Բանբեր Երևանի համալսարանի. Փիլիսոփայություն, Հոգեբանություն
type: channel
description: Հանդեսի թեմատիկ ոլորտներից են հայ և համաշխարհային փիլիսոփայության պատմության, տեսության, տրամաբանության, մարդաբանության, բարոյագիտության և գեղագիտության, ինչպես նաև հոգեբանության պատմության և տեսության, անձի հոգեբանության և կլինիկական հոգեբանության ժամանակակից հիմնախնդիրները, փիլիսոփայական ու հոգեբանական հետազոտությունների մեթոդաբանությունն ու մեթոդիկան: Մեր խմբագրական խորհուրդը ձգտում է ընդլայնել հեղինակների շրջանակը՝ հրավիրելով հետազոտողներ աշխարհի տարբեր բուհերից:
publisher: Yerevan State University Publishing House
language: hy
publication name: Բանբեր Երևանի համալսարանի. Փիլիսոփայություն, Հոգեբանություն
issn: 1829-4553
items: Բռնի տեղահանված անձանց մոտ կուտակային սթրեսի միջառարկայական գնահատման անհրաժեշտության մեթոդաբանական սկզբունքներ
items: Քաղաքական դիրքորոշումների գնահատման մեթոդիկայի մշակում և հուսալիության ստուգում
items: ‹‹Ես-Ուրիշը›› երկխոսության ձախողումը որպես ինքնության ճգնաժամի պատճառ
items: Իրական և թվային սոցիալականացման գործոնների ազդեցությունը անձի ներկայիս հոգեբանական բարեկեցության վրա
items: «Անձի ինքնափոփոխման ներուժ» հարցաշարի բովանդակային վավերականության գնահատումը CVI մեթոդի կիրառ­մամբ
items: Քաղցկեղ ունեցող անձանց շրջա­նում հիվանդության փուլի վերաբերյալ տեղեկացվածության դերը մտե­րիմ­ների հետ կապվածության, կյանքի իմաստավորման և հուսա­հա­տու­թյան դրսևորումների համատեքստում
items: Մարդկային հատկանիշը առածներում ու ասացվածքներում. լեզվի բնորոշման ճանաչողական-փիլիսոփայական դիտանկյուն
items: Գիտական գիտելիքի ճշմարտության արտակառուցվածքային և ներկառուցվածքային գնահատման չափանիշները
items: Գեղագիտական արժեքի ըմբռնումը Շ․ Պերպերյանի արժեքաբանական ուսմունքում
items: Հոգեկան առողջության եվ հոգեսոցիալական աջակցության (MHPSS) կիրառման փորձը եվ մարտահրավերները
items: Պատասխանատվության հասկացությունը Մ.Մ.Բախտինի բարոյական փիլիսոփայության մեջ
items: Գիտական ​​գիտելիքի մարդկայնացման և դրա վերափոխման ավանդական կենսաէթիկական մեխանիզմները բաց գիտության դարաշրջանում
items: Ընկալման էկզիստենցիալ համատեքստի ապականումը․ մարդը «վիրտուալ տափաստաններում»
items: Ինտերնետային կախվածության ձևավորման մասնագիտական ​​նախադրյալների համեմատական ​​վերլուծություն
items: Արհեստական ինտելեկտի հիմնախնդիրը էկզիստենցիալ գոյաբանության համատեքստում
items: Սպառողական հոգեկերտվածք․ էկզիստենցիալ նկատառումներ
items: Էակի բարոյական կարգավիճակի խնդիրը բիոէթիկայի համատեքստում
items: Միստի՞կ է արդյոք Գրիգոր Նարեկացին
items: Կազմակերպական հաղորդակցման դերը կազմակերպության հանդեպ վստահության ձևավորման գործընթացում (ՀՀ աշխատաշուկայի օրինակով)
items: Անհատականության հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկայի ուսումնասիրությունը երկարատև զինված հակամարտության պայմաններում
items: Մոր և մանկան հուզական մենահատուկ կապվածության ու մանկան քնի ընթացքի կարգավորման փոխադարձ կապը
items: Ընտանեկան դերերի եվ արժեքների համեմատական վերլուծություն
items: Դավիթ Անհաղթի առեղծվածի լուծման նոր փորձ
items: Գրիգոր Նարեկացու քրիստոնեական հումանիզմը
items: Մոդելավորող գիտափորձում ներգրավված մասնակիցների վարքի կառավարման հոգեբանական առանձնահատկությունները
items: Բանականության հանրային գործադրման մարտահրավերները հետճշմարտության ժամանակաշրջանում
items: Հոգեբանական բարեկեցությունը որպես առաջնորդի ընտրության սոցիալ-հոգեբանական գործոն
items: Հեղինակության գերակայություն. ազդեցությունն ու խոչընդոտները բովանդակության զարգացման վրա
items: Մարդկակենտրոն գոյաբանության մայրամուտը․ հետկենսաբանական մարդը
items: «Vuca» աշխարհը հոգեկան խանգարումների դասակարգման լույսի ներքո

Բռնի տեղահանված անձանց մոտ կուտակային սթրեսի միջառարկայական գնահատման անհրաժեշտության մեթոդաբանական սկզբունքներ
type: item
description: Սույն հոդվածում վերլուծվում են բռնի տեղահանվածների շրջանում կուտակային սթրեսի առանձնահատկությունները և դրա չափման անհրաժեշտությունը՝ կենսահոգեսոցիալական մոտեցման շրջանակում։ Կուտակային սթրեսը բազմակի, փոխկապակցված և ժամանակի ընթացքում կուտակվող սթրեսորների համակցման արդյունք է։ Այն միաժամանակ ներգործում է անհատի կենսաբանական, հոգեբանական և սոցիալական համակարգերի վրա։ Ներկայումս տեղահանության խնդիրը ավելի արդիական է դառնում։ Տեղահանությունը կուտակային սթրեսի առաջացմանը նպաստող կարևոր գործոն է։ Բռնի տեղահանության պայմաններում սթրեսային փորձառությունները ոչ միայն բազմաշերտ են, այլև շարունակական․ սթրեսածին գործոնները առկա են ինչպես տեղահանման ընթացքում, այնպես էլ դրանից առաջ և հետո, ինչի հետևանքով աստիճանաբար ձևավորվում են հարմարվողական ռեսուրսների սպառում, ֆունկցիոնալ փոփոխությունների առաջացման վտանգ։ Կուտակային սթրեսին բնորոշ են բազմոլորտ ազդեցությունը, ժամանակային դինամիկան, արտաքին և ներքին գործոնների փոխազդեցությունը։ Ուստի կուտակային սթրեսի գնահատումը, հատկապես բռնի տեղահանվածների դեպքում, չի կարող սահմանափակվել չափման մեկ գործիքով, հաշվի առնել անհատի կենսագործունեության միայն մեկ միջավայր, ունենալ լոկ իրադարձությունների գումարային բնույթ։ Առաջարկվում է հատուկ, համակարգված և համակցված չափման մոտեցման անհրաժեշտություն, որը կներառի հոգեբանական, ֆիզիոլոգիական և սոցիալական գործոնների ինտեգրված գնահատում։
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: կուտակային սթրես
  topic: keywords
subject: անձ
  topic: keywords
subject: բռնի տեղահանված
  topic: keywords
subject: գնահատում
  topic: keywords
subject: հոմեոստազ
  topic: keywords
subject: ալոստազ
  topic: keywords
subject: ալոստատիկ բեռ
  topic: keywords
creator: Հրանտ Ավանեսյան
creator: Դիանա Ավթանդիլյան
creator: Անահիտ Ամիրջանյան
rights: Copyright (c) 2026 Հրանտ Ավանեսյան, Դիանա Ավթանդիլյան, Անահիտ Ամիրջանյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-04-03
publication date: 2026-04-03
starting page: 51
ending page: 62
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.17.1.051

Քաղաքական դիրքորոշումների գնահատման մեթոդիկայի մշակում և հուսալիության ստուգում
type: item
description: Հոդվածում ներկայացվում են քաղաքական դիրքորոշումների ուսումնասիրման տարբեր մոտեցումները, շեշտադրվում դրանց բազմաչափ բնույթը։ Հաշվի առնելով քաղաքական դիրքորոշումների հետազոտման վալիդացված մեթոդիկաների խիստ սահմանափակ լինելը և մասնավորապես հայալեզու գործիքակազմի բացակայությունը, ինչպես նաև տվյալ ոլորտի համակարգային և համակողմանի ուսումնասիրման կարևորությունը՝ մեր կողմից մշակվել և սույն հոդվածում ներկայացվում է քաղաքական դիրքորոշումների չափման հեղինակային մեթոդիկա, որի հիմնական նպատակը քաղաքական դիրքորոշումների ձևավորման միտումների գնահատումն ու դրանց դրսևորման առանձնահատկությունների բացահայտումն է։ Մեթոդիկան մշակվել է Ս. Աշի կոնֆորմիզմի տեսության և Դ. Կանեմանի ու Ա. Տվերսկու հեռանկարի տեսության հիմնադրույթների և սկզբունքների ինտեգրման հիման վրա։ Հարցարանի մշակումը իրականացվել է երեք հիմնական փուլերի միջոցով՝ տեսական վերլուծություն, փորձագիտական գնահատում և պիլոտային հետազոտություն։ Հետազոտության պիլոտային փուլին մասնակցել է 52 հետազոտվող, որի արդյունքները վկայում են սանդղակների բարձր ներքին համաձայնության և հուսալիության մասին․ կոնֆորմիզմի սանդղակի համար Կրոնբախ ալֆան կազմել է α = 0.871, իսկ ռացիոնալության սանդղակի համար՝ α = 0.814։ Վերլուծության արդյունքում ստացված տվյալների հիման վրա քվարտիլային վերլուծությամբ սահմանվել են կոնֆորմիզմի և ռացիոնալության մակարդակների մեկնաբանման շեմերը:
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: Քաղաքական դիրքորոշումներ
  topic: keywords
subject: ռացիոնալություն
  topic: keywords
subject: կոնֆորմիզմ
  topic: keywords
subject: կոնֆորմիզմի տեսություն
  topic: keywords
subject: հեռանկարի տեսություն
  topic: keywords
creator: Էլինա Ասրիյան
creator: Hasmik Sargsyan
rights: Copyright (c) 2026 Էլինա Ասրիյան, Hasmik Sargsyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-04-03
publication date: 2026-04-03
starting page: 63
ending page: 78
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.17.1.063

‹‹Ես-Ուրիշը›› երկխոսության ձախողումը որպես ինքնության ճգնաժամի պատճառ
type: item
description: Մարդը մշտապես Ուրիշի որոնման և իր մեջ վերջինիս բացահայտման վիճակում է, ինչն էլ հնարավորություն է տալիս մեզ` որպես Ես-ի/Մենք-ի` ընդարձակել մեր ինքնաճանաչողության հորիզոնները: Ես-ի և Ուրիշի գոյաբանական միասնությունը նշանակում է, որ երկրորդը առաջինի ինքնության կառուցարկման կարևոր մասնակիցներից է: Այդ միասնությունը դրսևորվում է Ես-ի բովանդակային երկակիությանմբ: Բացի այդ, վերջինիս լինելիության հայտարարագրումը Ուրիշի կողմից իրականացվում է «ժամանակային ձևաչափով», քանի որ միայն Ուրիշն է ունակ տեղավորելու Ես-ին ներկայում, ինչպես նաև սահմանելու վերջինիս «կյանքի ժամանակը»՝ իր վրա վերցնելով նրա կյանքի առանցքային իրադարձությունների (ծննդյան և մահվան) հուզական ծանրաբեռնվածությունը: Քանի որ Ես-ի վերջավոր լինելու փաստը գրանցելու հնարավորությունը տրված է Ուրիշին՝ ստացվում է, որ նրա գոյության արժեքը ևս ամրագրվում է վերջինիս կողմից, ինչը ընգծում է երկկողմանի բարոյական լեգիտիմության անհրաժեշտությունը: Հետևաբար, Ուրիշի հետ հաղոդակցության ձախողումը, որի արդյունքում փլուզվում է երկխոսության մասնակիցների միջև առկա բարոյական կամուրջը, կարող է դառնալ ինքնության ճգնաժամի պատճառ: Նման ճգնաժամի հաղթահարումը առաջին հերթին Ուրիշի ընդունման և վերջինիս առջև սեփական պատասխանատվության բարոյագիտական խնդիր է: Ուրիշի հետ երկխոսությունը մոտեցնում է ընդհանուր եզրագծին, ինչը ապահովում է կողմերի ինքնաընկալման համարժեքությունն ու սեփական Ես-ի ամբողջականությունը:
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: Ես
  topic: keywords
subject: Ուրիշը
  topic: keywords
subject: ինքնության ճգնաժամ
  topic: keywords
subject: երկխոսություն
  topic: keywords
subject: գոյաբանական միասնություն
  topic: keywords
subject: բարոյական կամուրջ
  topic: keywords
subject: պատասխանատվություն
  topic: keywords
subject: ազատություն
  topic: keywords
creator: Կարինե Յարալյան
rights: Copyright (c) 2026 Կարինե Յարալյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-04-03
publication date: 2026-04-03
starting page: 5
ending page: 15
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.17.1.005

Իրական և թվային սոցիալականացման գործոնների ազդեցությունը անձի ներկայիս հոգեբանական բարեկեցության վրա
type: item
description: Վերջին տասնամյակում անձի հոգեբանական բարեկեցության հիմնախնդիրը դարձել է հոգեբանական, սոցիալական և միջառարկայական հետազոտությունների հիմնական թեմաներից: Սա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ հոգեբանական բարեկեցությունն այլևս չի դիտարկվում որպես բացառապես ներհոգեբանական երևույթ, այլ որպես բարդ իրողություն, որը պայմանավորված է սոցիալական, մշակութային և մի շարք այլ գործոններով: Դրանց թվում հատկապես նշանակալի դեր են խաղում սոցիալ-հոգեբանական գործոնները, քանի որ անձի հոգեբանական բարեկեցության նախադրյալները ձևավորվում են առավելապես դեռահասության տարիքում՝ հաղորդակցության, սոցիալական փոխազդեցության և ինքնաիրացման արդյունքում։ Ժամանակակից աշխարհում այս գործընթացները ծավալվում են ոչ միայն իրական, այլև թվային պայմաններում՝ էականորեն վերափոխելով սոցիալականացման վերաբերյալ ավանդական պատկերացումները։ Թեև թվային սոցիալականացումը նոր հնարավորություններ է ընձեռում սոցիալական կապերի հաստատման և ինքնաարտահայտման համատեքստում, այն հաճախ պարունակում է որոշակի հոգեբանական ռիսկեր[1]։ Այս միտումներն անհրաժեշտություն են առաջացնում ուսումնասիրել, թե ինչպես են իրական և թվային սոցիալական փոխազդեցությունները համատեղ ազդում անձի հոգեբանական բարեկեցության և հուզական կայունության վրա։ Հոդվածի թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է հատկապես այն հանգամանքով, որ դեռահասության շրջանը հանդիսանում է անձի ֆիզիկական, սոցիալական, հուզական և մտավոր զարգացման ամենակարևոր փուլերից մեկը, որը կարող է անձին խոցելի դարձնել հոգեկան առողջությանը վերաբերող խնդիրների նկատմամբ։ Հետևաբար սույն հոդվածի նպատակը արդիական է, որը ենթադրում է վերլուծել դեռահասների հոգեբանական բարեկեցությունը պայմանավորող սոցիալ-հոգեբանական գործոնների ազդեցությունը թե՛ իրական, թե՛ թվային պայմաններում և մատնանշել էմպիրիկ հետազոտության ռազմավարությունը։
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: անձ
  topic: keywords
subject: հոգեբանական բարեկեցություն
  topic: keywords
subject: իրական/թվային սոցիալականացում
  topic: keywords
subject: ինքնաիրացում
  topic: keywords
subject: կրթական միջավայր
  topic: keywords
subject: դեռահասության շրջան
  topic: keywords
subject: կեղծ «ես»
  topic: keywords
creator: Էմմա Սարգսյան
rights: Copyright (c) 2026 Էմմա Սարգսյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-04-03
publication date: 2026-04-03
starting page: 79
ending page: 89
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.17.1.079

«Անձի ինքնափոփոխման ներուժ» հարցաշարի բովանդակային վավերականության գնահատումը CVI մեթոդի կիրառ­մամբ
type: item
description: Հոդվածը նվիրված է «Անձի ինքնափոփոխման ներուժ» հարցաշարի հայերեն տարբերակի տեղայնացման և բովանդակային վավերականացման արդյունքների ներկայացմանը։ Աշխատանքի նպատակն է ստեղծել հուսալի գործիք Հայաստանում մասնագիտության փոփոխության խնդիրներն ուսումնասիրելու համար։ Հարցաշարն ուղղված է անձի ինքնափոփոխման պահանջմունքի, ինքնափոփոխման գիտակցված ընդունակության, հնարավորությունների և սեփական փոփոխության հանդեպ սուբյեկտիվ վստահության գնահատմանը։ Հարցաշարի լեզվական ադապտացիան իրականացվել է հետ-թարգմանության դասական ընթացակարգով՝ապահովելով բնօրինակի հետ հայեցակարգային և իմաստային համարժեքությունը։ Հետազոտությանը մասնակցել է հոգեբանության ոլորտի 9 փորձագետ (ՀՀ բուհերի դասախոսներ և գիտաշխատողներ), որոնց գնահատականների հիման վրա իրականացվել է խառը մեթոդների վերլուծություն՝ համատեղելով բովանդակային վավերականության ինդեքսի (CVI) քանակական հաշվարկը և փորձագետների մեկնաբանությունների որակական վերլուծությունը։ Վերլուծության արդյունքում, հիմնվելով I-CVI ցուցանիշների (ընդունելի շեմ ≥ 0.78) և որակական մեկնաբանությունների վրա, սկզբնական 24 պնդումներից ձևավորվել է հարցաշարի վերջնական, 23-կետանոց տարբերակը։ Սանդղակի ընդհանուր բովանդակային վավերականության ինդեքսը (S-CVI/Ave) կազմել է 0.90, ինչը գերազանց ցուցանիշ է։ Ստացված արդյունքները վկայում են, որ գործիքը կարող է արդյունավետորեն կիրառվել ինչպես հետազոտական նպատակներով, այնպես էլ կարիերայի խորհրդատվության և ՄՌԿ ոլորտներում՝ անձի ներքին ռեսուրսները գնահատելու համար: Արդյունքները վկայում են, որ գործիքի ադապտացված տարբերակն օժտված է բարձր բովանդակային վավերականությամբ և հուսալի հիմք է հանդիսանում հետագա հոգեչափական ուսումնասիրությունների (հուսալիության և կառուցվածքային վավերականության ստուգում) համար։
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: անձի ինքնափոփոխման ներուժ
  topic: keywords
subject: մասնագիտության փոփոխություն
  topic: keywords
subject: բովանդակային վավերականություն
  topic: keywords
subject: CVI
  topic: keywords
subject: հարցաշարի ադապտացիա
  topic: keywords
subject: անձնային ներուժ
  topic: keywords
creator: Մարիամ Մանուկյան
rights: Copyright (c) 2026 Մարիամ Մանուկյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-04-03
publication date: 2026-04-03
starting page: 90
ending page: 100
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.17.1.090

Քաղցկեղ ունեցող անձանց շրջա­նում հիվանդության փուլի վերաբերյալ տեղեկացվածության դերը մտե­րիմ­ների հետ կապվածության, կյանքի իմաստավորման և հուսա­հա­տու­թյան դրսևորումների համատեքստում
type: item
description: Քաղցկեղը համարվում է 21-րդ դարի ամենալուրջ առողջական մարտահրավերներից մեկը։ Հիվանդության փաստը հաճախ վերածվում է էքզիստենցիալ ճգնաժամի, որը ուղեկցվում է հուսահատության զգացումով, ապագայի հանդեպ անորոշության զգացումով, կյանքի իմաստի և արժեքների վերաիմաստավորման անհրաժեշտությամբ։ Հատկապես պալիատիվ բուժման փուլում գտնվող պացիենտների համար հիվանդությունը ոչ միայն բժշկական, այլև խորը հոգեբանական փորձառության է վերածվում, որը պահանջում է հարմարողական նոր մոտեցումների։ Սույն աշխատանքում ուսումնասիրվել է պալիատիվ բուժման փուլում գտնվող քաղցկեղ ունեցող անձանց կյանքի իմաստավորման, մտերիմների հետ կապվածության առանձնահատկությունները և հուսահատության դրսևորումները՝ հիվանդության փուլի վերաբերյալ պացիենտների տեղեկացվածության հետ կապի տեսանկյունից։ Արդյունքներն ընդգծում են, որ պալիատիվ բուժման փուլում քաղցկեղ ունեցող անձանց կյանքի իմաստավորման, մտերիմների հետ կապվածության և հուսահատության արտահայտվածության վրա էական ազդեցություն ունի հիվանդության փուլի վերաբերյալ պացիենտների տեղեկացվածությունը, որպես կարևոր հոգեբանական գործոն։ Մասնավորապես, այն անձինք, ովքեր տեղեկացված են իրենց հիվանդության փուլի մասին, հաճախ դրսևորում են ավելի արտահայտված կյանքի իմաստի որոնում, փորձում են վերաիմաստավորել իրենց գոյության արժեքը, անձնական փորձառությունները, հարաբերությունները և սոցիալական կապերը։ Միաժամանակ, տեղեկացվածությունը կարող է նաև նպաստել հիվանդության ընդունմանը, հուզական կարգավորմանը և մտերիմների հետ ավելի անկեղծ ու խորը հարաբերությունների ձևավորմանը, ինչը որոշ դեպքերում հանգեցնում է հուսահատության մակարդակի նվազման։
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: պալիատիվ խնամք
  topic: keywords
subject: կյանքի իմաստավորում
  topic: keywords
subject: կյանքի իմաստի որոնում
  topic: keywords
subject: հուսահատության դրսևորումներ
  topic: keywords
subject: մտերիմների հետ կապվածություն
  topic: keywords
subject: հիվանդության փուլից տեղեկացվածություն
  topic: keywords
creator: Եվա Ղուկասյան
creator: Եվա Ասրիբաբայան
rights: Copyright (c) 2026 Եվա Ղուկասյան, Եվա Ասրիբաբայան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-04-03
publication date: 2026-04-03
starting page: 101
ending page: 113
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.17.1.101

Մարդկային հատկանիշը առածներում ու ասացվածքներում. լեզվի բնորոշման ճանաչողական-փիլիսոփայական դիտանկյուն
type: item
description: Սույն հոդվածի առանցքը առածային խոսույթում լեզվի հասկացութայնացման միջոցով մարդկային հատկանիշի որոշարկման ու բնութագրման լեզվաճանաչողական ու փիլիսոփայական վերլուծությունն է: Համեմատական մեթոդի օգնությամբ մարդակենտրոն հայեցակերպի շրջանակում քննության են առնվում ֆրանսերեն և հայերեն առածներ ու ասացվածքներ, որոնք շեշտադրում են խոսքի՝ իբրև լեզվի կիրառման դերը մարդկային բնութագրի վերհանման գործում: Մասնավորապես՝ լեզվի փիլիսոփայության ու իրականության փոխառնչության տիրույթում իրականության կառուցարկման ու խոսքի իմաստաստեղծ գործառույթի դիրքերից բնորոշվում են ճշտախոսությունն ու ստախոսությունը, իսկ խոսքի ազդեցության ու ներուժի կարևորումը ճանաչողական-գործաբանական հարթությունում ուղղորդում է զգուշության տիրույթ: Առածներում իրականության գոյաբանական, իմացաբանական ու բարոյագիտական արտապատկերման ճանապարհը ճանաչողությունն է, որը թույլ է տալիս մարդկային էությունը որոշարկել լեզվական միավորի ու հասկացույթի հարաբերակցության համատեքստում, իսկ խոսքը մետալեզվական մակարդակում լեզու հասկացույթի միջոցով սահմանում է մարդկային էությունը: Լեզվաճանաչողական մեկնությունը առածային խոսույթի փիլիսոփայության իմաստային շրջանակի որոշարկման միջոց է, իսկ հասկացութային դաշտում փոխաբերությունների միջոցով առածներն ու ասացվածքները ներամփոփում են լեզվի ու վերջինիս կիրառման՝ խոսքի միջոցով մարդկային հատկանիշների բնորոշման ուղիներ: Այսպիսով՝ առածային խոսույթի լեզվաճանաչողությունը լեզվափիլիսոփայության մեկնման ճանապարհ է, իսկ միջմշակութային հայեցակերպի լույսի ներքո փոխաբերական պատկերումները ցուցանում են նշյալ ուղիների զուգահեռման ու հատման տիրույթները:
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: լեզվափիլիսոփայություն
  topic: keywords
subject: ճանաչողություն
  topic: keywords
subject: հասկացութային փոխաբերություն
  topic: keywords
subject: առածային խոսույթ
  topic: keywords
subject: մարդկային հատկանիշ
  topic: keywords
subject: ճշտախոսություն
  topic: keywords
subject: ստախոսություն
  topic: keywords
subject: զգուշություն
  topic: keywords
creator: Նարե Շալունց
rights: Copyright (c) 2026 Նարե Շալունց https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-04-03
publication date: 2026-04-03
starting page: 27
ending page: 42
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.17.1.027

Գիտական գիտելիքի ճշմարտության արտակառուցվածքային և ներկառուցվածքային գնահատման չափանիշները
type: item
description: Ժամանակակից մեթոդաբանության հետաքրքրական հարցերից մեկը միևնույն բնագավառում՝ էմպիրիկ հիմքերի վրա, մրցակից վարկածների առաջադրման և դրանցից ընտրության հարցն է: Հոդվածում քննարկվում են միևնույն հարցի վերաբերյալ երկու տարբեր՝ մրցակից վարկածներ: Առաջին վարկածի հեղինակներից մեկը ակադեմիկոս Հ. Մանանդյանն է: Նրա առաջադրած վարկածի համաձայն՝ հայերը՝ արմենները, Հայաստան են ներգաղթել Մակեդոնիայից, այսինքն՝ Եվրոպայից: Այս վարկածը չունի բավարար հիմքեր, հիմնավորվածություն, համոզչականություն տվյալ սոցիալ-մշակութային, պատմական համատեքստում: Երկրորդ վարկածի համաձայն՝ հայերը՝ արմենները, տեղաբնակ են: Այս վարկածը ավելի բնական է: Այսինքն՝ պատմական գիտելիքում վարկածի ընդունման, գնահատման չափանիշներում ֆալսիֆիկացիան բացակայում է, իսկ վերիֆիկացիան ընդունում է բոլորովին այլ տեսք: Մնում են պատմական հիմնավորվածությունը, տվյալ ժամանակաշրջանի աշխարհի պատկերի, աշխարհայացքի, սոցիալ- մշակութային, պատմական համատեքստի մեջ ներգծված լինելը, ինչպես նաև այդ վարկածի բացատրման, կանխատեսման, կիրառման տրամաբանական ուժը:
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: գիտական գիտելիքի ճշմարտություն
  topic: keywords
subject: արտակառուցվածքային և ներկառուցվածքային չափանիշներ
  topic: keywords
subject: գիտական տեսության կառուցվածք
  topic: keywords
subject: աշխարհի գիտական պատկեր
  topic: keywords
subject: պատմական գիտելիք
  topic: keywords
subject: պատմական համատեքստ
  topic: keywords
creator: Ալբերտ Ղազարյան
rights: Copyright (c) 2026 Ալբերտ Ղազարյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-04-03
publication date: 2026-04-03
starting page: 43
ending page: 50
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.17.1.043

Գեղագիտական արժեքի ըմբռնումը Շ․ Պերպերյանի արժեքաբանական ուսմունքում
type: item
description: Շահան Պերպերյանը (1861-1956) 20-րդ դարի առաջին կեսի արևմտահայ այն մտավորականներից է, ով մեծագույն ջանքեր է գործադրել և անուրանալի աշխատանք կատարել սփյուռքում և հայկական հոգևոր կենտրոններում ազգային ինքնության, հայ մտքի պահպանման, հայեցի կրթության ապահովման ու զարգացման համար։ Գիտակցական ողջ կյանքը Պերպերյանը նվիրաբերել է գիտամանկավարժական գործունեությանը՝ իր ուրույն տեղը զբաղեցնելով հայ փիլիսոփայական մտքի, գեղագիտության, երաժշտագիտության, պարագիտության, մանկավարժության ոլորտներում։ Հոդվածում ներկայացված և ամփոփված են Շ․ Պերպերյանի գեղագիտական հայացքները՝ արժեքաբանության համատեքտում։ Առանձնացնելով արհեստի և արվեստի գործերը՝ քննարկվում են մարդու ստեղծագործական էության, արվեստին, արվեստագիտական գործունեության երեք հիմնական փուլերին, ձևերին, դրդապատճառներին առնչվող հարցեր։ Վերլուծվել են Պերպերյանի արժեքաբանական և գեղագիտական ընկալումները, որտեղ փորձ է արվում բացահայտել մարդու և արժեքների փոխհարաբերությունը, արվեստի գործի գնահատման գործընթացը, չափանիշները։ Անդրադարձ է կատարվում Պերպերյանի արվեստի փիլիսոփայությանը, արվեստի տեսակներին, որտեղ հիմք ընդունելով արվեստագիտական արժեքի տարողունակությունը՝ Պերպերյանն առանձնացնում է ավագ և կրտսեր արվեստներ։ Ավագ արվեստները վեցն են․ Ճարտարապետություն, քանդակագործություն, նկարչություն, պար, բանահյուսություն, երաժշտություն, իսկ մնացած բոլոր արվեստները՝ կահագործություն, ոսկերչություն, դերձակություն և այլն, համարվում են կրտսեր արվեստներ։ Ներկայացվել է նաև Շ․ Պերպերյանի հայացքները արվեստի սեռերի, առաջացման ազդակների ու արվեստագիտական ողջ գործընթացի մասին։
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: արժեք
  topic: keywords
subject: արժեքային իմացում
  topic: keywords
subject: արվեստ
  topic: keywords
subject: արվեստի գործ
  topic: keywords
subject: արվեստագիտական գործընթաց
  topic: keywords
creator: Վարդան Կարապետյան
rights: Copyright (c) 2026 Վարդան Կարապետյան https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2026-04-03
publication date: 2026-04-03
starting page: 16
ending page: 26
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.17.1.016

Հոգեկան առողջության եվ հոգեսոցիալական աջակցության (MHPSS) կիրառման փորձը եվ մարտահրավերները
type: item
description: Ճգնաժամային և հետճգնաժամային իրավիճակներում հոգեկան առողջության և հոգեսոցիալական աջակցության կարիքները համալիր և փոխկապված են՝ ներառելով ճգնաժամային իրավիճակին առերեսված անձանց և համայնքների հոգեկան, հոգեբանական, սոցիալական փորձառությունները, համայնքային կապերը, մասնագիտական աջակցության ձևերը, և մի շարք այլ անձնային ու համակարգային գործոնները։ Միջազգային պրակտիկայում այս համալիրությանը համակարգված արձագանք տալու համար կիրառվում է հոգեկան առողջության և հոգեսոցիալական աջակցության (անգլերեն համարժեքը՝ Mental Health and Psychosocial Support, այսուհետ՝ MHPSS) համակցված մոտեցումը, որը կենտրոնանում է ոչ թե մարդկանց և համայնքների խոցելիության, այլ տոկունության և ապաքինման/վերականգնման մոտեցումների վրա, ինչպես նաև առաջարկում է աստիճանակարգված, փուլային և միջոլորտային ու միջմասնագիտական աջակցության յուրատեսակ շրջանակ։ Չնայած միջազգային պրակտիկայում այն լայնորեն կիրառվող մոտեցում է, Հայաստանում այն քննարկման օրակարգ դարձավ 2023թ․ սեպտեմբերին ԼՂ-ից բռնի տեղահանման ընթացքում։ Հոդվածը, հիմնվելով միջազգային փորձի ու փաստաթղթերի ուսումնասիրության, ինչպես նաև փորձագիտական հարցումների և առանցքային տեղեկատուների հետ հարցազրույցների հիման վրա, մանրամասն նկարագրում է MHPSS-ը՝ լրացնելով մասնագիտական տեղեկատվության բացը, մյուս կողմից վերհանում է Հայաստանում MHPSS-ի կիրառման փորձը՝ խոչընդոտների և հնարավորությունների համատեքստում։ Հիմնական արդյունքներն ընդգրկում են մի կողմից MHPSS բուրգի ներկայացումը՝ մասնագիտական գործունեության շրջանակը ներկայացնելով և ծառայությունների ձևավորման տիպեր առաջարկելով, մյուս կողմից՝ MHPSS քննարկումների ծավալումը՝ որպես դրական տեղաշարժ արձանագրելով, միևնույն ժամանակ՝ միջոլորտային համագործակցության, շահառու համայնքների իմաստալից մասնակցությամբ մշակվող քաղաքականությունների և ծառայությունների մշակման կարիքն ընդգծելով։ Հոդվածի միջոցով ներկայացվել են պետության կողմից իրականացված կարճաժամկետ և միջնաժամկետ գործողությունները, մինչդեռ MHPSS-ում առանցքային է նաև երկարաժամկետ գործողությունների պլանավորումն ու իրականացումը, որն ընթացքի մեջ է, ինչի մոնիթորինգի համար անհրաժեշ…
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: հոգեկան առողջություն
  topic: keywords
subject: հոգեսոցիալական աջակցություն
  topic: keywords
subject: համայնքահեն աջակցություն
  topic: keywords
subject: ճգնաժամային իրավիճակ
  topic: keywords
creator: Գոհար Խաչատրյան
creator: Նարինե Խաչատրյան
rights: Copyright (c) 2025 Gohar Khachatryan, Narine Khachatryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-28
publication date: 2025-10-28
starting page: 71
ending page: 80
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.3.071

Պատասխանատվության հասկացությունը Մ.Մ.Բախտինի բարոյական փիլիսոփայության մեջ
type: item
description: Մ.Մ.Բախտինի բարոյական փիլիսոփայության մեջ պատասխանատվությունը՝ իրավիճակայնության, մասնակցայնության, կամային-էմոցիոնալ տոնի, ինքնագիտակցականության, դեպի Ուրիշը՝ անձի կողմնորոշվածության հետ մեկ տեղ հանդիսանում է արարքի անբաժան բնութագրիչ: Բոլոր այս բնութագրիչներն ամփոփվում են պատասխանատվության մեջ: Եվ քանի որ Մ.Բախտինը կառուցում էր իր բարոյական փիլիսոփայությունը որպես արարքի փիլիսոփայություն, իսկ արարքը դիտարկում էր որպես բարոյականության ամբողջական մարմնավորում՝ պատասխանատվությունը արդարացիորեն կարող է ընկալվել որպես ոչ միայն արարքի, այլ ընդհանրապես բարոյականության ամբողջական ռեպրեզենտացիա: Հոդվածում քննարկվում է Մ.Բախտինի վաղ շրջանի աշխատանքներում ներկայացված պատասխանատվության երկու ձև: Իր ընկալմամբ, պատասխանատվությունը, մի կողմից, կոնկրետ է և անկրկնելի, իրացվում է ‹‹կեցության եզակի տեղից››, այդ կեցության նկատմամբ, և, այս իմաստով՝ Ես-ակենտրոն է: Մյուս կողմից, Բախտինի կառուցած արարքի բարդ արխիտեկտոնիկան, որը ներկայացված է ‹‹ես-ինձ-համար, ուրիշը-ինձ-համար և ես-ուրիշի-համար›› արժեքային կողմնորոշումներով, բացում է պատասխանատվության այնպիսի հեռանկար, որի դեպքում վերջինս ներկայանում է ոչ թե որպես պատասխան կեցությանը (թող և ‹‹իրադարձություն-կեցություն›› կոնկրետության մեջ), այլ որպես պատասխան Ուրիշին՝ այդ կեցության մասնակցին: ‹‹Արարքի փիլիսոփայությունը›› աշխատության մեջ քննարկված պատասխանատվության կոնցեպտը կրում է Բախտինի վաղ փիլիսոփայական ստեղծագործականությանը հատուկ, բայց իր կողմից չարձանագրվող իմաստային դինամիկան (մենախոսականությունից՝ երկխոսականություն, արարքի փիլիսոփայությունից՝ երկխոսության փիլիսոփայություն), որի իրական հետևանքները ամրագրվեցին մտածողի ուշ շրջանի գործերում:
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: պատասխանատվություն
  topic: keywords
subject: արարք
  topic: keywords
subject: կեցության իրադարձություն
  topic: keywords
subject: ‹‹ոչ-այլուրեքությունը կեցության մեջ››
  topic: keywords
subject: ‹‹ստորագրություն պարտավորության տակ››
  topic: keywords
subject: Ես-Ուրիշը
  topic: keywords
subject: մենախոսականություն – երկխոսականություն
  topic: keywords
creator: Ռուբեն Ապրեսյան
rights: Copyright (c) 2025 Ruben Apressyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-28
publication date: 2025-10-28
starting page: 47
ending page: 57
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.3.047

Գիտական ​​գիտելիքի մարդկայնացման և դրա վերափոխման ավանդական կենսաէթիկական մեխանիզմները բաց գիտության դարաշրջանում
type: item
description: Հոդվածում քննարկվում են գիտական գիտելիքի մարդասիրական վերահսկողության համար կիրառվող ավանդական կենսաէթիկական մեխանիզմները։ Այս հիմնարար մեխանիզմները ներառում են կենսաէթիկական սկզբունքների և ուղեցույցների ներառումը՝ որպես հետազոտողներին տրվող առաջարկություններ, կամավոր տեղեկացված համաձայնություն, ինչպես նաև (կենսա)էթիկայի հանձնաժողովների կողմից իրականացվող էթիկական փորձաքննություն։ Ավանդական կենսաէթիկական վերահսկողության մեթոդաբանական հիմքը ձևավորվում է կենսաէթիկայի այնպիսի հատկանիշներով, ինչպիսիք են՝ միջգիտակարգայնությունը, գործնական կողմնորոշվածությունը, պլյուրալիստական ունիվերսալիզմը, անձակենտրոն մոտեցումը և կոլեգիալ որոշումների ընդունումը։ Բաց գիտության առաջացման համատեքստում վերը նշված մեխանիզմներն անխուսափելիորեն ենթարկվում են փոփոխությունների։ 21-րդ դարում ձևավորված նոր գիտական հարացույցը բնորոշվում է, առաջին հերթին, արհեստական բանականության գործիքների համատարած կիրառմամբ, ինչպես նաև գիտելիքի թափանցիկության և հասարակության համար բաց լինելու զարգացմամբ։ Սա առավել ընդգծում է մարդու և բնության պաշտպանության, ինչպես նաև հետազոտությունների հումանիստական ուղղվածության հարցերը։ Բաց գիտության պայմաններում ձևավորվում են գիտելիքի վերահսկման նոր կենսաէթիկական միջոցներ, սակայն ավանդական մեխանիզմները շարունակում են գործել։ Դրանք էապես արդիականացվում են ժամանակակից աշխարհում, դրանց կիրառման շրջանակն ընդլայնվում է՝ դուրս գալով կենսաբժշկության սահմաններից (ինչպես բնորոշ էր դասական կենսաէթիկային), իսկ դրանց օրինականացման և կիրառման ազգային առանձնահատկությունները դառնում են առավել նշանակալի։ Հիմնվելով միջազգային փորձի և Բելառուսի Հանրապետության փորձի ուսումնասիրության վրա՝ հոդվածում առաջարկվում են ժամանակակից ուղիներ (կենսա)էթիկայի հանձնաժողովների գործունեության փոխակերպման, կամավոր տեղեկացված համաձայնության գործելակերպերի, ինչպես նաև կենսաէթիկական խնդիրներին առնչվող միջազգային և ազգային խորհրդատվական փաստաթղթերի մշակման ու կատարելագործման համար։
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: բիոեթիկական մեխանիզմներ
  topic: keywords
subject: գիտական հետազոտություն
  topic: keywords
subject: բաց գիտություն
  topic: keywords
subject: մարդկայնացում
  topic: keywords
subject: տեղեկացված համաձայնություն
  topic: keywords
subject: (բիո)էթիկայի հանձնաժողովներ
  topic: keywords
subject: խորհրդատվական փաստաթղթեր
  topic: keywords
creator: Վալերիա Սոկոլչիկ
rights: Copyright (c) 2025 Valerya Sokolchik https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-28
publication date: 2025-10-28
starting page: 58
ending page: 70
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.3.058

Ընկալման էկզիստենցիալ համատեքստի ապականումը․ մարդը «վիրտուալ տափաստաններում»
type: item
description: Կյանքի կազմակերպման մշակույթը ընկալման համատեքստ է, ինչը մարդուն հնարավորություն է տալիս աշխարհը տեսնելու և քննելու իր ամբողջականության մեջ և նրա մի անկյունում կառուցելու գոյաբանական անվտանգության իր «ապաստարանը»։ Բայց կյանքը հնարավորությունների փնտրտուքի մի անավարտ դրամա է, որի ինչ-որ հանգույցում արմատական փոխակերպումներն ու հնարավոր ապականումները համակեցության մշակութային համատեքստում կարող են մարդուն զրկել իր էմպիրիկ որպիսությունը բնութագրող այն գործոններից, որոնք նախկինում քիչ թե շատ ճշգրտությամբ ուրվագծում էին նրա կյանքի ներկան ու հեռանկարը, ինքնավարության չափն ու սահմանը։ Խնդիրն այն է, որ ընկալման յուրաքանչյուր համատեքստ ունի նաև իրեն բնորոշ մի շարք մշակութային «հիվանդություններ», որոնք ոչ միայն կարող են ներսից կազմաքանդել տվյալ դարաշրջանի գոյաբանական «ապաստարանի» սոցիալական ու մարդաբանական հիմունքները, այլև մարդուն զրկել բնազանցական ու անդրանցական էությունից: Այս իրողությունից ելնելով՝ հոդվածում արդի անհատապաշտական (ինքն իրեն կողմնորոշված) հասարակության գոյաբանական կարգը դիտարկվում է իբրև «միասին ծերանալու» ընդհանրական մշակութային համատեքստ չունեցող մի համակեցություն, որտեղ մարդու ինքնավար կեցության կորստի միտումներն այլևս մարդաբանական մասշտաբի մարտահրավերներ են և ակնհայտորեն խարխլում են կյանքը տեսանելի հորիզոնում ապրելու՝ մարդու գոյության երբեմնի հիմունքները։
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: կյանքի մշակույթ
  topic: keywords
subject: գոյաբանական կարգ
  topic: keywords
subject: մշակութային համատեքստ
  topic: keywords
subject: ինքնավարություն
  topic: keywords
subject: հնարավորությունների հասարակություն
  topic: keywords
subject: վիրտուալ աշխարհ
  topic: keywords
subject: քոչվորական իրականություն
  topic: keywords
subject: էկզիստենցիալ բեռնաթափում
  topic: keywords
creator: Էդվարդ Հարությունյան
rights: Copyright (c) 2025 Edvard Harutyunyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-27
publication date: 2025-10-27
starting page: 5
ending page: 17
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.3.005

Ինտերնետային կախվածության ձևավորման մասնագիտական ​​նախադրյալների համեմատական ​​վերլուծություն
type: item
description: Հոդվածում ուսումնասիրվել է մասնագիտական​​ գործունեության ազդեցությունն ինտերնետային կախվածության զարգացման վրա՝հիմնվելով հոգեբանական տեսությունների և մասնագետների հարցումների ու թեստավորման համեմատական​​ վերլուծության վրա։ Թվային դարաշրջանում ինտերնետի կիրառումը դարձել է կյանքի անբաժանելի մաս՝ զգալիորեն փոխելով մեր աշխատանքային, կրթական և սոցիալական միջավայրը։ Միևնույն ժամանակ, ինտերնետի գերօգտագործումը հանգեցնում է ինտերնետային կախվածության, որը ներկայումս համարվում է հոգեբանական և սոցիալական առողջության արդի մարտահրավեր։ Այս խնդիրնառավելպես հրատապ է մասնագիտական միջավայրերում, որտեղ աշխատողների աշխատանքի արդյունավետությունը և հոգեկան առողջությունը սերտորեն կապված են թվային տեխնոլոգիաների հետ։ Ինտերնետային կախվածության ուսումնասիրությունը վերջին տարիներինմեծ թափ է հավաքում, սակայն մասնագիտական միջավայրերում կախվածության ձևավորման առանձնահատկությունները և դրա ազդեցությունը դեռևս չեն ուսումնասիրվել բավարար խորությամբ։ Հոդվածը նվիրված է տարբեր մասնագիտությունների շրջանակներում ինտերնետային կախվածության ձևավորման բնութագրիչների համեմատական վերլուծությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտելու կախվածության դրդապատճառները, տարածվածությունը և դրա հոգեբանական ու սոցիալական հետևանքները։ Այս հետազոտությունն հիմնվում է դասական հոգեբանական տեսությունների, Քիմբերլի Յանգի մոտեցումների, ինչպես նաև վերջին տասնամյակում հրապարակված գիտական հետազոտությունների վրա՝ նորովի դիտարկելով ինտերնետային կախվածության համընդհանուր և մասնագիտական առանձնահատկությունները։ Արդյունքները կնպաստեն թվային առողջության պահպանման ռազմավարությունների մշակմանն ու մասնագիտական խմբերի աշխատունակության բարձրացմանը։
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: ինտերնետային կախվածություն
  topic: keywords
subject: թվային առողջություն
  topic: keywords
subject: սոցիալական ներգրավվածություն
  topic: keywords
subject: թվային տեխնոլոգիաներ
  topic: keywords
subject: մեդիագրագիտություն
  topic: keywords
subject: սոցիալական մեկուսացում
  topic: keywords
creator: Լուսինե Ղազարյան
rights: Copyright (c) 2025 Lusine Ghazaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-28
publication date: 2025-10-28
starting page: 91
ending page: 101
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.3.091

Արհեստական ինտելեկտի հիմնախնդիրը էկզիստենցիալ գոյաբանության համատեքստում
type: item
description: Արդի վիրտուալ ու թվայնացվող աշխարհում արհեստական ինտելեկտի զարգացման և մարդու էկզիստենցիալ գոյաբանության հարաբերակցման հարցերը տեսական ու գործնական նոր հնչեղություն են ձեռք բերել և փիլիսոփայական ու սոցիոմշակութային հատուկ անդրադարձի կարիք ունեն: Հաշվի առնելով այդ իրողությունը և անդրադառնալով ժամանակակից հասարակության առջև ծառացած մարտահրավերներին՝ հոդվածում հատուկ ուշադրության են արժանացել արհեստական ինտելեկտի էության, զարգացման ու գործառույթների, ինչպես նաև հարուցած խնդիրների ու հնարավոր վտանգների հիմնահարցերը: Ուշադրություն է դարձվել արհեստական ինտելեկտի հետ մարդու հնարավոր արդյունավետ փոխգործակցության հեռանկարներին, ինչպես նաև ցույց է տրվել մարդ-մեքենա համակարգերի ներուժը հասարակության իրական խնդիրների լուծման համար: Խնդիրն այն է, որ մեր կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներում արհեստական ինտելեկտի ներխուժումները, թվային տնտեսության, բիզնեսի ու կյանքի այլ բնագավառում նրա դերի մեծացումը, ինչպես նաև վիրտուալ իրականության ու հետմարդաբանական դարաշրջանի ձևավորումը պահանջում է նորովի մեկնաբանել նորագույն տեխնոլոգիաների տեղն ու դերը մարդկային կյանքում: Ի հավելումն ասվածի՝ արհեստական ինտելեկտի հանդեպ հետաքրության պատճառը ոչ միայն այն է, որ ժամանակակից մարդուն գրավում է տեխնոլոգիական նորարարությունների այն ձևերը, որոնք առնչվում են սոցիալ-տնտեսական կյանքի կատարելագործմանը, այլև, որ երևույթն ունի նաև խաղարկային դրսևորումներ և առնչվում է սպառողական հասարակության ազատ ժամանակի և ժամանցի կազմակերպման հիմնահարցերին։
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: արհեստական ինտելեկտ
  topic: keywords
subject: վիրտուալ իրականություն
  topic: keywords
subject: տեխնոծին հասարակություն
  topic: keywords
subject: բանականություն
  topic: keywords
subject: գիտակցություն
  topic: keywords
subject: թվային տեխնոլոգիաներ
  topic: keywords
subject: կենսոտեխնոլոգիական հեղափոխություն
  topic: keywords
creator: Նելլի Ալավերդյան
rights: Copyright (c) 2025 Nelli Alaverdyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-06-30
publication date: 2025-06-30
starting page: 37
ending page: 48
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.2.037

Սպառողական հոգեկերտվածք․ էկզիստենցիալ նկատառումներ
type: item
description: Քաղաքակրթությունն աստիճանաբար մոտենում է գայթակղություններով լեցուն, վտանգավոր մի եզրագծի, որից անդին չվերահսկվող ուժերի ազդեցությունը մարդու համար կարող է ճակատագրական լինել: Կեցության մեջ մշակութամարդաբանական իմաստով արմատավորված չլինելու հանգամանքը ծնում է անհետացող իրականության սոցիալ-հոգեբանական պարադոքսալ զգացողություն: Իրականության փոխարեն ձևավորվում է գերիրականություն (հիպերռեալություն) կամ վիրտուալ իրականություն, որտեղ էական չէ, թե ինչն է իրական, ինչը` ոչ։ Կյանքը մշտապես ծավալվում է որպես իրականության բնագրի բացակայությունը թաքցնող կեղծանմանակումների ու պատրանքների արարման սահմանազանցական շարժ։ Հոգևոր արժեքներն աստիճանաբար կերպարանափոխվում են և դառնում ապրանքների խորհրդանիշային պատկեր: Ձևավորվում է նեղ, սահմանափակ հայացքների ու ձգտումների տեր մարդկանց նոր խավ, որոնց համար նույնականացման հիմնական չափանիշ է դառնում բրենդը: Մարդը հրաժարվում է հեռահար նպատակներից, ինչը, պարզունակացնելով գոյությունը, հանգեցնում է կյանքի էկզիստենցիալ արժեզրկմանը: «Գործարքն» ավելի է կարևորվում, քան դրա համար վճարվելիք էկզիստենցիալ գինը: Քաղաքակրթական արդի փոխակերպումների պայմաններում էկզիստենցիալ ամբողջականությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ է հրաժարվել բացարձակ էվոլյուցիոնիզմի մտասևեռումից ու սահմանափակելով լինելությունը՝ հանուն բնականի (մարդու հոգևոր մարմնական ամբողջականություն) ու արհեստականի (վիրտուալ իրականություն, արհեստական ինտելեկտ) համազարգացման (կոէվոլյուցիայի) գիտակցական ջանքեր գործադրել՝ հօգուտ էկզիստենցիալ կեցության ամբողջականության պահպանման։
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: սպառողական հոգեկերտվածք
  topic: keywords
subject: մարմին
  topic: keywords
subject: կեղծանմանակում
  topic: keywords
subject: վիրտուալ իրականություն
  topic: keywords
subject: սիմուլյացիա
  topic: keywords
subject: գերիրականություն
  topic: keywords
subject: զանգվածային մշակույթ
  topic: keywords
subject: էկզիստենցիալ գին
  topic: keywords
creator: Գագիկ Սողոմոնյան
rights: Copyright (c) 2025 Gagik Soghomonyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-28
publication date: 2025-10-28
starting page: 18
ending page: 31
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.3.018

Էակի բարոյական կարգավիճակի խնդիրը բիոէթիկայի համատեքստում
type: item
description: Էակի բարոյական կարգավիճակի որոշման խնդիրը բիոէթիկական ժամանակակից քննարկումներում առանցքային խնդիր է։ Այդ հարցը մասնավորապես էական նշանակություն ունի բիոէթիկական այնպիսի խնդիրների բարոյական տեսանկյունից թույլատրելիության հարցի որոշման գործում, ինչպիսիք են, օրինակ՝ էվթանազիան, հղիության արհեստական ընդհատումը, կենդանիներին իրավունքների վերագրումը և այլն։ Հոդվածում քննարկվում են էակի բարոյական կարգավիճակի որոշման չորս առանցքային մոտեցումներ՝ տեսակապաշտություն, զգայունություն, ինքնագիտակցություն ու ճանաչողություն և վերջապես՝ աստիճանականություն։ Վերլուծության արդյունքում բացառվում է տեսակապաշտության սկզբունքի կիրառման բարոյական տեսանկյունից ընդունելիությունը։ Այնուհետև հիմնավորվում է, որ զգայունության և ինքնագիտակցության-ճանաչողության սկզբունքների առանձին-առանձին դիտարկման արդյունքում հանգում ենք անորոշության, հակասականության, իսկ որոշ իրավիճակների քննարկման համատեքստում այդ մոտեցումների կիրառումը երբեմն նաև ինտուտիտիվ առումով համոզիչ չէ։ Նշված երեք առանցքային մոտեցումների համեմատությամբ՝ աստիճանական մոտեցումն ունի որոշ առավելություններ։ Աստիճանական մոտեցումը էակի բարոյական կարգավիճակի սահմանման այն մոտեցումն է, որի համաձայն՝ բարոյական կարգավիճակը չունի բաժանարար բնույթ, այլ արտահայտվում է աստիճանաբար։ Այս մոտեցման հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ բոլոր կենդանի էակներն ունեն բարոյական կարգավիճակ, սակայն այդ կարգավիճակի ուժգնությունը կամ խտությունը կարող է տարբեր լինել՝ կախված նրանց ունեցած հատկություններից և շահերի բազմազանությունից։ Աստիճանական մոտեցումն ունի համեմատական առավելություններ այլ սկզբունքների նկատմամբ, քանի որ այն տեսականորեն ավելի ճկուն է, ինտուտիվ առումով՝ առավել համոզիչ, ներառական և անհակասական։
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: բիոէթիկա
  topic: keywords
subject: անձ
  topic: keywords
subject: բարոյական կարգավիճակ
  topic: keywords
subject: տեսակապաշտություն
  topic: keywords
subject: զգայունություն
  topic: keywords
subject: ինքնագիտակցություն
  topic: keywords
subject: ճանաչողական կարողություններ
  topic: keywords
subject: աստիճանական մոտեցում
  topic: keywords
subject: հղիության արհեստական ընդհատում
  topic: keywords
subject: կենդանիների իրավունքներ
  topic: keywords
creator: Լևոն Բաբաջանյան
rights: Copyright (c) 2025 Levon Babajanyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-27
publication date: 2025-10-27
starting page: 32
ending page: 46
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.3.032

Միստի՞կ է արդյոք Գրիգոր Նարեկացին
type: item
description: Հոդվածում վերաիմաստավորվում է միջնադարի հայ հանճարեղ մտածող Գր.Նարեկացու՝ միստիկ լինելու նարեկացիագիտության մեջ տիրապետող տեսակետը: Մասնավորապես փաստարկվում է, որ անվերապահորեն նրան դասելը միստիկների շարքին հակասում է «Մատեանի» ոգուն և տրամաբանությանը, քանզի, նախ, նրանում պատկերվում է մարդկային կյանքը իր ողբերգականության և վեհության մեջ. երկրորդ, այդ եզակի ստեղծագործության մեկնաբանության ժամանակ, հակառակ հեղինակի կամքի, անտեսվել է հիմնականը, այն է՝ մարդկային կեցության ողբերգականությունը իր բոլոր դրսևրումներով և առավելապես շեշտադրվել է ձևը, այլ ոչ թե բովանդակությունը. երրորդ, ի տարբերություն միջնադարում տիրապետող աստվածակենտրոն ըմբռնման Գր.Նարեկացին զարգացնում է մարդակենտրոն հայեցակարգ, որի կենտրոնում իրական մարդն է իր հոգսերով ու տագնապներով: Իր ամբողջության մեջ «Մատեանը» բանական գոյի, «հոգևոր մահվան» սահմանագծում հայտնված մարդու ողբերգությունը ներկայացնող գործ է, ողբերգություն, որը առաջանում է աստվածայինի և մարդկայինի, բարու և չարի, մեծի ու փոքրի բախման արդյունքում՝ ներկայացված քրիստոնեական սիմվոլիկայի միջոցով՝ իբրև տուրք դարի մտայնությանը: Նարեկացին մարդկային ցեղի տառապանքի ու ցավի երգիչն է, որը և պայմանավորում է նրա ստեղծագործության համամարդկային բնույթը: Ըստ էության մարդ-Աստված փոխհարաբերության հիմնահարցի նարեկյան մեկնաբանությունն ամենևին չի ներդաշնակվում միստիկական ըմբռնմանը, քանզի Նարեկացու վերջնանպատակը բացառապես անձնական փրկության արժանանալը և Աստծուն ձուլվելն ու նրան միանալը չէ, ինչը ներհատուկ է միստիցիզմին, այլ մարդու և մարդկության հոգևոր վերափոխման ու ինքնակատարելագործման միջոցով փրկության հասնելն է այսկողմնային աշխարհում՝ այստեղ և հիմա:
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: Մարդ
  topic: keywords
subject: Աստված
  topic: keywords
subject: միստիկա
  topic: keywords
subject: ողբերգություն
  topic: keywords
subject: ինքնակատարելագործում
  topic: keywords
subject: հոգևոր վերափոխում
  topic: keywords
subject: բանականություն
  topic: keywords
subject: փրկություն
  topic: keywords
subject: հավատ
  topic: keywords
creator: Հայկ Հարոյան
creator: Նելլի Հարոյան
rights: Copyright (c) 2025 Hayk Haroyan, Nelli Haroyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-10-28
publication date: 2025-10-28
starting page: 81
ending page: 90
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.3.081

Կազմակերպական հաղորդակցման դերը կազմակերպության հանդեպ վստահության ձևավորման գործընթացում (ՀՀ աշխատաշուկայի օրինակով)
type: item
description: Ժամանակակից արագ փոփոխվող և ճգնաժամեր հարուցող աշխատաշուկայում կազմակերպության ներսում հարաբերությունների կարգավորման, կայունության և հաջողության համար կարևոր է ստեղծել վստահության մթնոլոր։ Բանն այն է, որ ճգնաժամային իրավիճակներում կազմակերպոթյան ներսում հարաբերությունների բնույթը, կազմակերպական հաղորդակցման ոճը, ինչպես նաև կազմակերպության հանդեպ վստահության ձևավորման վրա ազդեցություն ունեցող այլ գործոնների ուսումնասիրությունը մարդկային ռեսուրսների կառավարման (այսուհետ՝ ՄՌԿ) և ղեկավար անձնակազմին հնարավորություն կտա անհրաժեշտ ռեսուսներ ներդնել կազմակերպության հանդեպ վստահության բարձր մակարդակ ապահովելու համար։ Խնդիրն ավելի է կարևորվում հատկապես արագ փոփոխվող ներկա իրողություններում, երբ բարձր կատարողականի ապահովումն ու աշխատակիցների ներգրավվածությունը հանդիսանում են կազմակերպության առանցքային խնդիրներից մեկը։ Հետազոտական աշխատանքի նպատակն է ուսումնասիրել ներկազմակերպական հաղորդակցման դերն ու նշանակությունը կազմակերպության հանդեպ վստաhության ձևավորման գործընթացում, ինչպես նաև առանձնացնել այն հիմնական գործոնները, որոնք ազդում են այդ գործընթացի վրա։ Ենթադրվում է, որ այն ընկերություններում, որտեղ աշխատակիցները բարձր են գնահատում ներկազմակերպական հաղորդակցումն ու հարաբերությունները, կազմակերպության հանդեպ վստահությունը նույնպես բարձր է։ Հետազոտության շրջանակում կիրառվել է հարցման մեթոդը, որի արդյունքում պարզվել է, որ աշխատավայրի հանդեպ վստահության և կազմակերպությունում հաղորդակցման մակարդակի միջև կա դրական կորելյացիոն կապ (r= 0.72): Աշխատակիցների կողմից կազմակերպությանը վստահելու գործընթացում առավել կարևոր գործոններ են ղեկավարների ազնվությունը, առողջ և դրական աշխատանքային մթնոլորտը, թափանցիկությունն ու ղեկավարների աջակցությունը։
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: Մարդկային ռեսուրսների կառավարում
  topic: keywords
subject: Կազմակերպական վստահություն
  topic: keywords
subject: Հաղորդակցում
  topic: keywords
subject: Կազմակերպական ճգնաժամ
  topic: keywords
creator: Անահիտ Գևորգյան
rights: Copyright (c) 2025 Anahit Gevorgyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-06-27
publication date: 2025-06-27
starting page: 91
ending page: 99
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.2.091

Անհատականության հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկայի ուսումնասիրությունը երկարատև զինված հակամարտության պայմաններում
type: item
description: Աշխատանքում դիտարկվում են երկարատև զինված հակամարտության պայմաններում անձի հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկայի ուսումնասիրության տեսամեթոդաբանական հիմքերը։ Թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է հոգեբանական հարմարման մեխանիզմների գիտական ընկալման անհրաժեշտությամբ՝ երկարատև և շարունակական ճնշման պայմաններում, որոնք դուրս են դասական տրավմատիկ իրավիճակի սահմաններից։ Ուսումնասիրությունը հիմնված է համակարգային և սուբյեկտ-գործունեության մոտեցումների վրա, ինչպես նաև ժամանակակից այն հայեցակարգերի, որոնք ընդլայնում են հարմարման երևույթի ընկալումը, այդ թվում՝ կենսակայունության (resilience), շարունակական տրավմատիկ սթրեսի (CTS) և բազային համոզմունքների տեսությունները։ Աշխատանքում հարմարվողական մեխանիզմները դիտարկվում են որպես փոխկապակցված համակարգ՝ ներքին (հոգեկան վիճակ, բազային համոզմունքներ) և արտաքին (սթրեսային ազդեցության բնութագրեր, սոցիալական աջակցություն, համատեքստ) գործոնների փոխազդեցության մեջ։ Էմպիրիկ բաժինը ներառում է պիլոտաժային փորձարարական հետազոտության արդյունքների վերլուծություն երեք խմբերի մասնակցությամբ, որոնք տարբերվում են հակամարտության գոտում ապրելու փորձով։ Աշխատանքում հետևողականորեն հիմնավորվում է ախտորոշիչ գործիքների ընտրությունը, որոնք ընդգրկում են հարմարման հիմնական բաղադրիչները։ Կիրառվել են հետևյալ մեթոդիկաները՝ հոգեբանական պաշտպանության բացահայտման մեթոդիկա (Ե. Ռ. Պիլյուգինա, Ռ. Ֆ. Սուլեյմանով), քոփինգ ռազմավարությունների ախտորոշման մեթոդիկա (Է. Հեյմ), «Գերիշխող վիճակ» մեթոդիկա (Լ. Վ. Կուլիկով), աշխարհի ընկալման բազային համոզմունքների սանդղակ (Ռ. Յանոֆ-Բուլման), հեղինակային կենսագրական հարցաթերթիկ։ Արդյունքները ցույց են տվել խմբերի միջև տարբերություններ՝ կիրառվող պաշտպանական և քոփինգ մեխանիզմներում, ինչպես նաև հոգեհուզական վիճակում և կոգնիտիվ համոզմունքներում։ Կոռելյացիոն վերլուծությունը բացահայտել է կայուն կապեր հարմարման բաղադրիչների միջև՝ ներառյալ հուզական կարգավորման կապը «Ես»-ի դրական կերպարի և սուբյեկտիվ վերահսկողության հետ, ինչպես նաև խուսափման և ռացիոնալիզացիայի ապահարմարվողական դերը երկարատև սթրեսային իրավիճակներում։ Ստացված տվյալները դիտ…
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: հարմարվողական մեխանիզմներ
  topic: keywords
subject: շարունակական տրավմատիկ սթրես
  topic: keywords
subject: զինված հակամարտություն
  topic: keywords
subject: պաշտպանական մեխանիզմներ
  topic: keywords
subject: քոփինգ ռազմավարություններ
  topic: keywords
subject: հոգեկան վիճակ
  topic: keywords
subject: բազային համոզմունքներ
  topic: keywords
creator: Հրանտ Ավանեսյան
creator: Անաստասիա Շումարովա
rights: Copyright (c) 2025 Hrant Avanesyn, Anastasiia Shumarova https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-06-30
publication date: 2025-06-30
starting page: 49
ending page: 63
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.2.049

Մոր և մանկան հուզական մենահատուկ կապվածության ու մանկան քնի ընթացքի կարգավորման փոխադարձ կապը
type: item
description: Հոդվածում անդրադարձ է արվում հետծննդաբերական շրջանում մոր և մանկան հուզական կապվածության հիմնական դրսևորումներին, որոնք հարաբերակցվում են մանկան քնի ընթացքի յուրահատկությունների հետ։ Դիտարկվում են հուզական կապվածության տեսակները նկարագրող մի շարք տեսություններ, որտեղ ընդգծվում է մոր և մանկան միջև գոյություն ունեցող կապի որակն ու խորությունը։ Կապվածության տեսակները փոխադարձաբար անդարադառնում են երեխայի կողմից քնի կարգավորման փորձագիտական մեթոդի ներքնայնացման վրա։ Հոդվածում առաջարկված տեսակետի համաձայն քնի վարքային խանգարումները կախված չեն երեխայի ծննդյան հերթականությունից, տարիքից, սեռից, ընտանիքի սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակից, քանզի դրանք հատուկ են երեխայի բնականոն զարգացման ընթացքին։ Այդ ընթացքն իր մեջ ներառում է քնի հետընթացն ու ճգնաժամային դրսևորումները։ Հեղինակը կարևորում է այն հանգամանքը, որ քնի վարքային խանգարումների հիմքերը միայն ֆիզիոլոգիական բնույթի չեն, այլ արտահայտում են երեխայի հոգեհուզական, հոգեբանական բարենպաստությունը։ Հոդվածում խոսվում է այն մասին, որ քունը կենսական բնազդի անփոխարինելի բաղադրիչ է, պաշտպանում է նորածնին արտաքին աշխարհի ճնշող գրգիռներից, որոնք կարող են ծանրաբեռնել դեռևս անպատրաստ ու չհասունացած հոգեկան համակարգը։ Լիարժեք ու որակյալ քուն կարող է լինել միայն այն դեպքում, երբ ներդաշնակվում են քնի հոգեբանական, ֆիզիոլոգիական, ֆունկցիոնալ օղակները, իսկ դեպի երեխան մոր հուզականությունն, այս շարքում, առանցքային դերակատարում ունի։ Այս հանգամանքով պայմանավորված՝ հոդվածում ներկայացվում է պիլոտային հետազոտություն, որի առանցքը մոր և երեխայի միջև հուզական կապվածության տեսակի հարաբերակցությունն է քնի կարգավորման փորձագիտական մեթոդի գործարկման վրա։
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: քնի վարքային խանգարում
  topic: keywords
subject: քնի հետընթաց
  topic: keywords
subject: հուզական կապվածություն
  topic: keywords
subject: քնի ու արթմնության ռիթմ
  topic: keywords
subject: քնի ռեժիմ
  topic: keywords
subject: առաջնային կլանվածություն
  topic: keywords
subject: խուսափողական կապվածություն
  topic: keywords
subject: տագանապային կապվածություն
  topic: keywords
subject: հուսալի կապվածություն
  topic: keywords
subject: քնի բնազդ
  topic: keywords
creator: Էմմա Արզիևա
rights: Copyright (c) 2025 Emma Arzieva https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-06-30
publication date: 2025-06-30
starting page: 78
ending page: 90
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.2.078

Ընտանեկան դերերի եվ արժեքների համեմատական վերլուծություն
type: item
description: Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է ընտանեկան հարաբերությունների, ավանդական և էգալիտար (հավասարազոր իրավունքներ ունեցող) ընտանիքներում արժեքների բացահայտմանը։ Աշխատությունում վերլուծվում են քաղաքաբնակ և գյուղաբնակ ընտանիքների միջև եղած տարբերությունները, ներառյալ դերերի բաշխման, երեխաների դաստիարակության և ներընտանեկան հարաբերությունների պահպանման տեսանկյունները: Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տերմինալային և գործիքային արժեքներին, որոնք որոշում են ընտանեկան փոխհարաբերությունների բնույթը, ներդաշնակության պահպանումն ու երեխաների դաստիարակությունը: Էմպիրիկ ուսումնասիրությունները բացահայտում են ավանդական և ժամանակակից ընտանիքների արժեքային կողմնորոշումների հիմնական տարբերությունները, ինչը կապված է փոփոխվող սոցիալական պայմաններում նրանց հարմարվելու հետ: Արդյունքները ցույց են տալիս, որ ավանդական ընտանիքներում շեշտը դրվում է գաղտնիության պահպանման, ընտանեկան բարեկեցության և սերունդների միջև հուզական կապերի ամրապնդման վրա: Միևնույն ժամանակ, էգալիտար ընտանիքները կենտրոնացած են պարտականությունների հավասար բաշխման, մասնագիտական ​​ինքնաիրացման և սոցիալական գործունեության վրա: Գյուղաբնակ ընտանիքներում առավել կարևոր են ավանդույթները, ընտանեկան ջերմությունը և արժեքները, որոնք կապված են ընտանիքի կայունության և սերունդների միջև կապերի ամրապնդման հետ։ Ընտանիքը մնում է սոցիալական կառուցվածքի կարևոր տարր՝ ազդելով անհատականության ձևավորման, մշակութային ժառանգության պահպանման և հասարակության կայունության ապահովման վրա։ Աշխատանքը կենտրոնանում է ժամանակակից համաշխարհայնացման գործընթացների և հասարակական վերափոխումների համատեքստում ընտանեկան արժեքների և դերերի ուսումնասիրության կարևորության վրա:
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: ընտանեկան դերեր
  topic: keywords
subject: էգալիտար ընտանիքներ
  topic: keywords
subject: ավանդույթներ
  topic: keywords
subject: հարմարվողական և այլասիրական արժեքներ
  topic: keywords
creator: Վարդուհի Պապոյան
creator: Ալինա Գալստյան
creator: Նարինե Հարությունյան
rights: Copyright (c) 2025 Varduhi Papoyan, Alina Galstyan, Narine Harutyunyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-06-30
publication date: 2025-06-30
starting page: 64
ending page: 77
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.2.064

Դավիթ Անհաղթի առեղծվածի լուծման նոր փորձ
type: item
description: Ինչպես հայտնի է, արդի գիտական վերակազմության հետևանքով կասկածի տակ է դրվել հայոց գրավոր ավանդույթը Դավիթ Անհաղթի մասին, և նրան հինգերորդ դարից տեղափոխել են վեցերորդ դարի երկրորդ կես։ Հոդվածում քննվում է Դավիթ Անհաղթի ժամանակի վերակազմության հարցը և միջնադարյան տեքստերում առկա հիշատակումների հիման վրա փորձ է արվում հիմնավորել Դավթի մասին հայոց միջնադարյան գրավոր ավանդույթի դեռևս հերքված չլինելը։ Ցույց է տրվում, որ եթե Դավթին հինգերորդ դարում տեսնելու համար, այսպես կոչված «ապացուցական» հիմքեր չկան, ապա դրանք չկան նաև Դավթին հինգերորդ դարից հեռացնող նոր վերակազմություններում։ Մասնավորաբար, քննվում են Միսակ Խոստիկյանի «Դավիթ փիլիսոփան» երկում առաջադրված որոշ փաստարկներ ու տրվում դրանց հերքումները կամ, նվազագույնը՝ ցույց տրվում դրանց բավարար հիմքեր չունենալը։ Ուշ անտիկ կամ վաղ միջնադարի հոգեմտավոր մշակույթի ավելի հստակ ընկալման համար կիրառվում է համաբանության (անալոգիա) մեթոդը։ Զուգահեռներ են տարվում ժամանակի այլ մտածողներ Պարույր Հայկազնի և Բոեցիուսի հետ՝ ցույց տալու համար վաղ քրիստոնեական մշակույթի սերտ կապը անտիկ հունահռոմեական փիլիսոփայական ավանդույթի հետ։ Ինչը հնարավորություն է տալիս հերքելու գիտապաշտական մոտեցում հանդես բերող հետազոտողների այն պնդումներն, ըստ որոնց պետք է բացառել, որ Դավիթը կարող էր քրիստոնյա լինել, բայց և միաժամանակ փիլիսոփայության առաջին տարվա ուսանողներին հելլենիստական նյութ մատուցել։ Հոդվածում ենթադրություն է արվում, որ մեծ հավանականությամբ Եղիշեի հիշատակած Դավիթ երեցը կարող էր լինել նույն Դավիթ փիլիսոփան, որին որոշ ժամանակից ի վեր հայոց գրավոր ավանդության մեջ անվանել են «Անհաղթ»։ Նաև ցույց է տրվում, որ հինգերորդ դարից մեզ հասած որոշ տեքստերում կան Դավիթ անունով անձանց հիշատակումներ, և չպետք է բացառել, որ դրանք կամ դրանցից որոշները կարող են վերաբերել հենց Դավիթ Անհաղթին։
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: ուսյալների ավանդույթ
  topic: keywords
subject: Ստեփանոս Սյունեցի
  topic: keywords
subject: Փոտ պատրիարք
  topic: keywords
subject: Ղազար Փարպեցի
  topic: keywords
subject: Միսակ Խոստիկյան
  topic: keywords
subject: վերակազմություն
  topic: keywords
subject: Սուրբ թարգմանիչներ
  topic: keywords
creator: Սիլվա Պետրոսյան
rights: Copyright (c) 2025 Silva Petrosyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-06-30
publication date: 2025-06-30
starting page: 20
ending page: 36
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.2.020

Գրիգոր Նարեկացու քրիստոնեական հումանիզմը
type: item
description: Հոդվածում քննարկվում է միջնադարի խոշորագույն բանաստեղծ և իմաստասեր Գրիգոր Նարեկացու (951-1003 թթ.) աշխարհայացքի և փիլիսոփայական հայացքների գնահատմանը վերաբերող մի հարց, որը պարզաբանելու համար հընթացս վերլուծվում են Միջնադար, Վերածնունդ, Հայկական Վերածնունդ, քրիստոնեական աստվածակենտրոն հումանիզմ և վերածնական մարդակենտրոն հումանիզմ հասկացությունները: Որոշ հետազոտողներ, նկատի ունենալով հատկապես Նարեկացու «Մատյան Ողբերգության» գիրքը, նրա նորարարական մտքերն ու մոտեցումները, լեզվամտածողության ինքնատիպությունը, «ներքին» մարդու և մարդու փրկության մասին վարդապետությունը, նրան համարում են Հայկական Վերածննդի ներկայացուցիչ, այսինքն՝ ոչ թե Միջնադարի, այլ Վերածննդի դարաշրջանի մտածող: Եթե խորհրդային շրջանում, երբ տիրապետող էր մարքսիստական մեթոդաբանությունը, նման գնահատականի շրջանառումը հասկանալի էր (Արևելյան և Հայկական Վերածնունդ տեսությունը կոչված էր հիմնավորելու մարքսիստական պատմափիլիսոփայության այն դրույթը, թե պատմության մեջ «երկաթե անհրաժեշտությամբ» գործում են համընդհանուր օրինաչափություններ, օրինակ, բոլոր ժողովուրդները պետք է անցնեն զարգացման միևնույն փուլերը), ապա անհասկանալի է, թե ինչո՞ւ են այսօր հետազոտողները պաշտպանում այդ խիստ գաղափարականացված և անարդյունավետ մեթոդաբանական հարացույցը: Հեղինակի կարծիքով այդպիսի գնահատականը պայմանավորված է այն բանով, որ այդ տեսության կողմնակիցները՝ ա) ըստ էության անտեսում են Միջնադարյան և Վերածննդի մշակույթների տարբերությունները, ինչի հետևանքով միջնադարյան մշակույթին բնորոշ երևույթները բնութագրվում են որպես վերածնական, բ) զանց են առնում քրիստոնեական (աստվածակենտրոն) հումանիզմի և վերածնական (մարդակենտրոն) հումանիզմի յուրահատկությունները, գ) Նարեկացուն Հայկական Վերածննդի ներկայացուցիչ համարելով՝ իբր տալիս են նրան հանճարին պատշաճող գնահատական (տվյալ դեպքում ենթադրվում է, որ Վերածննդի դարաշրջանն Միջնադարի համեմատ ավելի առաջադիմական է): Մինչդեռ Նարեկացին իր մտածելակերպով, աշխարհայացքային-փիլիսոփայական հարցերի քննարկման ու լուծման եղանակներով, մարդու փրկության իր տեսլականով միջնադարյան մտածող է, քրիստոնեական հումանիզմի խոշորագույն ներկայացուցիչ,…
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: Գրիգոր Նարեկացի
  topic: keywords
subject: Միջնադար
  topic: keywords
subject: Վերածնունդ
  topic: keywords
subject: Հայկական Վերածնունդ
  topic: keywords
subject: հումանիզմ
  topic: keywords
subject: աստվածակենտրոն հումանիզմ
  topic: keywords
subject: վերածնական մարդակենտրոն հումանիզմ
  topic: keywords
creator: Սեյրան Զաքարյան
rights: Copyright (c) 2025 Seyran Zakaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
date: 2025-06-30
publication date: 2025-06-30
starting page: 5
ending page: 19
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.2.005

Մոդելավորող գիտափորձում ներգրավված մասնակիցների վարքի կառավարման հոգեբանական առանձնահատկությունները
type: item
description: Մոդելավորող գիտափորձերը մեր օրերում դարձել են մարդկանց վարքի և հոգեբանության տեսակետներն ուսումնասիրելու կարևոր գործիք։ Այսպիսի հետազոտություններում կարևորվում է ոչ միայն օբյեկտիվ տվյալների ստացումը, այլև հետազոտության մասնակիցների հոգեբանական վիճակի, վարքային դրսևորումների և մոտիվացիայի հաշվառումը, որոնք մեծավ մասամբ պայմանավորված են գիտափորձին նախապատրաստվելու գործընթացով։ Ենթադրվում է, որ հետազոտվողների վարքի և մոտիվացիայի արդյունավետ կառավարումը մոդելավորող գիտափորձում հնարավորություն է ընձեռում ստանալ ավելի ճշգրիտ ու արժանահավատ արդյունքներ, ինչպես նաև նվազեցնել իրականությունից կտրված, կեղծ տվյալներ ստանալու հավանականությունը և բացառել այն սխալները, որոնք մասնակիցների անհետաքրքրվածության կամ սթրեսի հետևանք են։ Սույն հոդվածում դիտարկվում են մոդելավորող գիտափորձում ընդգրկված անձանց հոգեբանական առանձնահատկություններն ու նրանց վարքի կառավարման մեթոդական մոտեցումները։
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: մոդելավորող գիտափորձ
  topic: keywords
subject: գործառական-համեմատական մոդել
  topic: keywords
subject: մոդելավորված բեռնվածություններ
  topic: keywords
subject: վարորդ-հետազոտվող
  topic: keywords
subject: մոտիվացիա
  topic: keywords
subject: սթրես
  topic: keywords
subject: վարքի կառավարում
  topic: keywords
creator: Սահակ Հովհաննիսյան
creator: Արսեն Լոքյան
rights: Copyright (c) 2025 Բանբեր Երևանի համալսարանի https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
date: 2025-03-18
publication date: 2025-03-18
starting page: 83
ending page: 93
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.1.083

Բանականության հանրային գործադրման մարտահրավերները հետճշմարտության ժամանակաշրջանում
type: item
description: Հետճշմարտության ժամանակաշրջանը զգալի խոչընդոտներ է ներկայացնում հանրային ոլորտում անհատների ազատ և ինքնավար մտածողության հնարավորության, տեղեկացված որոշումների կայացման տեսանկյունից։ Հոդվածում հեղինակը հիմնվում է 18-րդ դարի գերմանացի փիլիսոփա Իմանուել Կանտի՝ բանականության հանրային գործադրման գաղափարի վրա՝ շեշտադրելով, որ լուսավորական արժեքներից նահանջելը վտանգում է հանրային ռացիոնալ դիսկուրսի և ժողովրդավարության ապագան։ Ժամանակակից իրականության մեջ բանականության հանրային գործադրման կանտյան պահանջը կամ իդեալը բախվում է մի քանի նշանակալի մարտահրավերների, որոնք կապված են լուսավորական «ընդհանուր պատկերացումներից» կամ տեսլականից հետ կանգնելու կամ առնվազն շեղվելու հետ։ Այս հոդվածում անդրադարձ կարվի դրանցից առավել հրատապներին՝ թյուրտեղեկատվություն (misinformation) և ապատեղեկատվություն (disinformation), սոցիալական մեդիայի ալգորիթմներ և արձագանքի խցիկներ, հուզական մանիպուլյացիա և պոպուլիզմ։ Թվարկված գործոններից յուրաքանչյուրն իր հերթին խաթարում է այն պայմանները, որոնք անհրաժեշտ են անհատներին հանրային ոլորտում իրենց բանականությունն ազատ և ինքնուրույն գործադրելու համար: Այնուամենայնիվ, կրթության նպատակների վերանայման, ավանդական ինստիտուտների նկատմամբ վստահության վերականգնման, թվային տեխնոլոգիաների շուրջ առավել մտածված ռազմավարությունների կիրառման, հանրային ճշմարտությունների վերակառուցման «մեծ» քաղաքականության միջոցով դեռևս հնարավոր է տարածքներ ստեղծել ազատ քննարկման և ժողովրդավարական ներգրավվածության համար՝ խթանելով ազատ և ինքնավար մտածողությունն այսօրվա աշխարհում:
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: հետճշմարտություն
  topic: keywords
subject: լուսավորականություն
  topic: keywords
subject: Ի․ Կանտ
  topic: keywords
subject: ռացիոնալ դիսկուրս
  topic: keywords
subject: ապատեղեկատվություն
  topic: keywords
subject: թյուրտեղեկատվություն
  topic: keywords
creator: Լիլիա Խաչատրյան
rights: Copyright (c) 2025 Բանբեր Երևանի համալսարանի https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
date: 2025-03-18
publication date: 2025-03-18
starting page: 17
ending page: 31
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.1.017

Հոգեբանական բարեկեցությունը որպես առաջնորդի ընտրության սոցիալ-հոգեբանական գործոն
type: item
description: Հոդվածում նկարագրված են անձի՝ հոգեբանական բարեկեցության և քաղաքական առաջնորդի ընտրության գործոնների փոխկապվածությունը դուրս բերող հետազոտության տվյալները: Ներկայիս պայմաններում, երբ հասարակության զարգացման սոցիալական, քաղաքական, տնտեսական իրավիճակը դինամիկ բնույթ է կրում, ի թիվս այլ գիտությունների, հոգեբանական գիտությունը նույնպես մեծ ուշադրություն է սկսել դարձնել բարեկեցության հայեցակարգին, քանի որ վերջինս հանդիսանում է անձի և հասարակության կենսամակարդակը մատնանշող թերևս կարևոր ցուցիչներից մեկը: Հետազոտությունը իրականացվել է երկու փուլով։ Հետազոտության առաջին փուլին մասնակցել են 100 անձ, իսկ երկրորդ փուլին 15 փորձագետ՝ 8 հոգեբան, 7 քաղաքագետ։ Հետազոտության տվյալների վերլուծության արդյունքում նշանակալի կապ է հայտնաբերվել՝ սեռի և հոգեբանական բարեկեցության ցուցանիշների միջև X2 =5,657; p<0.05, ինչպես նաև տարիքի և հոգեբանական բարեկեցության ցուցանիշների միջև՝ X2 =35.907; p< 0.05։ Սպիրմանի կորելյացիոն գործակցի կիրառման արդյունքում բացահայտվել է, որ հոգեբանական բարեկեցությունը կորելյացիոն կապի մեջ է գտնվում առաջնորդի ընտրությունը պայմանավորող գործոնների հետ՝ p <0,05-ից: Փորձագիտական հարցման արդյունքները ցույց են տվել, որ կախված քաղաքացու կարիքներից, վերջինս ընտրում և կարևորում է առաջնորդի մեջ այն գործոնները, որոնք ապագայի հեռնակարում կարող են բավարարման միջոց հանդիսանալ:
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: Հոգեբանական բարեկեցություն
  topic: keywords
subject: անձ
  topic: keywords
subject: առաջնորդ
  topic: keywords
subject: էլեկտրոալ վարք
  topic: keywords
creator: Հասմիկ Սարգսյան
creator: Էլինա Ասրիյան
creator: Քրիստինե Զազյան
rights: Copyright (c) 2025 Բանբեր Երևանի համալսարանի https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
date: 2025-03-18
publication date: 2025-03-18
starting page: 71
ending page: 82
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.1.071

Հեղինակության գերակայություն. ազդեցությունն ու խոչընդոտները բովանդակության զարգացման վրա
type: item
description: Հոդվածում քննարկվում է հեղինակության պաշտամունքը և դրա ազդեցությունը բովանդակության օբյեկտիվ գնահատման, նորարարության տարածման և հասարակական առաջընթացի վրա: Այս երևույթը դիտարկվում է պատմական և մշակութային տարբեր համատեքստերում՝ ընդգծելով, թե ինչպես է հեղինակային դիրքը հաճախ վերածվում գաղափարների գերակայության գործիքի՝ ստվերելով բովանդակության իրական արժեքը։ Ընդ որում հեղինակությունը ոչ միայն ազդեցության աղբյուր է, այլև սոցիալական նորմերի և արժեքային համակարգերի ձևավորման գործիք, որը կարող է խոչընդոտել ազատ և քննադատական մտածողությանը։ Վերլուծության հիմքում ուսումնասիրվում են Միշել Ֆուկոյի, Ռոլան Բարտի, Կառլ Փոփերի և Էդվարդ Սայիդի տեսակետները, որոնք կարևորվում են ազատ մտածողության և քննադատական մոտեցման խթանման առումով։ Ֆուկոն անդրադառնում է վերահսկողության մեխանիզմներին՝ բացատրելով, թե ինչպես են դրանք սահմանափակում ազատ մտածողությունը։ Բարտը, իր «հեղինակի մահվան» գաղափարով, առաջարկում է առաջնային ուշադրությունը կենտրոնացնել բովանդակության վրա՝ անկախ դրա հեղինակից։ Փոփերը շեշտադրում է գիտական մտքի բացությունն ու քննադատական քննարկման անհրաժեշտությունը, իսկ Սայիդն Արևելելք- Արևմուտք բինար հակադրությունների վերլուծությամբ բացահայտում է հեղինակության միջոցով ստեղծված մշակութային գերակայությունները։ Սրանք էլ իրենց հերթին հանգեցնում են մտավոր ազատության, գաղափարների բաց շուկայի և մշակութային ինստիտուտների ներսում գոյություն ունեցող հիերարխիաների խնդիրներին։ Թերևս, կրթական և մշակութային համակարգերի ազատականացման միջոցով կարելի կլինի հասնել բովանդակության ներքին արժեքի գնահատմանը և արժևորմանը։ Ի վերջո հեղինակային դիրքի ազդեցությունից ազատ միջավայրերն են, որ պետք է նպաստեն նորարարության խթանմանը, ներառականության ձևավորմանն ու հասարակական առաջընթացին՝ ապահովելով ազատ և քննադատական մտածողության զարգացումը։
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: հեղինակության կողմնակալություն
  topic: keywords
subject: հեղինակ
  topic: keywords
subject: բովանդակություն
  topic: keywords
subject: տեքստ
  topic: keywords
subject: ընթերցող
  topic: keywords
subject: ընկալում
  topic: keywords
subject: հեղինակային գործառույթ
  topic: keywords
subject: քննադատական մտածողություն
  topic: keywords
subject: Միշել Ֆուկո
  topic: keywords
subject: Ռոլան Բարտ
  topic: keywords
subject: Կառլ Փոփեր
  topic: keywords
subject: Էդվարդ Սայիդ
  topic: keywords
creator: Հայարփի Սահակյան
rights: Copyright (c) 2025 Բանբեր Երևանի համալսարանի https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
date: 2025-03-18
publication date: 2025-03-18
starting page: 32
ending page: 44
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.1.032

Մարդկակենտրոն գոյաբանության մայրամուտը․ հետկենսաբանական մարդը
type: item
description: Մարդու ստեղծագործական կարողությունների և մարդկության հոգևոր ու բարոյական առաջընթացի անհամամասնական զարգացման արդյունքում ժամանակակից մարդու կյանքի բարոյական համատեքստը «շագրենու կաշվի» նման սկսել է մաշվել ու փոքրանալ: Խնդիրն այն է, որ հետարդիականության դարաշրջանի գիտությունն ու տեխնոլոգիական նորագույն նվաճումները ոչ միայն հիմնովին փոխել ու փոխում են մարդու կենսագործունեության երբեմնի գոյաբանական կարգի առարկայական հիմունքները, այլև՝ մարդու էությունն ու բնույթը, ոչ միայն նրա մարմինը, այլև բարոյական ընկալումներն ու հոգևոր ներաշխարհն ընդհանրապես: Մարդու այդ նոր տեսակը այլևս մարմնական եզակիություն չէ, քանի որ գենետիկայի մակարդակում ձևափոխված և մեր ժամանակների գերմարդուն ներկայացնող կենսաբանական ու տեխնիկական օրգանների այդ խառնուրդը (կիբորգ) այլևս չի արտահայտում բնական մարդու եսությունը (սամոստ) և վերածվում է տեխնիկապես փոխարինելի կազմավորման։ Ավելին, նյութական անհագուրդ պահանջմունքների բավարարմանը միտված սպառողական մեր աշխարհում մարդն այլևս գնահատվում ու կարևորվում է տնտեսական բարգավաճմանը նպաստելու «արդյունավետության» տեսանկյունից: Մի անհերքելի ու մտահոգիչ իրողություն, ինչը պահանջում է նորովի իմաստավորել մարդու սոցիալական գոյաբանության հոգևոր համատեքստի կառույցը մարմնավորող հաստատունների (սոցիալականություն, բարոյականություն, կյանքի իմաստ, կատարելություն, մարդասիրություն ) փոխակերպումների ընթացքն ու հետևանքները:
subject: PHILOSOPHY
  topic: section
subject: ապակենսաբանականացում
  topic: keywords
subject: տեխնածին կեցություն
  topic: keywords
subject: «սոցիալականի մահը»
  topic: keywords
subject: գերմարդ
  topic: keywords
subject: կիբեռնետիկական անմահություն
  topic: keywords
subject: տրանսհումանիզ
  topic: keywords
subject: հետմարդ
  topic: keywords
creator: Օվսաննա Նահապետյան
rights: Copyright (c) 2025 Բանբեր Երևանի համալսարանի https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
date: 2025-03-18
publication date: 2025-03-18
starting page: 5
ending page: 16
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.1.005

«Vuca» աշխարհը հոգեկան խանգարումների դասակարգման լույսի ներքո
type: item
description: Մեր կյանքի տարբեր ոլորտներում խաթարվում է հավատը առ համաշխարհային կարգը և ողջախոհությունը: Պատահական չէ, որ ժամանակակից աշխարհը բնութագրվում է որպես «VUCA» աշխարհ, որտեղ գերակշռում են համապատասխանաբար՝ փոփոխականությունը, անորոշությունը, բարդությունը և երկիմաստությունը (Volatility, Uncertainty, Complexity, Ambiguity): Հոդվածում ցույց է տրվում, թե ինչպես այս չորս որակներն ազդել են հոգեկան խանգարումների համաշխարհարային դասակարգման խնդրի վրա, և ինչպես այդ դասակարգումների իմաստային համատեքստը կարող է փոխել մեր վերաբերմունքը դեպի հոգեկան առողջությունը: Խիստ իմաստով, գոյություն ունեցող հոգեբուժական դասակարգումը գիտականորեն չի կայացել, քանի որ խախտում է այս ոլորտի հիմնական պայմանը` հիվանդության ծագումնաբանության և ֆենոմենոլոգիայի ճանաչման սկզբունքը: Վերջինս ենթադրում է հիվանդության բնույթի ամբողջական դիտարկում, ինչը պահանջում է խնդրին եռակողմ մոտեցման կիրառում, այն է՝ առողջության ֆիզիկական, հոգեկան և հոգևոր բաղադրիչների ախտորոշում, չնայած նշված ոլորտների վերջնական ինտեգրման դժվարություններին: Դա իրագործելու համար անհրաժեշտ է կատարել առնվազն երկու պայման՝ մեր հասկացությունները դարձնել որոշակի, հստակ և «ուժեղ», և «զինվել» սեփական մտածողության վերաբերյալ վստահությամբ, չնայած նրան, որ ժամանակակից աշխարհում բազմաթիվ բաներ խարխլում են մեր հավատքը տրամաբանական աշխարհակարգի և ողջախոհության նկատմամբ:
subject: PSYCHOLOGY
  topic: section
subject: DSM
  topic: keywords
subject: դասակարգում
  topic: keywords
subject: ախտորոշում
  topic: keywords
subject: համախտանիշ
  topic: keywords
subject: նոզոլոգիա
  topic: keywords
subject: անկայունություն
  topic: keywords
subject: բարդություն
  topic: keywords
subject: երկիմաստություն
  topic: keywords
subject: հոգեբուժություն
  topic: keywords
subject: հոգեբանություն
  topic: keywords
creator: Գայանե Շահվերդյան
rights: Copyright (c) 2025 Բանբեր Երևանի համալսարանի https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
date: 2025-03-18
publication date: 2025-03-18
starting page: 45
ending page: 57
doi: 10.46991/BYSU.E/2025.16.1.045