Կարևորվում են ինչպես հայագիտական ուսումնասիրությունների մեթոդաբանական մոտեցումների վերա(սահմանելու) խնդիրները, սեփական մշակութային ժառանգության «թարգմանության» և գլոբալ շտեմարաններում ներկայացվածության համար անհրաժեշտ մոտեցումների ներուժը, այնպես էլ ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ստեղծած չափանիշներին աջակցող հետազոտական միջավայրի ներուժի խնդիրներն ու հնարավորությունները։ Միաժամանակ ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ոլորտը մեթոդաբանական առումով հայագիտության համար լուրջ ներուժ ունի միջգիտակարգային, ներառական և քաղաքականության վրա գործուն ազդեցություն ունեցող հետազոտությունների իրականացման առումով։ Այս ներուժի իրացումը փոխադարձ արդյունավետ կարող է դառնալ ինչպես հայագիտության հետազոտությունների, այնպես էլ ոչ նյութական մշակութային ժառանգության փորձի պահպանության համար։
Copyright (c) 2025 Ռուզաննա Ծատուրյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Լուսանկարը որպես հայագիտության ուսումնասիրման աղբյուր և պատմության վավերագրման փաստացի վկայություն
Լուսանկարչության հայտնագործումից ի վեր տարբեր մասնագետներ իրենց ուսումնասիրությունները լիարժեք և ավելի ընկալելի դարձնելու համար սկսեցին համագործակցել լուսանկարիչների հետ։ Գրավոր տեքստերին ուղեկցող յուրաքանչյուր լուսանկար իր առաքելությամբ բացառիկ է։ XIX դարից ի վեր Հայոց պատմության տարբեր իրադարձությունների հետքերը կարելի է տեսնել լուսանկարներում` որպես պատկերավոր ապացույց, մեր օրերում` որպես հայագիտության ուսումնասիրման աղբյուր և պատմության վավերագրման փաստացի վկայություն։ Հոդվածում ներկայացված տարաբնույթ օրինակները ապացուցում են, որ մեր օրերում գիտնականների հետազոտությունները ամբողջականացնելու տեսանկյունից լուսանկարները անհերքելի փաստեր են:
Copyright (c) 2025 Իվեթ Թաջարյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Գորբաչովյան վերակառուցումը և ազգային հարցը
Կազմավորման առաջին տարիներին ազգային հարցը Խորհրդային Միությունում քաղաքական առաջնահերթությունների թվին չէր պատկանում։ Ճիշտ է, ԽՍՀՄ տարբեր ժողովուրդների շրջանում խորհրդային քաղաքականությունը նպաստեց ազգային ինքնության զարգացմանը, այդուհանդերձ, բրեժնևյան կառավարման տարիներին խոսվում էր նոր տիպի պատմական հանրույթի՝ «խորհրդային ժողովրդի» կայացման մասին։ Սակայն վերակառուցման տարիներին ազգային խնդիրները սրվել են՝ դառնալով պետական անկայունության հիմնական գործոններից մեկը։ Ֆերգանայի և Օշի բախումները, վրաց-աբխազական ու ղարաբաղյան հակամարտությունները, ինչպես նաև Բալթյան երկրներում և Ղրիմում տեղի ունեցած ազգային-ազատագրական շարժումները վկայում էին խորհրդային տարիներին կուտակված հիմնախնդիրների մասին։ Խորհրդային Միության ազգային քաղաքականության անարդյունավետությունը և Գորբաչովի՝ այս հարցում հստակ հայեցակարգ չունենալը նպաստեցին կայսրության փլուզման արագացմանը՝ ազգային հարցը դարձնելով ԽՍՀՄ-ի կործանման առանցքային գործոններից մեկը։
Copyright (c) 2025 Արտակ Խաչատրյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Խաղացանկային քաղաքականությունը Խորհրդային Հայաստանի բռնաճնշումների շրջափուլում (1936-1954 թթ.)
Խորհրդային Հայաստանի ձևավորման սկզբնական փուլում իշխանություն և մշակույթի փոխհարաբերությունները խիստ սերտ էին։ Մշակութային որևէ ոլորտի խաղացանկի ձևավորում անհնար էր առանց Մշակույթի ագիտ-քարոզման կենտրոնի թույլտվության, որը գտնվում էր տեղական և մոսկովյան վերահսկողության ներքո: Համերգային խաղացանկում պարտադիր էր համարվում Լենինին, Ստալինին, ինչպես նաև Բերիային նվիրված բանաստեղծությունները և երգերը, իսկ կոմունիստական խորհրդանիշները՝ մուրճն ու մանգաղը, ինչպես նաև հնգաթև աստղը կիրառվում էին պարային բեմադրություններում։ Ստալինյան Անհատի պաշտամունքի (1920-1954 թթ.) շրջանում մշակութային քաղաքականության առանցքային նպատակը միջազգային սոցիալիստական մշակույթի ձևավորումն էր, որի գաղափարախոսական ուղենիշը արտահայտվում էր «Ձևով ազգային, բովանդակությամբ սոցիալիստական» բանաձևով։ Հոդվածի շրջանակներում դիտարկվում է ստալինյան ռեպրեսիաների շրջանում պարային մշակույթի քաղաքականացումը, մասնավորապես՝ ժողովրդական պարերի արգելման և դրանց փոխարեն նոր՝ գաղափարախոսական բովանդակությամբ ժամանակակից պարային բեմադրություններ ստեղծելու գործընթացը։ Պարային բեմադրություններում կենտրոնական տեղ էին զբաղեցնում Ստալինի, Լենինի և Բերիայի կերպարները, որոնք ընկալվում էին որպես խորհրդային քաղաքականության խորհրդանիշներ։ Համերգային ծրագրերն, որպես կանոն, սկսվում էին Խորհրդային Միության ժողովուրդների հիմնով, որից հետո ընթերցվում էին քաղաքական բնույթի բանաստեղծություններ, ինչպես նաև հնչում էին Ստալինին, Լենինին և Բերիային նվիրված երգեր։ Այդ ժամանակահատվածում Սրբուհի Լիսիցյանի կողմից բեմադրվել են մի շարք ագիտացիոն ներկայացումներ, այդ թվում՝ «Կոմինտեր», «Պայքար ճեղքվածքների դեմ», «Վիրավոր դրոշակակիրը», «Մուրճ և մանգաղ», «Գերմանացի ժանդարմն ու կոմունիստը», «Կեցցե Կարմիր Չինաստանը», ինչպես նաև «Պիոներ» բալետը։ Թաթուլ Ալթունյանի Երգի-պարի համույթի պարացանկում ընդգրկված էին՝ «Զինվորի պարը», «Սևանի ձկնորսների պարը» և այլ բեմադրություններ։ Հարկ է նշել, որ 1938 թվականին Խորհրդային Միության կազմավորման կապակցությամբ Մոսկվայում կազմակերպված «Գրականության և արվեստի» փառատոնին մասնակցում էին նաև հայերը։ Հայաստանը ներկայացնում էր Թաթուլ Ալթունյանի Երգի-պարի համույթը, Սրբուհի Լիսիցյանի Ռիթմ, պլաստիկայի և պարի ստուդիան, ինչպես նաև Հայաստանի Աշնակ գյուղի Սասուն պարի ինքնագործ խումբը, որը ղեկավարում էր Վահրամ Արիստակեսյանը։ Սասունցիների պարը բեմում ներկայացնելը ստալինյան ռեպրեսիաների շրջանում համարձակ և քաղաքական առումով ռիսկային քայլ էր, որն անհետևանք չմնաց: Նույն տարում Վահրամ Արիստակեսյանը ձերբակալվեց՝ լրտեսության մեղադրանքով: Խորհրդային տարիներին ազգային ավանդական մշակույթին անդրադառնալը որակվում էր որպես գաղափարախոսական շեղում և խստագույնս դատապարտվում էր։ Անթույլատրելի էր նաև որևէ տեսակի մշակութային կապերի հաստատումը Սփյուռքի հետ, իսկ այդպիսի փորձերը դատապարտվում էին պետական դավաճանության և հակախորհրդային գործունեության մեղադրանքներով։
Copyright (c) 2025 Նարինե Շամամյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Չեչիլ պանրի պատրաստման և պահպանման ժողովրդական հմտությունները հայոց մեջ
Չեչիլ պանիրը տարածված է եղել (և է) հայոց ոչ բոլոր տարածաշրջաններում: Չեչիլ պատրաստել են հիմնականում կովի զտած կաթից: Ըստ ժողովրդի մեջ վայելած հարգիության՝ առաջին տեղում եղել է ոչխարի, երկրորդում՝ կովի, երրորդում՝ գոմեշի կաթից պատրաստած չեչիլը: Նույնիսկ նույն տարածաշրջանի տարբեր գյուղերում պանրի այս տեսակը հայտնի է(էր) տարբեր անուններով, պատրաստման նրբերանգներով: Չեչիլ ստանում են թթված(թթու) կաթից: Արագ թթվելու համար որոշ տնտեսուհիներ ավելացնում են աղ, քացախ և այլն: Երբեմն թթված կաթը մակարդվում է ինքնուրույն՝ առանց մակարդի: Որոշ տնտեսուհիներ չեչիլն ստանում են մակարդածուն ձեռքերի մատների, մյուսները՝ փայտիկների հմուտ շարժումներով մշակելու միջոցով: Երկարաժամկետ օգտագործման նպատակով պահում են կա՛մ աղաջրով լի տակառում, կա՛մ հորած (կոխած), հաճախ՝ համեմունքների և կաթնամթերքի այլ տեսակների հավելումներով հանդերձ: Չեչիլ պատրաստելու կարողությունը մինչ օրս գլուխ գովալու առիթ է կանանց համար: Չեչիլից սպիտակ մազերի նման հյուս են պատրաստել, տոն օրերին, որպես նվեր, ուղարկել հարսնացուին, որ հարսի մազերը երկար լինեն, և մինչև սպիտակելը ամուսնու հետ միասին լինեն: Մեծերն աղջիկներին մինչ օրս խորհուրդ են տալիս չեչիլ ուտել՝ մազերը երկարելու ակնկալիքով:
Copyright (c) 2025 Հասմիկ Հարությունյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Դարավանդային այգիների քարտեզագրումը աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի միջոցով (հայկական մշակույթի օրինակով)
Հոդվածը ներկայացնում է Հայկական լեռնաշխարհում ու հարակից տարածքներում դարավանդային այգիների տարածական առանձնահատկություններն ու դրանց տեղաբաշխումը աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի (ԱՏՀ) միջոցով։ Այս մեթոդի կիրառումը թույլ է տալիս ոչ միայն քարտեզագրել դարավանդային այգիները, այլև տարածական վերլուծությունների հիման վրա վեր հանել դրանց գոտիական բաշխվածությունը՝ ըստ ծովի մակարդակի և լանդշաֆտային յուրահատկությունների։ Տարածքի յուրացման ու օգտագործման ավանդական եղանակներից է երկրագործական դարավանդային համակարգերի ձևավորումը, որը բնորոշ է բազմաթիվ հայկական բնակավայրերի։ Դարավանդային համակարգերի ստեղծմամբ լանջային մշակվող տարածքները զերծ էին մնում հողամաշումից։ Այս առումով աշխարհագրական միջավայրը հանդիսանում է դարավանդների ստեղծումը պատճառավորող հիմնական գործոնը։ Հոդվածը նաև անդրադառնում է դարավանդների քարտեզագրման սկզբունքներին, մեթոդներին և խնդիրներին` ընդգծելով դարավանդային այգիների և լանդշաֆտի փոխկապակցվածությունը։
Copyright (c) 2025 Ռաֆիկ Գաբրիելյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Հայկական լեռնաշխարհ ներթափանցած կիմերա-սկյութական մշակութային ընդհանրությունից կիմերական մշակույթի առանձնացման փորձ(Ըստ հնագիտական տվյալների)
Կիմերա-սկյութական մշակութային ընդհանրությունից կիմերական մշակույթի տարանջատումը բարդ խնդիր է, քանի որ կիմերական ու սկյութական մշակույթները նման են իրար։ Առկա նմանությունները, սակայն, ավելի շուտ ձևաբանական են, քան տիպաբանական։ Դրանից բխում է, որ քննարկվող ցեղախմբերը պատկանում են նույն տնտեսական-մշակութային տիպին, բայց ոչ միևնույն հնագիտական մշակույթին։ Հատկապես հարկ է նշել «սկյութական երրորդության» բաղադրիչներից մեկի՝ կենդանական ոճի, բացակայության փաստը կիմերական մշակույթում։ Դրա փոխարեն վերջինիս բնորոշ է երկրաչափական զարդաբանվածքը, հատկապես՝ շրջանի մեջ ներառված շեղանկյան պատկերով հորինվածքը։ Քննարկվում են կիմերական ու սկյութական դամբանային կառույցների, մահարձանների և թաղման ծիսակարգերի (մասնավորապես՝ կմախքների դիրքի) առանձնահատկությունները։ Տարբերություններ են նկատվում զենքի ու ձիասարքի հավաքածոներում։ Կատարված հետազոտական աշխատանքի արդյունքում՝ մեր կողմից առայժմ ընտրվել են 14 դամբանախմբերի պատկանող 57 դամբարաններ, 5 «այլ» դամբանախմբեր և 9 բնակատեղիներ, որոնցից յուրաքանչյուրում առկա են կիմերական մշակույթին բնորոշող անհրաժեշտ քանակությամբ հատկանիշներ կամ հատկանիշ հանդիսացող իրեր: Կարելի է եզրակացնել, որ կիմերների սփռման հիմնական տարածքներից մեկը Շիրակի սարահարթն է, որտեղից նրանք կարող էին ներթափանցել Արագածոտն գավառի արևմտյան մասերը։ Նրանց հետքը նշմարվում է նաև Հայկական լեռնաշխարհի արևմուտքում՝ Բարձր Հայքում, Ծոփք և Աղձնիք նահանգներում։ Կիմերական ցեղախմբերի մի զգալի զանգված, ըստ երևույթին, հիմնավորվել է Գամիրքում՝ Փոքր Հայքի հարևանությամբ, որտեղից շարժվել է դեպի հյուսիս և արևմուտք։
Copyright (c) 2025 Գարեգին Թումանյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Մաստարայի լեռնահովտի երկաթեդարյան համալիրը Կարմրաշենի սարավանդի մշակութային լանդշաֆտի համակարգում
Հոդվածը նվիրված է Կարմրաշենի սարավանդի մշակութային լանդշաֆտը ձևավորող գոտիներից մեկի՝ Մաստարայի լեռնահովտին, որտեղ մեր կողմից հավաստվել է նորահայտ (գիտական շրջանառությունների դուրս մնացած) մի շարք հուշարձաններ, որոնք նախնական դիտարկմամբ կազմում են մեկ միասնական համալիր։ Կարմրաշենի սարավանդը տարածվում է Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի մարզի հարավ-արևմտյան և Արմավիրի մարզի արևմտյան մասերում, Արագած լեռնազանգվածի հարավարևմտյան ստորոտին՝ Թալինի սարավանդի և Ախուրյան ու Արաքս գետերի միջև։ Այն բավականաչափ հարուստ է պատմամշակութային հուշարձաններով, քանի որ տարբեր կողմերից ներառվել և մաս է կազմել մի կողմից Շիրակ և մյուս կողմից Արագածոտն գավառներին՝ կրելով դրանց մշակութային զարգացումների ազդեցությունները՝ բրոնզ-երկաթիադարից մինչև միջնադար։ Ելնելով վերոգրյալից, այս գոտին միշտ եղել է ուսումնասիրողների ուշադրության կենտրոնում։ Այս սարավանդի մշակութային լանդշաֆտի ուսումնասիրության մեջ հատկապես մեծ ավանդ ունեն Երևանի Պետական Համալսարանի Հնագիտական հետազոտությունների լաբորատորիայի տարբեր տարիների հնագիտական արշաախմբերը (ուսումնասիրությամբ՝ Պ․Ավետիսյան, Ե․Ասատրյան, Հ․Օհանյան և այլք)։ Հավանաբար գործ ունենք երկաթե դարին բնորոշ (մ․թ․ա․ 9-6-րդ դդ․), տեղական նշանակության մի կենտրոնի հետ, որը հարևան այլ նմանատիպ օրինակների հետ (Լանջիկ, Ծակասար, Ակունք 1 և այլն) կազմել է ավելի մեծ միավորներ, որոնք բիայնական արձանագրություններից հայտնի են Էթուինյան «երկրներ» անվամբ։
Copyright (c) 2025 Լևոն Մկրտչյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Բրոնզ-երկաթեդարյան հուշարձանների հետազոտությունը Արարատյան դաշտի վաղերկրագործական բնակատեղիներում ըստ Ռ․ Թորոսյանի պեղումների
Անվանի հայ հնագետ Ռաֆիկ Թորոսյանը գիտական լայն հանրությանը ծանոթ է հիմնականում Հայաստանում վաղ երկրագործական հասարակության կազմավորմանն ու զարգացմանը նվիրված աշխատություններով: Իրականում նրա գիտական հետաքրքրությունների շրջանակը անհամեմատ ավելի ընդարձակ էր՝ ընդգրկելով հնագիտական ուսումնասիրության ենթակա բոլոր ժամանակաշրջանները: 1960-70 թթ. Ռ. Թորոսյանի պեղումներն Արարատյան դաշտի վաղ երկրագործական բնակավայրերում թույլ տվեցին նորովի մեկնաբանել տարածաշրջանի հնագույն մշակույթը, վեր հանել նեոլիթ-էնեոլիթյան մշակույթի առանձնահատկությունները և հատկանշական գծերը: Միևնույն ժամանակ, պեղումների ընթացքում հուշարձանների վերին հորիզոններից հայտնաբերված բրոնզ-երկաթեդարյան ժամանակաշրջանին բնորոշ նյութը (բացառությամբ Էջմիածնի բաց բիոֆիլտրի տարածքի դամբարաններից հայտնաբերված նյութերից) հազվադեպ է արծարծվում մասնագիտական գրականության մեջ: Վաղ բրոնզի դարաշրջանի նյութերը թեպետ համեմատաբար սակավ են, սակայն դրանց սփռվածությունը թույլ է տալիս ենթադրել տարածքի բավականաչափ խիտ բնակեցման մասին: Տվյալ ժամանակաշրջանում ուսումնասիրվող տարածքը գտնվում էր Մոխրաբլուրի ձգողականության տիրույթում: Միջին բրոնզին բնորոշ նյութերը ներկայացված են ինչպես դամբարանային համալիրներում, այնպես էլ բնակատեղիներում: Միջին բրոնզի դարաշրջանի դամբարանային համալիրները բնորոշ են ողջ շրջափուլին, այն ժամանակ երբ բնակատեղիները վերստին բնակեցվում են սկսած Ք.ա. II հազ. սկզբից և բնորոշվում են գունազարդ խեցեղենով: Տարածաշրջանի յուրացումը շարունակվում է նաև ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարերում, երբ Էջմիածնի տարածաշրջանը մտնում էր ընդգրկված էր մեծամորյան ագլոմերացիայի կազմում:
Copyright (c) 2025 Անժելա Թադևոսյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Նկատառումներ Հայկական լեռնաշխարհում ուշ բրոնզ – վաղերկաթեդարյան պատմամշակութային որոշ զարգացումների վերաբերյալ
Կազմավորվելով Հյուսիսային Միջագետքում և Հայկական լեռնաշխարհի հարավում, Միտանին զբաղեցնում էր հսկայական տարածք, որը պատմագիտության մեջ ընդունված է անվանել «արգավանդ կիսալուսին»։ Ասորեստանի հետ պատերազմում՝ Սալմանասար I-ի օրոք, Միտանին և նրա դաշնակիցները ծանր պարտություն են կրում, սակայն շարունակում են պայքարել։ Դիմադրության հզոր կենտրոններ են դառնում Հարքը՝ Տուրուբերանում և Արագածոտնը՝ Այրարատում։ Դա հավանաբար հետևանք էր Ասորեստանի գերիշխանությանը համակերպվել չկամեցող բնակչության արտագաղթերի՝ դեպի հյուսիս։ Այդ են վկայում ինչպես հնագիտական տվյալներն ու տեղանվանաբանական զուգահեռները, այնպես էլ «Հայկի ու Բելի» ավանդազրույցից քաղված տեղեկությունները, որոնք պահպանվել են հայ պատմիչների երկերում։ Թուկուլթի-Նինուրտա I-ը հայտնում է անհնազանդ Կադմուխի երկիրը նվաճելու և այն հարկատու դարձնելու մասին։ Միտանական որոշ տեղանուններ իրենց զուգահեռներն են գտնում Հայկական լեռնաշխարհում։ Կարելի է եզրակացնել, որ քննարկվող ժամանակաշրջանում Միտանիի բնակչության արտագաղթը տեղի է ունեցել երկու ուղղություններով՝ դեպի հյուսիս-արևմուտք և հյուսիս-արևելք։ «Արգավանդ կիսալուսնի» և Հայկական լեռնաշխարհի ժողովուրդների միջև մշակութային առնչություններն սկսվել են շատ ավելի վաղ և ընդգրկել են տարբեր բնագավառներ՝ գիր, ռազմական գործ, կնքագործություն, մետաղագործություն, խեցեգործություն և այլն։ Միտանական մշակույթի մի շարք ավանդույթներ Հայկական լեռնաշխարհում պահպանվել ու շարունակել են զարգանալ նաև ավելի ուշ դարաշրջաններում։ Նպատակահարմար ենք գտնում Հայկական լեռնաշխարհում հին հայկական մշակույթին անմիջականորեն նախորդող երկաթեդարյան մշակույթը՝ վաղից մինչև ուշ փուլը ներառյալ, անվանել հնագույն հայկական մշակույթ։
Հայերի և Հայկական հարցի ներկայացումը Թուրքիայի հանրակրթական դպրոցի 11-րդ դասարանի պատմության դասագրքում
Թուրքական պատմության դասագրքերը համարվում են Հայոց ցեղասպանության ժխտման ամենաազդեցիկ միջոցներից մեկը, ինչպես նաև հայ ժողովրդի նկատմամբ բացասական վերաբերմունքի ձևավորման աղբյուր: Թուրքական պատմության ձեռնարկներում հայերը ներկայացվում են չափազանց բացասական լույսի ներքո: Հայկական հարցը 1878-ից 1923 թվականները ներկայացվում է խոշոր սխալներով և պատմական փաստերի դիտավորյալ խեղաթյուրումներով: Մինչդեռ, ըստ դասագրքերի տրամաբանության, մեր ժողովրդի գոյությունն ու Հայկական հարցը համարվում են Թուրքիայի ազգային անվտանգության համար սպառնալիք:
Copyright (c) 2025 Քրիստինե Մելքոնյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Արեւմտահայերէն դարձուածքներու ուսուցումը որպէս աշակերտներու բառապաշարի հարստացման միջոց
Դարձուածքները կարող են յայտնուիլ նախադասութեան մէջ յայտնելով փոխաբերական եւ ուղղակի իմաստներ: Դարձուածային միաւորներ արտայայտող բաղադրիչներ ունեցող դարձուածքները շատ հետազօտողներու կողմէ կը համարուին լեզուի գունաւոր կողմը: Հետեւաբար, աշակերտներուն լեզուն պէտք է այնպէս սորվեցնել, որ կարողանան յանգեցնել հմտութիւններու զարգացման։ Փաստօրէն, դարձուածքներու տիրապետման մակարդակը կը ծառայէ որպէս թիրախ լեզուի իմացութեան կարեւոր ցուցիչ: Դարձուածային միաւորներու ուսուցումն ու սորվիլը կ՚օգնէ բացայայտել միտքի ճանաչողական գործընթացները ստեղծագործական մտածողութեան մէջ: Միեւնոյն ժամանակ, այն կը նպաստէ այլ լեզուական հմտութիւններու ձեւաւորման՝ խօսելու, կարդալու եւ այլն: Նաեւ կարող է յանգեցնել զգալի ձեռքբերումներու՝ բառապաշարի եւ ոճական գիտակցութեան մէջ, որ կը ներառէ գիտակցուած ընկալում եւ ըմբռնում` դարձուածքներու հիմնական ձեւի եւ իմաստի փոփոխութիւնները, բնագիրի ոճական համախմբուածութիւնը եւ ընդհանուր բնագիրին նոր իմաստի ստեղծումը։ Դպրոցին մէջ դարձուածքներու ուսուցումը գերազանցապէս նպատակ ունի հարստացնելու աշակերտներու բառապաշարը պատկերաւոր արտայայտչամիջոցներով, ինչպէս նաեւ, ծանօթացնելով դարձուածքներու առաջացման պատմութեան, աշակերտներուն տեղեկութիւններ հաղորդելու հայերէնի բարբառներու, ժողովրդական բանահիւսութեան, աւանդոյթներու, առասպելներու վերաբերեալ: Յօդուածը կ՚ուսումնասիրէ արեւմտահայերէն դարձուածքներու դերը լեզուի դասաւանդման գործընթացին մէջ եւ անոնց ուսուցանման ժամանակակից մեթոդները: Յատուկ ուշադրութիւն կը դարձուի դարձուածքներու դերին՝ որպէս լեզուի իմացութեան մակարդակի ցուցիչներէն մէկը: Սոյն աշխատանքով կը փորձենք ցոյց տալ, թէ ինչ ժամանակակից մեթոդներ կարելի է կիրառել արեւմտահայերէն դարձուածքները ուսուցանելու համար, հիմք ընդունելով այն փաստը, որ արեւմտահայերէն դասագիրքերուն մէջ կը բացակային տուեալ թեմայի ուսուցումը։
Copyright (c) 2025 Պէթթի Քիլէրճեան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
«Կաճառ» գիտական կենտրոնի դերը Արցախում հայագիտության զարգացման գործում
Անկախության հռչակումից հետո Արցախի Հանրապետությունում առաջընթաց նկատվեց պետականաշինության և հոգևոր-մշակութային ու գիտակրթական ոլորտներում: Դրանց նպաստելու կոչված հանրային նախաձեռնությունները իրագործելու նպատակով 2006 թվականին Շուշիում հիմնադրվեց «Կաճառ» գիտական կենտրոնը, որը նշանակալի դեր խաղաց հատկապես հայագիտության զարգացման և Արցախի պատմության ուսումնասիրության գործում։ Ստեղծված մասնագիտական գրադարանում ու Արցախի պատմության արխիվում պահպանվում էին եզակի նյութեր Արցախյան շարժման, 1991-1994 թթ. հայրենական պատերազմի և Արցախում լույս տեսած պարբերական մամուլի վերաբերյալ։ Հայագիտության հրատապ հարցերը արծարծելու և անտիպ վավերագրերը գիտական շրջանառության մեջ դնելու նպատակով Կենտրոնը հրատարակեց «Կաճառ» տեղեկագիրը, այնուհետև՝ տարեգիրքը, ուսումնամեթոդական աշխատանքներ, փաստաթղթերի ժողովածուներ և Արցախի լրագրության պատմության մասին ուսումնասիրություններ։ 2008 թվականին, Շուշիի պատմության թանգարանի հետ համատեղ, իրականացվել են նորահայտ հուշարձանների ուսումնասիրություններ։ 2011 թվականին Կենտրոնը հաջողությամբ իրականացրեց հայագիտության զարգացմանն ուղղված դրամաշնորհային ծրագիր՝ ներգրավելով երիտասարդ մասնագետների։ Կենտրոնի առանցքային գործունեությունից է ռազմավարական նշանակություն ունեցող թեմաներին նվիրված միջազգային գիտաժողովների կազմակերպումը և դրանցում ներկայացված նյութերի տպագրումը, ինչը յուրահատուկ լիցք հաղորդեց Արցախում հայագիտության զարգացմանը։ 2020 թ. նոյեմբերին Շուշիի քաղաքը բռնազավթվեց, ինչի պատճառով հայ ժողովրդի մտավոր ժառանգության մի կարևոր մասը, որը խնամքով հավաքվել ու պահվում էր Կենտրոնում, ցավոք, կորուսվեց: Սակայն հայագիտության արցախյան դպրոցի զարգացման հասարակական նախաձեռնությունները շարունակվեցին Ստեփանակերտում, իսկ 2023 թվականին՝ Արցախը ամբողջովին բռնազավթվելուց հետո, Կենտրոնը տեղափոխվեց Երևան, որտեղ կատարվում են հայագիտական հետազոտությունները։ Կենտրոնի հրատարակությունները թվայնացվել են և հասանելի են Հայաստանի ազգային գրադարանի կայքում։
Copyright (c) 2025 Մհեր Հարությունյան, Հովիկ Ավանեսով https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Սիրիայի հայ համայնքի ճգնաժամը և հայրենադարձությունը (2012-2018 թթ.)
2011 թ. մարտին Սիրիայում սանձազերծված և երկրի տարբեր շրջաններում մինչև օրս շարունակվող պատերազմի հետևանքով ավերվել ու հրկիզվել են նաև հայաշատ գյուղերն ու քաղաքները, այդ թվում՝ Հալեպը, Դամասկոսը, հայաբնակ Քեսաբը: Թալանվել ու պղծվել են հայկական եկեղեցիները, դպրոցները, համայնքային կառույցներն ու բնակելի թաղամասերը։ Սկսված արտագաղթի, ինչպես նաև տված զոհերի արդյունքում հայ համայնքը շեշտակի նոսրացել է. 80.000 հայից մնացել է շուրջ 10.000-ը: Բազմահազար սիրիահայեր, ի շարս այլ երկրների (Լիբանան, Հորդանան, Միացյալ Արաբական Էմիրություններ, ԱՄՆ, Կանադա, Շվեդիա և այլն), ապաստան են գտել նաև Հայրենիքում՝ Հայաստանի Հանրապետությունում: Պատերազմի սկզբից մինչև 2018 թ. Հայաստան է մուտք գործել 22.000 սիրիահայ: ՀՀ կառավարությունը, մասնավորապես ՀՀ սփյուռքի նախարարության (2008-2018 թթ.) գործունեության ողջ ընթացքում, ամեն կերպ սատարել է հայրենադարձվել ցանկացողներին, նպաստել Հայրենիքում ներգաղթյալների սոցիալ-տնտեսական և կրթամշակութային համարկմանը: Մերձավոր ու Միջին Արևելքի, ինչպես նաև Արևմուտքի երկրների անապահով ու անհեռանկար ապագայի և օրեցօր սպառնացող վտանգների, մարդկության ու քաղաքակրթության նկատմամբ ահագնացող աշխարհաքաղաքական զարգացումների պայմաններում՝ Հայոց ցեղասպանությունից 100 տարի անց, այժմ արդեն օտար ափերում նորից ու նորից ֆիզիկական գոյության պահպանման խնդրի առաջ կանգնած, ինչպես նաև ուծացման ու այլասերման դատապարտված հայությանն անհրաժեշտ է գաղափարապես ու բարոյահոգեբանական առումով նախապատրաստել անցում կատարելու մեկդարյա պասիվ ու անարդյունավետ հայապահպանությունից դեպի գործնական հողապահպանություն՝ «Դեպի Երկի՜ր» Հայրենադարձության և Հայրենաշինության:
Copyright (c) 2025 Քնարիկ Ավագյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Հայագիտության գործառույթները գլոբալիզացիայի դարաշրջանում
Ներկայումս հայագիտությունը վերածվել է Հայաստանի ու հայության մասին կոնկրետ գիտությունների արդյունքների ինտեգրալ ընկալման վրա հիմնված գիտական աշխարհայացքի, որն, անշուշտ, չունի սեփական տեսությունն ու մեթոդը, բայց մրցակցային նոր միջավայրում կարող է հակազդել Հայաստանի ու հայության մասին օտար հայացքներին՝ անկախ պետականության ներսում բյուրեցող հայ­կա­կան հա­յացքի միջոցով։ Ուստի մրցակցային նոր միջավայրում գործող պետության խնդիրը հայագիտության կառավարման համակարգի՝ հայագիտական համակարգի ձևավորումն է՝ ինչպես իր, այնպես էլ սեփական քաղաքացիների ինքնաճանաչողության, ինքնապահպանման, ինքնավերարտադրության և ինքնադրսևորման առաջադրանքները գիտականորեն հիմնավորելու և պատշաճ մակարդակով լուծելու համար։ Մինչ օրս հայագիտությունն ուներ չորս հիմնական գործառույթներ՝ գիտա-ճանաչողական, դիդակտիկ-ուսուցողական, արժեքների ձև ավորման ու սեփական հիմքի վրա զարգացման և պաշտպանության ու քարոզչության։ Ներկա հոդվածում մենք հանգել ենք այն եզրակացությանը, որ դրանց պետք է գումարել հինգերորդ՝ քաղաքակրթական գործառույթը։ Պատճառն այն է, որ երկայումս համաշխարհային քաղաքակրթությանը մարտահրավեր նետող «Թուրան» նախագծին կարող է դիմակայել հնդեվրոպացիների պատմական միջուկի բացահայտումն ու համախմբումը՝ Հնդկաստանից ու Իրանից մինչև ռոմանա-գերմանական աշխարհ, որը թույլ կտա չեզոքացնել Թուրան նախագծի՝ գլոբալ ռեգիոնի վերածվելու հնարավորությունները։ Նման հեռանկարն ու­նի իր աշխարհաքաղաքական ու տնտե­սա­կան աս­պեկ­տը՝ Հնդ­կաս­տան-Ի­րան-­Հա­յաս­տան-Վ­րաս­տան-Եվ­րո­պա կոմունիկացիոն ա­ռանց­քը, որը կարելի է դիտարկել որպես հնդեվ­րո­պա­կան կամ ա­րիա­կան ժո­ղո­վուրդ­նե­րի մշա­կու­թա­յին ընդ­հան­րութ­յուն­նե­րի բա­ցա­հայտ­ման գի­տա­կան ա­ռա­ջա­դրան­քի հիմք։
Copyright (c) 2025 Գևորգ Խուդինյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0
Հայաստանի երրորդ հանրապետության պատմության ուսումնասիրության վիճակն ու հայ պատմագիտության խնդիրները
Հոդվածում քննական վերլուծության է ենթարկվում Հայաստանի երրորդ հանրապետության պատմության ուսումնասիրության ներկա վիճակը։ Հանրապետության պատմության հետազոտության ուղղությամբ հրապարակի վրա եղած գրականությունը բաժանվում է երկու մասի։ Առաջինը վերաբերում է ՀՀ անկախության գործընթացի և ՀՀ ներքին քաղաքականության ոլորտի սկզբնաղբյուրներին և ուսումնասիրություններին։ Առաջին մասի մեջ են մտնում նաև հասարակական-քաղաքական կյանքի, բանակաշինության, սոցիալ-տնտեսական, այդ թվում գիտակրթական ու մշակութային ոլորտի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները։ Հայաստանի երրորդ հանրապետության ներքին և արտաքին քաղաքականության ուսումնասիրության ոլորտում կարևորվել են այդ հինախնդիրների վերաբերյալ պաշտպանած ատենախոսությունները, որոնք լրացնում են հանրապետության պատմության հետազոտության արդյունքները։ Տպագիր սկզբնաղբյուրներից կարևորվում են նաև փաստագրական հարուստ նյութեր ու գիտական լուրջ վերլուծություններ պարունակող հանրապետության տարբեր միջազգային կառույցների ծավալած գործունեությունը Հայաստանի երրորդ հանրապետության տարբեր ոլորտների արդյունքները լուսաբանող ժողովածուները, որոնցից առանձնացվել են ՀՀ ազգային գնահատման զեկույցները, ՀՀ-ում ՄԱԿ-ի գործունեությունը նկարագրող տեղեկատվական ժողովածուները, «Մարդկային զարգացման ազգային զեկույց»-ի ամենամյա համարները, ՀՀ ազգային վիճակագրական գործակալության կողմից հրատարակված «Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական վիճակի հունվար-դեկտեմբեր»-ի տարեկան համարները, Հայաստանի վիճակագրական տարեգրքերի և վիճակագրական գրքույկների ամենամյա համարները, ՀՀ սոցիալական վիճակն արտացոլող ամենամյա վերլուծական զեկույցներն ու ժողովածուները և այլն։ Հանրապետության պատմության ուսումնասիրության մեջ հեղինակը կարևորում է հանրապետության պատմության ուսումնասիրման հատուկ դպրոցների ստեղծումը, որի լավագույն արտահայտություններից է նրա ղեկավարությամբ շուրջ երկու տասնյակ ասպիրանտների կողմից հանրապետության տարբեր ոլորտներն ընդգրկող ատենախոսությունների պաշտպանությանը։ Հայաստանի երրորդ հանրապետության պատմության ուսումնասիրության վիճակը փաստում է, որ չնայած տողերի հեղինակի կողմից հրատարակված երեք ծավալուն մենագրություններին, դեռևս հրապարակի վրա չկա հատկապես Հայաստանի երրորդ հանրապետության միջազգային դրության ու արտաքին քաղաքականությունը մինչև մեր օրերն ընդգրկող ծավալուն մենագրության, որին ձեռնամուխ է եղել հեղինակը։ Վերջում ամբողջական ուսումնասիրության համար արվել են մի քանի խիստ կարևոր առաջարկություններ, որոնք անշուշտ կօգնեն ուսումնասիրությունների արդյունավետությունը էապես բարձրացնելու առումով։
Copyright (c) 2025 Էդիկ Մինասյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0