Բանականության հանրային գործադրման մարտահրավերները հետճշմարտության ժամանակաշրջանում - Խաչատրյան Լիլիա (Բանբեր Երևանի համալսարանի. Փիլիսոփայություն, Հոգեբանություն, 2025)
Հետճշմարտության ժամանակաշրջանը զգալի խոչընդոտներ է ներկայացնում հանրային ոլորտում անհատների ազատ և ինքնավար մտածողության հնարավորության, տեղեկացված որոշումների կայացման տեսանկյունից։ Հոդվածում հեղինակը հիմնվում է 18-րդ դարի գերմանացի փիլիսոփա Իմանուել Կանտի՝ բանականության հանրային գործադրման գաղափարի վրա՝ շեշտադրելով, որ լուսավորական արժեքներից նահանջելը վտանգում է հանրային ռացիոնալ դիսկուրսի և ժողովրդավարության ապագան։ Ժամանակակից իրականության մեջ բանականության հանրային գործադրման կանտյան պահանջը կամ իդեալը բախվում է մի քանի նշանակալի մարտահրավերների, որոնք կապված են լուսավորական «ընդհանուր պատկերացումներից» կամ տեսլականից հետ կանգնելու կամ առնվազն շեղվելու հետ։ Այս հոդվածում անդրադարձ կարվի դրանցից առավել հրատապներին՝ թյուրտեղեկատվություն (misinformation) և ապատեղեկատվություն (disinformation), սոցիալական մեդիայի ալգորիթմներ և արձագանքի խցիկներ, հուզական մանիպուլյացիա և պոպուլիզմ։ Թվարկված գործոններից յուրաքանչյուրն իր հերթին խաթարում է այն պայմանները, որոնք անհրաժեշտ են անհատներին հանրային ոլորտում իրենց բանականությունն ազատ և ինքնուրույն գործադրելու համար: Այնուամենայնիվ, կրթության նպատակների վերանայման, ավանդական ինստիտուտների նկատմամբ վստահության վերականգնման, թվային տեխնոլոգիաների շուրջ առավել մտածված ռազմավարությունների կիրառման, հանրային ճշմարտությունների վերակառուցման «մեծ» քաղաքականության միջոցով դեռևս հնարավոր է տարածքներ ստեղծել ազատ քննարկման և ժողովրդավարական ներգրավվածության համար՝ խթանելով ազատ և ինքնավար մտածողությունն այսօրվա աշխարհում: