Բանբեր Երևանի համալսարանի. Փիլիսոփայություն, Հոգեբանություն
Հանդեսի թեմատիկ ոլորտներից են հայ և համաշխարհային փիլիսոփայության պատմության, տեսության, տրամաբանության, մարդաբանության, բարոյագիտության և գեղագիտության, ինչպես նաև հոգեբանության պատմության և տեսության, անձի հոգեբանության և կլինիկական հոգեբանության ժամանակակից հիմնախնդիրները, փիլիսոփայական ու հոգեբանական հետազոտությունների մեթոդաբանությունն ու մեթոդիկան: Մեր խմբագրական խորհուրդը ձգտում է ընդլայնել հեղինակների շրջանակը՝ հրավիրելով հետազոտողներ աշխարհի տարբեր բուհերից:
Yerevan State University Publishing House
Հոգեկան առողջության եվ հոգեսոցիալական աջակցության (MHPSS) կիրառման փորձը եվ մարտահրավերները
Ճգնաժամային և հետճգնաժամային իրավիճակներում հոգեկան առողջության և հոգեսոցիալական աջակցության կարիքները համալիր և փոխկապված են՝ ներառելով ճգնաժամային իրավիճակին առերեսված անձանց և համայնքների հոգեկան, հոգեբանական, սոցիալական փորձառությունները, համայնքային կապերը, մասնագիտական աջակցության ձևերը, և մի շարք այլ անձնային ու համակարգային գործոնները։ Միջազգային պրակտիկայում այս համալիրությանը համակարգված արձագանք տալու համար կիրառվում է հոգեկան առողջության և հոգեսոցիալական աջակցության (անգլերեն համարժեքը՝ Mental Health and Psychosocial Support, այսուհետ՝ MHPSS) համակցված մոտեցումը, որը կենտրոնանում է ոչ թե մարդկանց և համայնքների խոցելիության, այլ տոկունության և ապաքինման/վերականգնման մոտեցումների վրա, ինչպես նաև առաջարկում է աստիճանակարգված, փուլային և միջոլորտային ու միջմասնագիտական աջակցության յուրատեսակ շրջանակ։ Չնայած միջազգային պրակտիկայում այն լայնորեն կիրառվող մոտեցում է, Հայաստանում այն քննարկման օրակարգ դարձավ 2023թ․ սեպտեմբերին ԼՂ-ից բռնի տեղահանման ընթացքում։ Հոդվածը, հիմնվելով միջազգային փորձի ու փաստաթղթերի ուսումնասիրության, ինչպես նաև փորձագիտական հարցումների և առանցքային տեղեկատուների հետ հարցազրույցների հիման վրա, մանրամասն նկարագրում է MHPSS-ը՝ լրացնելով մասնագիտական տեղեկատվության բացը, մյուս կողմից վերհանում է Հայաստանում MHPSS-ի կիրառման փորձը՝ խոչընդոտների և հնարավորությունների համատեքստում։ Հիմնական արդյունքներն ընդգրկում են մի կողմից MHPSS բուրգի ներկայացումը՝ մասնագիտական գործունեության շրջանակը ներկայացնելով և ծառայությունների ձևավորման տիպեր առաջարկելով, մյուս կողմից՝ MHPSS քննարկումների ծավալումը՝ որպես դրական տեղաշարժ արձանագրելով, միևնույն ժամանակ՝ միջոլորտային համագործակցության, շահառու համայնքների իմաստալից մասնակցությամբ մշակվող քաղաքականությունների և ծառայությունների մշակման կարիքն ընդգծելով։ Հոդվածի միջոցով ներկայացվել են պետության կողմից իրականացված կարճաժամկետ և միջնաժամկետ գործողությունները, մինչդեռ MHPSS-ում առանցքային է նաև երկարաժամկետ գործողությունների պլանավորումն ու իրականացումը, որն ընթացքի մեջ է, ինչի մոնիթորինգի համար անհրաժեշտ է շարունակական և հաջորդիվ հետազոտություններ։
Copyright (c) 2025 Gohar Khachatryan, Narine Khachatryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Պատասխանատվության հասկացությունը Մ.Մ.Բախտինի բարոյական փիլիսոփայության մեջ
Մ.Մ.Բախտինի բարոյական փիլիսոփայության մեջ պատասխանատվությունը՝ իրավիճակայնության, մասնակցայնության, կամային-էմոցիոնալ տոնի, ինքնագիտակցականության, դեպի Ուրիշը՝ անձի կողմնորոշվածության հետ մեկ տեղ հանդիսանում է արարքի անբաժան բնութագրիչ: Բոլոր այս բնութագրիչներն ամփոփվում են պատասխանատվության մեջ: Եվ քանի որ Մ.Բախտինը կառուցում էր իր բարոյական փիլիսոփայությունը որպես արարքի փիլիսոփայություն, իսկ արարքը դիտարկում էր որպես բարոյականության ամբողջական մարմնավորում՝ պատասխանատվությունը արդարացիորեն կարող է ընկալվել որպես ոչ միայն արարքի, այլ ընդհանրապես բարոյականության ամբողջական ռեպրեզենտացիա: Հոդվածում քննարկվում է Մ.Բախտինի վաղ շրջանի աշխատանքներում ներկայացված պատասխանատվության երկու ձև: Իր ընկալմամբ, պատասխանատվությունը, մի կողմից, կոնկրետ է և անկրկնելի, իրացվում է ‹‹կեցության եզակի տեղից››, այդ կեցության նկատմամբ, և, այս իմաստով՝ Ես-ակենտրոն է: Մյուս կողմից, Բախտինի կառուցած արարքի բարդ արխիտեկտոնիկան, որը ներկայացված է ‹‹ես-ինձ-համար, ուրիշը-ինձ-համար և ես-ուրիշի-համար›› արժեքային կողմնորոշումներով, բացում է պատասխանատվության այնպիսի հեռանկար, որի դեպքում վերջինս ներկայանում է ոչ թե որպես պատասխան կեցությանը (թող և ‹‹իրադարձություն-կեցություն›› կոնկրետության մեջ), այլ որպես պատասխան Ուրիշին՝ այդ կեցության մասնակցին: ‹‹Արարքի փիլիսոփայությունը›› աշխատության մեջ քննարկված պատասխանատվության կոնցեպտը կրում է Բախտինի վաղ փիլիսոփայական ստեղծագործականությանը հատուկ, բայց իր կողմից չարձանագրվող իմաստային դինամիկան (մենախոսականությունից՝ երկխոսականություն, արարքի փիլիսոփայությունից՝ երկխոսության փիլիսոփայություն), որի իրական հետևանքները ամրագրվեցին մտածողի ուշ շրջանի գործերում:
Copyright (c) 2025 Ruben Apressyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Գիտական ​​գիտելիքի մարդկայնացման և դրա վերափոխման ավանդական կենսաէթիկական մեխանիզմները բաց գիտության դարաշրջանում
Հոդվածում քննարկվում են գիտական գիտելիքի մարդասիրական վերահսկողության համար կիրառվող ավանդական կենսաէթիկական մեխանիզմները։ Այս հիմնարար մեխանիզմները ներառում են կենսաէթիկական սկզբունքների և ուղեցույցների ներառումը՝ որպես հետազոտողներին տրվող առաջարկություններ, կամավոր տեղեկացված համաձայնություն, ինչպես նաև (կենսա)էթիկայի հանձնաժողովների կողմից իրականացվող էթիկական փորձաքննություն։ Ավանդական կենսաէթիկական վերահսկողության մեթոդաբանական հիմքը ձևավորվում է կենսաէթիկայի այնպիսի հատկանիշներով, ինչպիսիք են՝ միջգիտակարգայնությունը, գործնական կողմնորոշվածությունը, պլյուրալիստական ունիվերսալիզմը, անձակենտրոն մոտեցումը և կոլեգիալ որոշումների ընդունումը։ Բաց գիտության առաջացման համատեքստում վերը նշված մեխանիզմներն անխուսափելիորեն ենթարկվում են փոփոխությունների։ 21-րդ դարում ձևավորված նոր գիտական հարացույցը բնորոշվում է, առաջին հերթին, արհեստական բանականության գործիքների համատարած կիրառմամբ, ինչպես նաև գիտելիքի թափանցիկության և հասարակության համար բաց լինելու զարգացմամբ։ Սա առավել ընդգծում է մարդու և բնության պաշտպանության, ինչպես նաև հետազոտությունների հումանիստական ուղղվածության հարցերը։ Բաց գիտության պայմաններում ձևավորվում են գիտելիքի վերահսկման նոր կենսաէթիկական միջոցներ, սակայն ավանդական մեխանիզմները շարունակում են գործել։ Դրանք էապես արդիականացվում են ժամանակակից աշխարհում, դրանց կիրառման շրջանակն ընդլայնվում է՝ դուրս գալով կենսաբժշկության սահմաններից (ինչպես բնորոշ էր դասական կենսաէթիկային), իսկ դրանց օրինականացման և կիրառման ազգային առանձնահատկությունները դառնում են առավել նշանակալի։ Հիմնվելով միջազգային փորձի և Բելառուսի Հանրապետության փորձի ուսումնասիրության վրա՝ հոդվածում առաջարկվում են ժամանակակից ուղիներ (կենսա)էթիկայի հանձնաժողովների գործունեության փոխակերպման, կամավոր տեղեկացված համաձայնության գործելակերպերի, ինչպես նաև կենսաէթիկական խնդիրներին առնչվող միջազգային և ազգային խորհրդատվական փաստաթղթերի մշակման ու կատարելագործման համար։
Copyright (c) 2025 Valerya Sokolchik https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ընկալման էկզիստենցիալ համատեքստի ապականումը․ մարդը «վիրտուալ տափաստաններում»
Կյանքի կազմակերպման մշակույթը ընկալման համատեքստ է, ինչը մարդուն հնարավորություն է տալիս աշխարհը տեսնելու և քննելու իր ամբողջականության մեջ և նրա մի անկյունում կառուցելու գոյաբանական անվտանգության իր «ապաստարանը»։ Բայց կյանքը հնարավորությունների փնտրտուքի մի անավարտ դրամա է, որի ինչ-որ հանգույցում արմատական փոխակերպումներն ու հնարավոր ապականումները համակեցության մշակութային համատեքստում կարող են մարդուն զրկել իր էմպիրիկ որպիսությունը բնութագրող այն գործոններից, որոնք նախկինում քիչ թե շատ ճշգրտությամբ ուրվագծում էին նրա կյանքի ներկան ու հեռանկարը, ինքնավարության չափն ու սահմանը։ Խնդիրն այն է, որ ընկալման յուրաքանչյուր համատեքստ ունի նաև իրեն բնորոշ մի շարք մշակութային «հիվանդություններ», որոնք ոչ միայն կարող են ներսից կազմաքանդել տվյալ դարաշրջանի գոյաբանական «ապաստարանի» սոցիալական ու մարդաբանական հիմունքները, այլև մարդուն զրկել բնազանցական ու անդրանցական էությունից: Այս իրողությունից ելնելով՝ հոդվածում արդի անհատապաշտական (ինքն իրեն կողմնորոշված) հասարակության գոյաբանական կարգը դիտարկվում է իբրև «միասին ծերանալու» ընդհանրական մշակութային համատեքստ չունեցող մի համակեցություն, որտեղ մարդու ինքնավար կեցության կորստի միտումներն այլևս մարդաբանական մասշտաբի մարտահրավերներ են և ակնհայտորեն խարխլում են կյանքը տեսանելի հորիզոնում ապրելու՝ մարդու գոյության երբեմնի հիմունքները։
Copyright (c) 2025 Edvard Harutyunyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ինտերնետային կախվածության ձևավորման մասնագիտական ​​նախադրյալների համեմատական ​​վերլուծություն
Հոդվածում ուսումնասիրվել է մասնագիտական​​ գործունեության ազդեցությունն ինտերնետային կախվածության զարգացման վրա՝հիմնվելով հոգեբանական տեսությունների և մասնագետների հարցումների ու թեստավորման համեմատական​​ վերլուծության վրա։ Թվային դարաշրջանում ինտերնետի կիրառումը դարձել է կյանքի անբաժանելի մաս՝ զգալիորեն փոխելով մեր աշխատանքային, կրթական և սոցիալական միջավայրը։ Միևնույն ժամանակ, ինտերնետի գերօգտագործումը հանգեցնում է ինտերնետային կախվածության, որը ներկայումս համարվում է հոգեբանական և սոցիալական առողջության արդի մարտահրավեր։ Այս խնդիրնառավելպես հրատապ է մասնագիտական միջավայրերում, որտեղ աշխատողների աշխատանքի արդյունավետությունը և հոգեկան առողջությունը սերտորեն կապված են թվային տեխնոլոգիաների հետ։ Ինտերնետային կախվածության ուսումնասիրությունը վերջին տարիներինմեծ թափ է հավաքում, սակայն մասնագիտական միջավայրերում կախվածության ձևավորման առանձնահատկությունները և դրա ազդեցությունը դեռևս չեն ուսումնասիրվել բավարար խորությամբ։ Հոդվածը նվիրված է տարբեր մասնագիտությունների շրջանակներում ինտերնետային կախվածության ձևավորման բնութագրիչների համեմատական վերլուծությանը՝ նպատակ ունենալով բացահայտելու կախվածության դրդապատճառները, տարածվածությունը և դրա հոգեբանական ու սոցիալական հետևանքները։ Այս հետազոտությունն հիմնվում է դասական հոգեբանական տեսությունների, Քիմբերլի Յանգի մոտեցումների, ինչպես նաև վերջին տասնամյակում հրապարակված գիտական հետազոտությունների վրա՝ նորովի դիտարկելով ինտերնետային կախվածության համընդհանուր և մասնագիտական առանձնահատկությունները։ Արդյունքները կնպաստեն թվային առողջության պահպանման ռազմավարությունների մշակմանն ու մասնագիտական խմբերի աշխատունակության բարձրացմանը։
Copyright (c) 2025 Lusine Ghazaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Արհեստական ինտելեկտի հիմնախնդիրը էկզիստենցիալ գոյաբանության համատեքստում
Արդի վիրտուալ ու թվայնացվող աշխարհում արհեստական ինտելեկտի զարգացման և մարդու էկզիստենցիալ գոյաբանության հարաբերակցման հարցերը տեսական ու գործնական նոր հնչեղություն են ձեռք բերել և փիլիսոփայական ու սոցիոմշակութային հատուկ անդրադարձի կարիք ունեն: Հաշվի առնելով այդ իրողությունը և անդրադառնալով ժամանակակից հասարակության առջև ծառացած մարտահրավերներին՝ հոդվածում հատուկ ուշադրության են արժանացել արհեստական ինտելեկտի էության, զարգացման ու գործառույթների, ինչպես նաև հարուցած խնդիրների ու հնարավոր վտանգների հիմնահարցերը: Ուշադրություն է դարձվել արհեստական ինտելեկտի հետ մարդու հնարավոր արդյունավետ փոխգործակցության հեռանկարներին, ինչպես նաև ցույց է տրվել մարդ-մեքենա համակարգերի ներուժը հասարակության իրական խնդիրների լուծման համար: Խնդիրն այն է, որ մեր կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներում արհեստական ինտելեկտի ներխուժումները, թվային տնտեսության, բիզնեսի ու կյանքի այլ բնագավառում նրա դերի մեծացումը, ինչպես նաև վիրտուալ իրականության ու հետմարդաբանական դարաշրջանի ձևավորումը պահանջում է նորովի մեկնաբանել նորագույն տեխնոլոգիաների տեղն ու դերը մարդկային կյանքում: Ի հավելումն ասվածի՝ արհեստական ինտելեկտի հանդեպ հետաքրության պատճառը ոչ միայն այն է, որ ժամանակակից մարդուն գրավում է տեխնոլոգիական նորարարությունների այն ձևերը, որոնք առնչվում են սոցիալ-տնտեսական կյանքի կատարելագործմանը, այլև, որ երևույթն ունի նաև խաղարկային դրսևորումներ և առնչվում է սպառողական հասարակության ազատ ժամանակի և ժամանցի կազմակերպման հիմնահարցերին։
Copyright (c) 2025 Nelli Alaverdyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Սպառողական հոգեկերտվածք․ էկզիստենցիալ նկատառումներ
Քաղաքակրթությունն աստիճանաբար մոտենում է գայթակղություններով լեցուն, վտանգավոր մի եզրագծի, որից անդին չվերահսկվող ուժերի ազդեցությունը մարդու համար կարող է ճակատագրական լինել: Կեցության մեջ մշակութամարդաբանական իմաստով արմատավորված չլինելու հանգամանքը ծնում է անհետացող իրականության սոցիալ-հոգեբանական պարադոքսալ զգացողություն: Իրականության փոխարեն ձևավորվում է գերիրականություն (հիպերռեալություն) կամ վիրտուալ իրականություն, որտեղ էական չէ, թե ինչն է իրական, ինչը` ոչ։ Կյանքը մշտապես ծավալվում է որպես իրականության բնագրի բացակայությունը թաքցնող կեղծանմանակումների ու պատրանքների արարման սահմանազանցական շարժ։ Հոգևոր արժեքներն աստիճանաբար կերպարանափոխվում են և դառնում ապրանքների խորհրդանիշային պատկեր: Ձևավորվում է նեղ, սահմանափակ հայացքների ու ձգտումների տեր մարդկանց նոր խավ, որոնց համար նույնականացման հիմնական չափանիշ է դառնում բրենդը: Մարդը հրաժարվում է հեռահար նպատակներից, ինչը, պարզունակացնելով գոյությունը, հանգեցնում է կյանքի էկզիստենցիալ արժեզրկմանը: «Գործարքն» ավելի է կարևորվում, քան դրա համար վճարվելիք էկզիստենցիալ գինը: Քաղաքակրթական արդի փոխակերպումների պայմաններում էկզիստենցիալ ամբողջականությունը պահպանելու համար անհրաժեշտ է հրաժարվել բացարձակ էվոլյուցիոնիզմի մտասևեռումից ու սահմանափակելով լինելությունը՝ հանուն բնականի (մարդու հոգևոր մարմնական ամբողջականություն) ու արհեստականի (վիրտուալ իրականություն, արհեստական ինտելեկտ) համազարգացման (կոէվոլյուցիայի) գիտակցական ջանքեր գործադրել՝ հօգուտ էկզիստենցիալ կեցության ամբողջականության պահպանման։
Copyright (c) 2025 Gagik Soghomonyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Էակի բարոյական կարգավիճակի խնդիրը բիոէթիկայի համատեքստում
Էակի բարոյական կարգավիճակի որոշման խնդիրը բիոէթիկական ժամանակակից քննարկումներում առանցքային խնդիր է։ Այդ հարցը մասնավորապես էական նշանակություն ունի բիոէթիկական այնպիսի խնդիրների բարոյական տեսանկյունից թույլատրելիության հարցի որոշման գործում, ինչպիսիք են, օրինակ՝ էվթանազիան, հղիության արհեստական ընդհատումը, կենդանիներին իրավունքների վերագրումը և այլն։ Հոդվածում քննարկվում են էակի բարոյական կարգավիճակի որոշման չորս առանցքային մոտեցումներ՝ տեսակապաշտություն, զգայունություն, ինքնագիտակցություն ու ճանաչողություն և վերջապես՝ աստիճանականություն։ Վերլուծության արդյունքում բացառվում է տեսակապաշտության սկզբունքի կիրառման բարոյական տեսանկյունից ընդունելիությունը։ Այնուհետև հիմնավորվում է, որ զգայունության և ինքնագիտակցության-ճանաչողության սկզբունքների առանձին-առանձին դիտարկման արդյունքում հանգում ենք անորոշության, հակասականության, իսկ որոշ իրավիճակների քննարկման համատեքստում այդ մոտեցումների կիրառումը երբեմն նաև ինտուտիտիվ առումով համոզիչ չէ։ Նշված երեք առանցքային մոտեցումների համեմատությամբ՝ աստիճանական մոտեցումն ունի որոշ առավելություններ։ Աստիճանական մոտեցումը էակի բարոյական կարգավիճակի սահմանման այն մոտեցումն է, որի համաձայն՝ բարոյական կարգավիճակը չունի բաժանարար բնույթ, այլ արտահայտվում է աստիճանաբար։ Այս մոտեցման հիմքում ընկած է այն գաղափարը, որ բոլոր կենդանի էակներն ունեն բարոյական կարգավիճակ, սակայն այդ կարգավիճակի ուժգնությունը կամ խտությունը կարող է տարբեր լինել՝ կախված նրանց ունեցած հատկություններից և շահերի բազմազանությունից։ Աստիճանական մոտեցումն ունի համեմատական առավելություններ այլ սկզբունքների նկատմամբ, քանի որ այն տեսականորեն ավելի ճկուն է, ինտուտիվ առումով՝ առավել համոզիչ, ներառական և անհակասական։
Copyright (c) 2025 Levon Babajanyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Հոդվածում վերաիմաստավորվում է միջնադարի հայ հանճարեղ մտածող Գր.Նարեկացու՝ միստիկ լինելու նարեկացիագիտության մեջ տիրապետող տեսակետը: Մասնավորապես փաստարկվում է, որ անվերապահորեն նրան դասելը միստիկների շարքին հակասում է «Մատեանի» ոգուն և տրամաբանությանը, քանզի, նախ, նրանում պատկերվում է մարդկային կյանքը իր ողբերգականության և վեհության մեջ. երկրորդ, այդ եզակի ստեղծագործության մեկնաբանության ժամանակ, հակառակ հեղինակի կամքի, անտեսվել է հիմնականը, այն է՝ մարդկային կեցության ողբերգականությունը իր բոլոր դրսևրումներով և առավելապես շեշտադրվել է ձևը, այլ ոչ թե բովանդակությունը. երրորդ, ի տարբերություն միջնադարում տիրապետող աստվածակենտրոն ըմբռնման Գր.Նարեկացին զարգացնում է մարդակենտրոն հայեցակարգ, որի կենտրոնում իրական մարդն է իր հոգսերով ու տագնապներով: Իր ամբողջության մեջ «Մատեանը» բանական գոյի, «հոգևոր մահվան» սահմանագծում հայտնված մարդու ողբերգությունը ներկայացնող գործ է, ողբերգություն, որը առաջանում է աստվածայինի և մարդկայինի, բարու և չարի, մեծի ու փոքրի բախման արդյունքում՝ ներկայացված քրիստոնեական սիմվոլիկայի միջոցով՝ իբրև տուրք դարի մտայնությանը: Նարեկացին մարդկային ցեղի տառապանքի ու ցավի երգիչն է, որը և պայմանավորում է նրա ստեղծագործության համամարդկային բնույթը: Ըստ էության մարդ-Աստված փոխհարաբերության հիմնահարցի նարեկյան մեկնաբանությունն ամենևին չի ներդաշնակվում միստիկական ըմբռնմանը, քանզի Նարեկացու վերջնանպատակը բացառապես անձնական փրկության արժանանալը և Աստծուն ձուլվելն ու նրան միանալը չէ, ինչը ներհատուկ է միստիցիզմին, այլ մարդու և մարդկության հոգևոր վերափոխման ու ինքնակատարելագործման միջոցով փրկության հասնելն է այսկողմնային աշխարհում՝ այստեղ և հիմա:
Copyright (c) 2025 Hayk Haroyan, Nelli Haroyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Կազմակերպական հաղորդակցման դերը կազմակերպության հանդեպ վստահության ձևավորման գործընթացում (ՀՀ աշխատաշուկայի օրինակով)
Ժամանակակից արագ փոփոխվող և ճգնաժամեր հարուցող աշխատաշուկայում կազմակերպության ներսում հարաբերությունների կարգավորման, կայունության և հաջողության համար կարևոր է ստեղծել վստահության մթնոլոր։ Բանն այն է, որ ճգնաժամային իրավիճակներում կազմակերպոթյան ներսում հարաբերությունների բնույթը, կազմակերպական հաղորդակցման ոճը, ինչպես նաև կազմակերպության հանդեպ վստահության ձևավորման վրա ազդեցություն ունեցող այլ գործոնների ուսումնասիրությունը մարդկային ռեսուրսների կառավարման (այսուհետ՝ ՄՌԿ) և ղեկավար անձնակազմին հնարավորություն կտա անհրաժեշտ ռեսուսներ ներդնել կազմակերպության հանդեպ վստահության բարձր մակարդակ ապահովելու համար։ Խնդիրն ավելի է կարևորվում հատկապես արագ փոփոխվող ներկա իրողություններում, երբ բարձր կատարողականի ապահովումն ու աշխատակիցների ներգրավվածությունը հանդիսանում են կազմակերպության առանցքային խնդիրներից մեկը։ Հետազոտական աշխատանքի նպատակն է ուսումնասիրել ներկազմակերպական հաղորդակցման դերն ու նշանակությունը կազմակերպության հանդեպ վստաhության ձևավորման գործընթացում, ինչպես նաև առանձնացնել այն հիմնական գործոնները, որոնք ազդում են այդ գործընթացի վրա։ Ենթադրվում է, որ այն ընկերություններում, որտեղ աշխատակիցները բարձր են գնահատում ներկազմակերպական հաղորդակցումն ու հարաբերությունները, կազմակերպության հանդեպ վստահությունը նույնպես բարձր է։ Հետազոտության շրջանակում կիրառվել է հարցման մեթոդը, որի արդյունքում պարզվել է, որ աշխատավայրի հանդեպ վստահության և կազմակերպությունում հաղորդակցման մակարդակի միջև կա դրական կորելյացիոն կապ (r= 0.72): Աշխատակիցների կողմից կազմակերպությանը վստահելու գործընթացում առավել կարևոր գործոններ են ղեկավարների ազնվությունը, առողջ և դրական աշխատանքային մթնոլորտը, թափանցիկությունն ու ղեկավարների աջակցությունը։
Copyright (c) 2025 Anahit Gevorgyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Անհատականության հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկայի ուսումնասիրությունը երկարատև զինված հակամարտության պայմաններում
Աշխատանքում դիտարկվում են երկարատև զինված հակամարտության պայմաններում անձի հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկայի ուսումնասիրության տեսամեթոդաբանական հիմքերը։ Թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է հոգեբանական հարմարման մեխանիզմների գիտական ընկալման անհրաժեշտությամբ՝ երկարատև և շարունակական ճնշման պայմաններում, որոնք դուրս են դասական տրավմատիկ իրավիճակի սահմաններից։ Ուսումնասիրությունը հիմնված է համակարգային և սուբյեկտ-գործունեության մոտեցումների վրա, ինչպես նաև ժամանակակից այն հայեցակարգերի, որոնք ընդլայնում են հարմարման երևույթի ընկալումը, այդ թվում՝ կենսակայունության (resilience), շարունակական տրավմատիկ սթրեսի (CTS) և բազային համոզմունքների տեսությունները։ Աշխատանքում հարմարվողական մեխանիզմները դիտարկվում են որպես փոխկապակցված համակարգ՝ ներքին (հոգեկան վիճակ, բազային համոզմունքներ) և արտաքին (սթրեսային ազդեցության բնութագրեր, սոցիալական աջակցություն, համատեքստ) գործոնների փոխազդեցության մեջ։ Էմպիրիկ բաժինը ներառում է պիլոտաժային փորձարարական հետազոտության արդյունքների վերլուծություն երեք խմբերի մասնակցությամբ, որոնք տարբերվում են հակամարտության գոտում ապրելու փորձով։ Աշխատանքում հետևողականորեն հիմնավորվում է ախտորոշիչ գործիքների ընտրությունը, որոնք ընդգրկում են հարմարման հիմնական բաղադրիչները։ Կիրառվել են հետևյալ մեթոդիկաները՝ հոգեբանական պաշտպանության բացահայտման մեթոդիկա (Ե. Ռ. Պիլյուգինա, Ռ. Ֆ. Սուլեյմանով), քոփինգ ռազմավարությունների ախտորոշման մեթոդիկա (Է. Հեյմ), «Գերիշխող վիճակ» մեթոդիկա (Լ. Վ. Կուլիկով), աշխարհի ընկալման բազային համոզմունքների սանդղակ (Ռ. Յանոֆ-Բուլման), հեղինակային կենսագրական հարցաթերթիկ։ Արդյունքները ցույց են տվել խմբերի միջև տարբերություններ՝ կիրառվող պաշտպանական և քոփինգ մեխանիզմներում, ինչպես նաև հոգեհուզական վիճակում և կոգնիտիվ համոզմունքներում։ Կոռելյացիոն վերլուծությունը բացահայտել է կայուն կապեր հարմարման բաղադրիչների միջև՝ ներառյալ հուզական կարգավորման կապը «Ես»-ի դրական կերպարի և սուբյեկտիվ վերահսկողության հետ, ինչպես նաև խուսափման և ռացիոնալիզացիայի ապահարմարվողական դերը երկարատև սթրեսային իրավիճակներում։ Ստացված տվյալները դիտարկվում են որպես երկարատև սթրեսի պայմաններում հարմարման առանձնահատկությունների արտացոլում։ Ընդգծվում է անհատական և համատեքստային փոփոխականները ներառող համալիր մոտեցման անհրաժեշտությունը։ Աշխատանքը հաստատում է հարմարվողական մեխանիզմների դինամիկ բնույթը և հիմնավորում է հետագա հետազոտությունների հեռանկարները։
Copyright (c) 2025 Hrant Avanesyn, Anastasiia Shumarova https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Մոր և մանկան հուզական մենահատուկ կապվածության ու մանկան քնի ընթացքի կարգավորման փոխադարձ կապը
Հոդվածում անդրադարձ է արվում հետծննդաբերական շրջանում մոր և մանկան հուզական կապվածության հիմնական դրսևորումներին, որոնք հարաբերակցվում են մանկան քնի ընթացքի յուրահատկությունների հետ։ Դիտարկվում են հուզական կապվածության տեսակները նկարագրող մի շարք տեսություններ, որտեղ ընդգծվում է մոր և մանկան միջև գոյություն ունեցող կապի որակն ու խորությունը։ Կապվածության տեսակները փոխադարձաբար անդարադառնում են երեխայի կողմից քնի կարգավորման փորձագիտական մեթոդի ներքնայնացման վրա։ Հոդվածում առաջարկված տեսակետի համաձայն քնի վարքային խանգարումները կախված չեն երեխայի ծննդյան հերթականությունից, տարիքից, սեռից, ընտանիքի սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակից, քանզի դրանք հատուկ են երեխայի բնականոն զարգացման ընթացքին։ Այդ ընթացքն իր մեջ ներառում է քնի հետընթացն ու ճգնաժամային դրսևորումները։ Հեղինակը կարևորում է այն հանգամանքը, որ քնի վարքային խանգարումների հիմքերը միայն ֆիզիոլոգիական բնույթի չեն, այլ արտահայտում են երեխայի հոգեհուզական, հոգեբանական բարենպաստությունը։ Հոդվածում խոսվում է այն մասին, որ քունը կենսական բնազդի անփոխարինելի բաղադրիչ է, պաշտպանում է նորածնին արտաքին աշխարհի ճնշող գրգիռներից, որոնք կարող են ծանրաբեռնել դեռևս անպատրաստ ու չհասունացած հոգեկան համակարգը։ Լիարժեք ու որակյալ քուն կարող է լինել միայն այն դեպքում, երբ ներդաշնակվում են քնի հոգեբանական, ֆիզիոլոգիական, ֆունկցիոնալ օղակները, իսկ դեպի երեխան մոր հուզականությունն, այս շարքում, առանցքային դերակատարում ունի։ Այս հանգամանքով պայմանավորված՝ հոդվածում ներկայացվում է պիլոտային հետազոտություն, որի առանցքը մոր և երեխայի միջև հուզական կապվածության տեսակի հարաբերակցությունն է քնի կարգավորման փորձագիտական մեթոդի գործարկման վրա։
Copyright (c) 2025 Emma Arzieva https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Ընտանեկան դերերի եվ արժեքների համեմատական վերլուծություն
Սույն ուսումնասիրությունը նվիրված է ընտանեկան հարաբերությունների, ավանդական և էգալիտար (հավասարազոր իրավունքներ ունեցող) ընտանիքներում արժեքների բացահայտմանը։ Աշխատությունում վերլուծվում են քաղաքաբնակ և գյուղաբնակ ընտանիքների միջև եղած տարբերությունները, ներառյալ դերերի բաշխման, երեխաների դաստիարակության և ներընտանեկան հարաբերությունների պահպանման տեսանկյունները: Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում տերմինալային և գործիքային արժեքներին, որոնք որոշում են ընտանեկան փոխհարաբերությունների բնույթը, ներդաշնակության պահպանումն ու երեխաների դաստիարակությունը: Էմպիրիկ ուսումնասիրությունները բացահայտում են ավանդական և ժամանակակից ընտանիքների արժեքային կողմնորոշումների հիմնական տարբերությունները, ինչը կապված է փոփոխվող սոցիալական պայմաններում նրանց հարմարվելու հետ: Արդյունքները ցույց են տալիս, որ ավանդական ընտանիքներում շեշտը դրվում է գաղտնիության պահպանման, ընտանեկան բարեկեցության և սերունդների միջև հուզական կապերի ամրապնդման վրա: Միևնույն ժամանակ, էգալիտար ընտանիքները կենտրոնացած են պարտականությունների հավասար բաշխման, մասնագիտական ​​ինքնաիրացման և սոցիալական գործունեության վրա: Գյուղաբնակ ընտանիքներում առավել կարևոր են ավանդույթները, ընտանեկան ջերմությունը և արժեքները, որոնք կապված են ընտանիքի կայունության և սերունդների միջև կապերի ամրապնդման հետ։ Ընտանիքը մնում է սոցիալական կառուցվածքի կարևոր տարր՝ ազդելով անհատականության ձևավորման, մշակութային ժառանգության պահպանման և հասարակության կայունության ապահովման վրա։ Աշխատանքը կենտրոնանում է ժամանակակից համաշխարհայնացման գործընթացների և հասարակական վերափոխումների համատեքստում ընտանեկան արժեքների և դերերի ուսումնասիրության կարևորության վրա:
Copyright (c) 2025 Varduhi Papoyan, Alina Galstyan, Narine Harutyunyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Դավիթ Անհաղթի առեղծվածի լուծման նոր փորձ
Ինչպես հայտնի է, արդի գիտական վերակազմության հետևանքով կասկածի տակ է դրվել հայոց գրավոր ավանդույթը Դավիթ Անհաղթի մասին, և նրան հինգերորդ դարից տեղափոխել են վեցերորդ դարի երկրորդ կես։ Հոդվածում քննվում է Դավիթ Անհաղթի ժամանակի վերակազմության հարցը և միջնադարյան տեքստերում առկա հիշատակումների հիման վրա փորձ է արվում հիմնավորել Դավթի մասին հայոց միջնադարյան գրավոր ավանդույթի դեռևս հերքված չլինելը։ Ցույց է տրվում, որ եթե Դավթին հինգերորդ դարում տեսնելու համար, այսպես կոչված «ապացուցական» հիմքեր չկան, ապա դրանք չկան նաև Դավթին հինգերորդ դարից հեռացնող նոր վերակազմություններում։ Մասնավորաբար, քննվում են Միսակ Խոստիկյանի «Դավիթ փիլիսոփան» երկում առաջադրված որոշ փաստարկներ ու տրվում դրանց հերքումները կամ, նվազագույնը՝ ցույց տրվում դրանց բավարար հիմքեր չունենալը։ Ուշ անտիկ կամ վաղ միջնադարի հոգեմտավոր մշակույթի ավելի հստակ ընկալման համար կիրառվում է համաբանության (անալոգիա) մեթոդը։ Զուգահեռներ են տարվում ժամանակի այլ մտածողներ Պարույր Հայկազնի և Բոեցիուսի հետ՝ ցույց տալու համար վաղ քրիստոնեական մշակույթի սերտ կապը անտիկ հունահռոմեական փիլիսոփայական ավանդույթի հետ։ Ինչը հնարավորություն է տալիս հերքելու գիտապաշտական մոտեցում հանդես բերող հետազոտողների այն պնդումներն, ըստ որոնց պետք է բացառել, որ Դավիթը կարող էր քրիստոնյա լինել, բայց և միաժամանակ փիլիսոփայության առաջին տարվա ուսանողներին հելլենիստական նյութ մատուցել։ Հոդվածում ենթադրություն է արվում, որ մեծ հավանականությամբ Եղիշեի հիշատակած Դավիթ երեցը կարող էր լինել նույն Դավիթ փիլիսոփան, որին որոշ ժամանակից ի վեր հայոց գրավոր ավանդության մեջ անվանել են «Անհաղթ»։ Նաև ցույց է տրվում, որ հինգերորդ դարից մեզ հասած որոշ տեքստերում կան Դավիթ անունով անձանց հիշատակումներ, և չպետք է բացառել, որ դրանք կամ դրանցից որոշները կարող են վերաբերել հենց Դավիթ Անհաղթին։
Copyright (c) 2025 Silva Petrosyan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Գրիգոր Նարեկացու քրիստոնեական հումանիզմը
Հոդվածում քննարկվում է միջնադարի խոշորագույն բանաստեղծ և իմաստասեր Գրիգոր Նարեկացու (951-1003 թթ.) աշխարհայացքի և փիլիսոփայական հայացքների գնահատմանը վերաբերող մի հարց, որը պարզաբանելու համար հընթացս վերլուծվում են Միջնադար, Վերածնունդ, Հայկական Վերածնունդ, քրիստոնեական աստվածակենտրոն հումանիզմ և վերածնական մարդակենտրոն հումանիզմ հասկացությունները: Որոշ հետազոտողներ, նկատի ունենալով հատկապես Նարեկացու «Մատյան Ողբերգության» գիրքը, նրա նորարարական մտքերն ու մոտեցումները, լեզվամտածողության ինքնատիպությունը, «ներքին» մարդու և մարդու փրկության մասին վարդապետությունը, նրան համարում են Հայկական Վերածննդի ներկայացուցիչ, այսինքն՝ ոչ թե Միջնադարի, այլ Վերածննդի դարաշրջանի մտածող: Եթե խորհրդային շրջանում, երբ տիրապետող էր մարքսիստական մեթոդաբանությունը, նման գնահատականի շրջանառումը հասկանալի էր (Արևելյան և Հայկական Վերածնունդ տեսությունը կոչված էր հիմնավորելու մարքսիստական պատմափիլիսոփայության այն դրույթը, թե պատմության մեջ «երկաթե անհրաժեշտությամբ» գործում են համընդհանուր օրինաչափություններ, օրինակ, բոլոր ժողովուրդները պետք է անցնեն զարգացման միևնույն փուլերը), ապա անհասկանալի է, թե ինչո՞ւ են այսօր հետազոտողները պաշտպանում այդ խիստ գաղափարականացված և անարդյունավետ մեթոդաբանական հարացույցը: Հեղինակի կարծիքով այդպիսի գնահատականը պայմանավորված է այն բանով, որ այդ տեսության կողմնակիցները՝ ա) ըստ էության անտեսում են Միջնադարյան և Վերածննդի մշակույթների տարբերությունները, ինչի հետևանքով միջնադարյան մշակույթին բնորոշ երևույթները բնութագրվում են որպես վերածնական, բ) զանց են առնում քրիստոնեական (աստվածակենտրոն) հումանիզմի և վերածնական (մարդակենտրոն) հումանիզմի յուրահատկությունները, գ) Նարեկացուն Հայկական Վերածննդի ներկայացուցիչ համարելով՝ իբր տալիս են նրան հանճարին պատշաճող գնահատական (տվյալ դեպքում ենթադրվում է, որ Վերածննդի դարաշրջանն Միջնադարի համեմատ ավելի առաջադիմական է): Մինչդեռ Նարեկացին իր մտածելակերպով, աշխարհայացքային-փիլիսոփայական հարցերի քննարկման ու լուծման եղանակներով, մարդու փրկության իր տեսլականով միջնադարյան մտածող է, քրիստոնեական հումանիզմի խոշորագույն ներկայացուցիչ, հիրավի՝ «Տիեզերական եկեղեցու վարդապետ»:
Copyright (c) 2025 Seyran Zakaryan https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Մոդելավորող գիտափորձում ներգրավված մասնակիցների վարքի կառավարման հոգեբանական առանձնահատկությունները
Մոդելավորող գիտափորձերը մեր օրերում դարձել են մարդկանց վարքի և հոգեբանության տեսակետներն ուսումնասիրելու կարևոր գործիք։ Այսպիսի հետազոտություններում կարևորվում է ոչ միայն օբյեկտիվ տվյալների ստացումը, այլև հետազոտության մասնակիցների հոգեբանական վիճակի, վարքային դրսևորումների և մոտիվացիայի հաշվառումը, որոնք մեծավ մասամբ պայմանավորված են գիտափորձին նախապատրաստվելու գործընթացով։ Ենթադրվում է, որ հետազոտվողների վարքի և մոտիվացիայի արդյունավետ կառավարումը մոդելավորող գիտափորձում հնարավորություն է ընձեռում ստանալ ավելի ճշգրիտ ու արժանահավատ արդյունքներ, ինչպես նաև նվազեցնել իրականությունից կտրված, կեղծ տվյալներ ստանալու հավանականությունը և բացառել այն սխալները, որոնք մասնակիցների անհետաքրքրվածության կամ սթրեսի հետևանք են։ Սույն հոդվածում դիտարկվում են մոդելավորող գիտափորձում ընդգրկված անձանց հոգեբանական առանձնահատկություններն ու նրանց վարքի կառավարման մեթոդական մոտեցումները։
Copyright (c) 2025 Բանբեր Երևանի համալսարանի https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
Բանականության հանրային գործադրման մարտահրավերները հետճշմարտության ժամանակաշրջանում
Հետճշմարտության ժամանակաշրջանը զգալի խոչընդոտներ է ներկայացնում հանրային ոլորտում անհատների ազատ և ինքնավար մտածողության հնարավորության, տեղեկացված որոշումների կայացման տեսանկյունից։ Հոդվածում հեղինակը հիմնվում է 18-րդ դարի գերմանացի փիլիսոփա Իմանուել Կանտի՝ բանականության հանրային գործադրման գաղափարի վրա՝ շեշտադրելով, որ լուսավորական արժեքներից նահանջելը վտանգում է հանրային ռացիոնալ դիսկուրսի և ժողովրդավարության ապագան։ Ժամանակակից իրականության մեջ բանականության հանրային գործադրման կանտյան պահանջը կամ իդեալը բախվում է մի քանի նշանակալի մարտահրավերների, որոնք կապված են լուսավորական «ընդհանուր պատկերացումներից» կամ տեսլականից հետ կանգնելու կամ առնվազն շեղվելու հետ։ Այս հոդվածում անդրադարձ կարվի դրանցից առավել հրատապներին՝ թյուրտեղեկատվություն (misinformation) և ապատեղեկատվություն (disinformation), սոցիալական մեդիայի ալգորիթմներ և արձագանքի խցիկներ, հուզական մանիպուլյացիա և պոպուլիզմ։ Թվարկված գործոններից յուրաքանչյուրն իր հերթին խաթարում է այն պայմանները, որոնք անհրաժեշտ են անհատներին հանրային ոլորտում իրենց բանականությունն ազատ և ինքնուրույն գործադրելու համար: Այնուամենայնիվ, կրթության նպատակների վերանայման, ավանդական ինստիտուտների նկատմամբ վստահության վերականգնման, թվային տեխնոլոգիաների շուրջ առավել մտածված ռազմավարությունների կիրառման, հանրային ճշմարտությունների վերակառուցման «մեծ» քաղաքականության միջոցով դեռևս հնարավոր է տարածքներ ստեղծել ազատ քննարկման և ժողովրդավարական ներգրավվածության համար՝ խթանելով ազատ և ինքնավար մտածողությունն այսօրվա աշխարհում:
Հոգեբանական բարեկեցությունը որպես առաջնորդի ընտրության սոցիալ-հոգեբանական գործոն
Հոդվածում նկարագրված են անձի՝ հոգեբանական բարեկեցության և քաղաքական առաջնորդի ընտրության գործոնների փոխկապվածությունը դուրս բերող հետազոտության տվյալները: Ներկայիս պայմաններում, երբ հասարակության զարգացման սոցիալական, քաղաքական, տնտեսական իրավիճակը դինամիկ բնույթ է կրում, ի թիվս այլ գիտությունների, հոգեբանական գիտությունը նույնպես մեծ ուշադրություն է սկսել դարձնել բարեկեցության հայեցակարգին, քանի որ վերջինս հանդիսանում է անձի և հասարակության կենսամակարդակը մատնանշող թերևս կարևոր ցուցիչներից մեկը: Հետազոտությունը իրականացվել է երկու փուլով։ Հետազոտության առաջին փուլին մասնակցել են 100 անձ, իսկ երկրորդ փուլին 15 փորձագետ՝ 8 հոգեբան, 7 քաղաքագետ։ Հետազոտության տվյալների վերլուծության արդյունքում նշանակալի կապ է հայտնաբերվել՝ սեռի և հոգեբանական բարեկեցության ցուցանիշների միջև X2 =5,657; p<0.05, ինչպես նաև տարիքի և հոգեբանական բարեկեցության ցուցանիշների միջև՝ X2 =35.907; p< 0.05։ Սպիրմանի կորելյացիոն գործակցի կիրառման արդյունքում բացահայտվել է, որ հոգեբանական բարեկեցությունը կորելյացիոն կապի մեջ է գտնվում առաջնորդի ընտրությունը պայմանավորող գործոնների հետ՝ p <0,05-ից: Փորձագիտական հարցման արդյունքները ցույց են տվել, որ կախված քաղաքացու կարիքներից, վերջինս ընտրում և կարևորում է առաջնորդի մեջ այն գործոնները, որոնք ապագայի հեռնակարում կարող են բավարարման միջոց հանդիսանալ:
Հեղինակության գերակայություն. ազդեցությունն ու խոչընդոտները բովանդակության զարգացման վրա
Հոդվածում քննարկվում է հեղինակության պաշտամունքը և դրա ազդեցությունը բովանդակության օբյեկտիվ գնահատման, նորարարության տարածման և հասարակական առաջընթացի վրա: Այս երևույթը դիտարկվում է պատմական և մշակութային տարբեր համատեքստերում՝ ընդգծելով, թե ինչպես է հեղինակային դիրքը հաճախ վերածվում գաղափարների գերակայության գործիքի՝ ստվերելով բովանդակության իրական արժեքը։ Ընդ որում հեղինակությունը ոչ միայն ազդեցության աղբյուր է, այլև սոցիալական նորմերի և արժեքային համակարգերի ձևավորման գործիք, որը կարող է խոչընդոտել ազատ և քննադատական մտածողությանը։ Վերլուծության հիմքում ուսումնասիրվում են Միշել Ֆուկոյի, Ռոլան Բարտի, Կառլ Փոփերի և Էդվարդ Սայիդի տեսակետները, որոնք կարևորվում են ազատ մտածողության և քննադատական մոտեցման խթանման առումով։ Ֆուկոն անդրադառնում է վերահսկողության մեխանիզմներին՝ բացատրելով, թե ինչպես են դրանք սահմանափակում ազատ մտածողությունը։ Բարտը, իր «հեղինակի մահվան» գաղափարով, առաջարկում է առաջնային ուշադրությունը կենտրոնացնել բովանդակության վրա՝ անկախ դրա հեղինակից։ Փոփերը շեշտադրում է գիտական մտքի բացությունն ու քննադատական քննարկման անհրաժեշտությունը, իսկ Սայիդն Արևելելք- Արևմուտք բինար հակադրությունների վերլուծությամբ բացահայտում է հեղինակության միջոցով ստեղծված մշակութային գերակայությունները։ Սրանք էլ իրենց հերթին հանգեցնում են մտավոր ազատության, գաղափարների բաց շուկայի և մշակութային ինստիտուտների ներսում գոյություն ունեցող հիերարխիաների խնդիրներին։ Թերևս, կրթական և մշակութային համակարգերի ազատականացման միջոցով կարելի կլինի հասնել բովանդակության ներքին արժեքի գնահատմանը և արժևորմանը։ Ի վերջո հեղինակային դիրքի ազդեցությունից ազատ միջավայրերն են, որ պետք է նպաստեն նորարարության խթանմանը, ներառականության ձևավորմանն ու հասարակական առաջընթացին՝ ապահովելով ազատ և քննադատական մտածողության զարգացումը։
Մարդկակենտրոն գոյաբանության մայրամուտը․ հետկենսաբանական մարդը
Մարդու ստեղծագործական կարողությունների և մարդկության հոգևոր ու բարոյական առաջընթացի անհամամասնական զարգացման արդյունքում ժամանակակից մարդու կյանքի բարոյական համատեքստը «շագրենու կաշվի» նման սկսել է մաշվել ու փոքրանալ: Խնդիրն այն է, որ հետարդիականության դարաշրջանի գիտությունն ու տեխնոլոգիական նորագույն նվաճումները ոչ միայն հիմնովին փոխել ու փոխում են մարդու կենսագործունեության երբեմնի գոյաբանական կարգի առարկայական հիմունքները, այլև՝ մարդու էությունն ու բնույթը, ոչ միայն նրա մարմինը, այլև բարոյական ընկալումներն ու հոգևոր ներաշխարհն ընդհանրապես: Մարդու այդ նոր տեսակը այլևս մարմնական եզակիություն չէ, քանի որ գենետիկայի մակարդակում ձևափոխված և մեր ժամանակների գերմարդուն ներկայացնող կենսաբանական ու տեխնիկական օրգանների այդ խառնուրդը (կիբորգ) այլևս չի արտահայտում բնական մարդու եսությունը (սամոստ) և վերածվում է տեխնիկապես փոխարինելի կազմավորման։ Ավելին, նյութական անհագուրդ պահանջմունքների բավարարմանը միտված սպառողական մեր աշխարհում մարդն այլևս գնահատվում ու կարևորվում է տնտեսական բարգավաճմանը նպաստելու «արդյունավետության» տեսանկյունից: Մի անհերքելի ու մտահոգիչ իրողություն, ինչը պահանջում է նորովի իմաստավորել մարդու սոցիալական գոյաբանության հոգևոր համատեքստի կառույցը մարմնավորող հաստատունների (սոցիալականություն, բարոյականություն, կյանքի իմաստ, կատարելություն, մարդասիրություն ) փոխակերպումների ընթացքն ու հետևանքները:
«Vuca» աշխարհը հոգեկան խանգարումների դասակարգման լույսի ներքո
Մեր կյանքի տարբեր ոլորտներում խաթարվում է հավատը առ համաշխարհային կարգը և ողջախոհությունը: Պատահական չէ, որ ժամանակակից աշխարհը բնութագրվում է որպես «VUCA» աշխարհ, որտեղ գերակշռում են համապատասխանաբար՝ փոփոխականությունը, անորոշությունը, բարդությունը և երկիմաստությունը (Volatility, Uncertainty, Complexity, Ambiguity): Հոդվածում ցույց է տրվում, թե ինչպես այս չորս որակներն ազդել են հոգեկան խանգարումների համաշխարհարային դասակարգման խնդրի վրա, և ինչպես այդ դասակարգումների իմաստային համատեքստը կարող է փոխել մեր վերաբերմունքը դեպի հոգեկան առողջությունը: Խիստ իմաստով, գոյություն ունեցող հոգեբուժական դասակարգումը գիտականորեն չի կայացել, քանի որ խախտում է այս ոլորտի հիմնական պայմանը` հիվանդության ծագումնաբանության և ֆենոմենոլոգիայի ճանաչման սկզբունքը: Վերջինս ենթադրում է հիվանդության բնույթի ամբողջական դիտարկում, ինչը պահանջում է խնդրին եռակողմ մոտեցման կիրառում, այն է՝ առողջության ֆիզիկական, հոգեկան և հոգևոր բաղադրիչների ախտորոշում, չնայած նշված ոլորտների վերջնական ինտեգրման դժվարություններին: Դա իրագործելու համար անհրաժեշտ է կատարել առնվազն երկու պայման՝ մեր հասկացությունները դարձնել որոշակի, հստակ և «ուժեղ», և «զինվել» սեփական մտածողության վերաբերյալ վստահությամբ, չնայած նրան, որ ժամանակակից աշխարհում բազմաթիվ բաներ խարխլում են մեր հավատքը տրամաբանական աշխարհակարգի և ողջախոհության նկատմամբ:
Ուսանողի մասնագիտական ինքնության ձևավորման գործընթացի նշանակությունը արդի պայմաններում
Հոդվածում ուսումնասիրվում են ուսանողի մասնագիտական ​​ինքնության ձևավորման գործընթացի որոշակի առանձնահատկություններ միջավայրի՝ ժամանակակից ձևափոխումների համատեքստում: Ուշադրություն է դարձվում բարձրագույն կրթության համակարգում ուսանողների մասնագիտացման գործընթացին։ Ուսումնասիրվում է մասնագիտացման այնպիսի չափանիշ, ինչպիսին է մասնագիտական ​​ինքնությունը (ՄԻ), որը կարևոր կանխատեսող ցուցանիշ է ուսանողի և՛ կրթական, և՛ հետագա մասնագիտական ​​գործունեության հաջողության համար: Շոշափվում է ժամանակակից աշխարհում անձի կողմից մասնագիտական ​​գործունեության հարկադիր փոփոխության խնդիրը և, որպես հետևանք, նրա ՄԻ ձևափոխումը։ Քննարկվում է անձի կողմից սեփական ՄԻ «վերակառուցման» հոգեբանական կողմը: Ներկայացված է տեսական նյութ, որը թույլ է տալիս եզրակացություն անել անձի ՄԻ ձևավորելու անհրաժեշտության մասին՝ անկախ նրա մասնագիտական ​​գործունեության հնարավոր փոփոխություններից և ժամանակակից աշխարհի առանձնահատկություններից, ինչը համահունչ է աշխատանքի նպատակային կողմնորոշման հետ: Նյութի ներկայացման տրամաբանությունը համապատասխանում է հետևյալ խնդիրների փուլային լուծմանը՝ դիտարկել այժմեականության ամենաբնորոշ գծերը և դրանց ազդեցությունը ուսանողի մասնագիտացման գործընթացի վրա, բացահայտել ՄԻ դերն այս գործընթացում, հասկանալ, թե ինչպես է տեղի ունենում ՄԻ ձևավորումը մասնագիտության հարկադիր փոփոխման պայմաններում: Սա հնարավորություն տվեց շոշափել մարդու սոցիալական աշխարհի տեխնոգեն տարածությունում տեղի ունեցող փոփոխություններին հարմարվելու խնդիրը, դիմել օտարման գործընթացի ըմբռնմանը և այդ վիճակի հաղթահարման հնարավորությանը որպես ինքնության ձևավորման պայման: Արդիականացվում է համալսարանական կրթության որակի հարցը ՝ կապված ժամանակակից հասարակության պահանջների, ուսանողի անհատականության զարգացման համար բուհի՝ որպես սոցիալական հաստատության գործելու անհրաժեշտության հետ։ Նշվում է ինչպես մասնագիտացման կատեգորիայի ըմբռնման հայեցակարգային բազմազանությունը, այնպես էլ դրա դերը ընդհանրապես անձի ինքնության ձևավորման գործում, և մասնավորապես՝ ՄԻ: Ներկայացված է ուսանողի ՄԻ կառուցվածքի մանրամասն նկարագրությունը, ուսանողի ՄԻ ձևերի բազմազանությունը և դրանց ճշգրտման հնարավորությունը: Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն ​​փաստին, որ ՄԻ ձևավորումը վերահսկվում է հենց անձի կողմից, ինչը հուշում է, որ ՄԻ ձևավորման գործընթացը հիմնված է անհատի ինքնակարգավորվող ներուժի վրա: Ներկայացված է պատճառաբանության «շղթա», որը թույլ է տալիս ենթադրություն անել մասնագիտության հարկադիր փոփոխության իրավիճակում ՄԻ ձևավորման վրա ինքնակարգավորման երեք հիմնական գործառույթների բարենպաստ ազդեցության մասին: Առաջարկվում է ուշադրություն դարձնել «soft skills» և ինքնակարգավորման կապին և դրանց դերին մասնագիտացման գործընթացում ։
Ինքնակարգավորման ֆոկուսի և զարգացմանը միտված մտածելակերպի ազդեցությունը երիտասարդների բարեկեցության վրա։ Հոգեբանական բարեկեցության անհատական տարբերությունների ուսումնասիրություն
Այս հետազոտության նպատակն է ուսումնասիրել ուսանողների շրջանում հոգեբանական բարեկեցության անհատական տարբերությունները վարքի ինքնակարգավորման ձևերի և զարգացմանն ուղղված մտածելակերպի դրսևրումների համատեքստում։ Մեր ընտրանքը կազմված է 18-25 տարեկան 353 երիտասարդներից, ովքեր լրացրել են ինքնակարգավորման ֆոկուսը, զարգացմանն ուղղված մտածելակերպն ու հոգեբանական բարեկեցությունը չափող հարցարանները: Արդյունքները ցույց են տվել, որ հաջողության ձգտումն ու զարգացմանն ուղղված մտածելակերպը դրականորեն կապված են հոգեբանական բարեկեցության հետ, մինչդեռ անհաջողությունից խուսափումը նշանակալի փոխկապվածություն չունի հոգեբանական բարեկեցության հետ: Այսպիսով, այն երիտասարդները, ովքեր դրական արդյունքների և զարգացմանն ուղղված նպատակների հակումներ են հետամտում, ավելի հավանական է, որ կունենան հոգեբանական բարեկեցության ավելի բարձր մակարդակ: Հետագա ուսումնասիրություններում կարևոր ենք համարում ընդլայնել ընտրանքը՝ կատարելով համեմատություններ, որոնք առնչություններ կունենան սոցիալ-ժողովրդագրական և հոգեբանական բարեկեցության համար կարևոր այլ սոցիալ-հոգեբանական գործոններ հետ։
հաջողության ձգտում և անհաջողությունից խուսափում
Copyright (c) 2024 Բանբեր Երևանի համալսարանի https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
Հոգեբանության մեթոդաբանական ճգնաժամը, հոգեբանության մեթոդաբանության ճգնաժամն ու հոգեբանության գոյականության հիմնախնդիրը
Հոդվածում քննարկվում են հոգեբանության մեթոդաբանական ճգնաժամի դրսևորումներն ու լուծման հնարավորությունները։ Հատուկ ուշադրության է արժանանում այն փաստը, որ մեր օրերում հոգեբանության ճգնաժամն առավելապես դրսևորվում է ոչ թե դրա առանձին ուղղությունների բացահայտ հակամարտությամբ, այլ հոգեբանության մեթոդաբանության ճգնաժամով, որը կարող է արտահայտվել, օրինակ, հոգեբանության տեսական մասնատվածությամբ պայմանավորված մեթոդաբանական ճգնաժամի հիմնախնդրի քննարկման դաշտում ճգնաժամի առկայությամբ։ Հոգեբանության մեթոդաբանության ճգնաժամը, իր հերթին, պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ հոգեբանական տեսությունների բազմազանության պայմաններում պատմականորեն չի ձևավորվել այնպիսի մեթոդաբանություն, որը կնախորդեր հոգեբանական հայեցակարգերին, չէր բխի դրանցից ու կստեղծեր դրանք համատեղ դիտարկելու միասնական մեթոդաբանական դաշտ ձևավորելու հնարավորություն։ Միասնական մեթոդաբանության բացակայության պարագայում անհնարին է դառնում հոգեբանության տեսական մասնատվածության խնդրի քննարկումը, ինչը նշանակում է, որ հոգեբանութան միասնականացմանը պետք է նախորդի հոգեբանության մեթոդաբանության միասնականացումը։ Միասնական մեթոդաբանություն հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ որպես դրա առարկա կանխադրվում է բոլոր պատմականորեն տրված և շրջանառվող հոգեբանական հայեցակարգերին մեթոդաբանորեն նախորդող հոգեբանություն։ Այդպիսի հոգեբանության հնարավորությունն անմիջականորեն կապված է հոգեբանության մեթոդաբանական գոյականության խնդրի հետ, որը վերաբերում է հոգեբանական բոլոր հայտնի հայեցակարգերից անկախ հոգեբանության գոյությանը։ Վերջինս հանդես է գալիս որպես հոգեբանական գիտելիքի հնարավորության և հոգեբանական հայեցակարգերի ձևավորման անհրաժեշտության առանցքներով կազմված հարթություն, որտեղ կարող են համադրվել և համատեղ դիտարկվել հոգեբանական բոլոր հայեցակարգերը։
հոգեբանության մեթոդաբանական գոյականություն
հոգեբանության միասնական մեթոդաբանություն
«Համատեղ մենակությունը» որպես տեղեկատվական դարաշրջանի ֆենոմեն
Թվային տեխնոլոգիաները խոստանում են մարդկանց միավորել, սակայն հաճախ դրանք հակառակ արդյունքն են տալիս՝ խորացնելով մենակության զգացումը: Սոցիալական մեդիայի և ակնթարթային հաղորդագրությունների միջոցով մշտական առցանց ներկայությունը հանգեցնում է մակերեսային, իմաստազուրկ փոխազդեցությունների: Այս իրավիճակը ծնում է յուրօրինակ պարադոքս՝ «համատեղ մենակություն», երբ մարդիկ իրենց մեկուսացած են զգում նույնիսկ խոշոր քաղաքների բազմության մեջ կամ համացանցի ամենաակտիվ հարթակներում՝ չնայած թվային կապի առկայությանը: Հոդվածը ոչ միայն քննում է թվային օտարացման սոցիալական և հոգեբանական հետևանքները, այլև վեր է հանում մենակության հիմնախնդրի փիլիսոփայական տեսանկյունները: Հատուկ ուշադրություն է դարձվում դեռահասների վրա թվային տեխնոլոգիաների ազդեցությանը: Սմարթֆոնների և սոցիալական մեդիայի մշտական օգտագործումը նվազեցնում է անձնական շփումների հաճախականությունն ու որակը՝ խոչընդոտելով կարեկցանքի, ինքնավերլուծության և հուզական ինքնարտահայտման կարողությունների զարգացմանը: Արդյունքում, դեռահասները հաճախ խուսափում են իրական կյանքում հաղորդակցվելուց՝ նախընտրելով թվային փոխազդեցությունները, ինչն էլ ավելի է խորացնում մենակության զգացումն ու սոցիալական մեկուսացումը: Հոդվածն առաջարկում է խնդրի բազմաշերտ լուծումներ՝ ներառելով հասարակության տարբեր մակարդակներում իրականացվող միջոցառումներ: Դրանք ուղղված են մարդկային անմիջական փոխազդեցությունների վերականգնմանը և թվային անջատվածության հետագա խորացման կանխարգելմանը՝ նպատակ ունենալով վերահաստատել իրական, իմաստալից կապերի կարևորությունը մեր թվայնացված աշխարհում:
Պատմական հիշողությունը որպես սերունդների ինքնության շարունակականության սոցիոմշակութային տեքստ
Մարդկային պատմության ընթացքը ցույց է տալիս, որ պատմական հիշողությանն ապավինելը սերունդների ինքնության շարունակականության հիմնական նախապայմաններից է, քանի որ այն ապահովում է անցյալի հետ ներկայի կապն ու շարունակականությունը՝ միաժամանակ կարևոր նշանակություն ձեռք բերելով նաև ապագայի խոսույթում։ Պատմական հիշողության միջոցով ծանոթանում ենք նախնիների կյանքի կազմակերպման մշակույթին, որի մեջ ամփոփած են սերունդների նույնականացման համար անհրաժեշտ սոցիոմշակութային կոդերը՝ ավանդույթներն ու սովորույթները, կարծրատիպերն ու նախապաշարմունքները, միֆերը, ծեսերը, արգելանքները և այլն։ Կյանքի կազմակերպման յուրաքանչյուր մշակույթ հիմնված է պատմական հիշողության վրա և դրա միջոցով նոր սերնդին է փոխանցում նույնականության համար առանցքային նշանակություն ունեցող արժեքավարքաբանական մի շարք առանձնահատկություններ։ Հանգամանք, ինչից հետևում է, որ գործող կյանքի մշակույթի մեջ ներառվելով՝ մարդն ամեն անգամ կանգնում է երկընտրանքի առաջ և պարտավոր է որոշել, թե կհետևի վարքագծի այն կանոններին ու սոցիոմշակութային այն նորմերին, որոնք հատուկ են անցյալի կյանքի կազմակերպման մշակույթին, թե կխմբագրի ու կարդիականացնի դրանց սոցիոմշակութային համատեքստը։ Վերոնշյալ իրողություններից ելնելով՝ հոդվածում պատմական հիշողությունը ներկայացվում է իբրև սերունդների ինքնության շարունակականության համար առանցքային նշանակություն ունեցող նախապայման, իբրև անցյալի ինքնութենական արժեքներին հավատարիմ մնալու, սակայն միևնույն ժամանակ դրանք վերանայելու և վերարժևորելու յուրօրինակ համատեքստ։
Ինտերնետային կախվածության պատճառները մասնագիտական գործունեության մեջ անձի ներգրավվածության համատեքստում
Հոդվածի թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ 21-րդ դարում բուռն զարգացում է ապրում մարդու կողմից մասնագիտական գործունեություն ծավալելու, տեղեկույթ ստանալու, վիրտուալ շփման և մի շարք այլ սոցիալական պահանջմունքներ բավարարելու միջոց հանդիսացող ինտերնետային ռեսուրսը: Այս համատեքստում տեղեկատվական հասարակությունը բախվում է մի այնպիսի սոցիալ-հոգեբանական երևույթի, որը մասնագիտական շրջանակներում ստացել է ինտերնետային կախվածություն անվանումը: Անշուշտ, այս երևույթին կարող են բախվել բոլոր մարդիկ՝ անկախ սեռից, տարիքից, կրթական ցենզից, սակայն գիտական գրականության մեջ կարելի է տեսնել նաև առանձին թիրախային խմբեր, որոնք առավել հակված են՝ ունենալու ինտերնետային կախվածություն: Հակված ենք մտածել, որ առանձին դեպքերում որոշ մասնագիտություններ ևս ստեղծում են այնպիսի նախադրյալներ, որոնք մարդու մոտ կարող են այս կամ այն չափով ձևավորել համապատասխան հակումներ, ուստի նմանօրինակ հետազոտությունը կարևոր են և օրակարգային՝ հնարավոր թիրախներին բացահայտելու և ռիսկերի չեզոքացմանն ուղղված համապատասխան ռազմավարություններ մշակելու տեսանկյունից: Հոդվածի շրջանակներում իրականացվող հետազոտության նպատակն է ուսումնասիրել անձի մասնագիտության գործոնով պայմանավորված ինտերնետային կախվածության հնարավորությունները՝ հետազոտության միջոցով վեր հանելով առավել ռիսկային գոտում հայտնված թիրախներին: Հետազոտության համար հիմք են հանդիսացել Կլիմովի և Հոլանդի աշխատությունները՝ վերաբերելի մասնագիտությունների դասակարգմանը, Մ. Օրզակի տեսակետները՝ կապված ինտերնետային կախվածության բնութագրիչների հետ, ինչպես նաև Քիմբերլի Յանգի մեթոդիկան, որի միջոցով հնարավոր է բացահայտել անձի մոտ ինտերնետից կախվածության մակարդակը: Մեր հետազոտության վրա հիմնվելով՝ փաստենք, որ ինտերնետ կախվածության առավել ռիսկային գոտում են գտնվում այն մասնագիտությունների տեր անձիք, ում աշխատանքային գործունեությունն ուղիղ կապ ունի ինտերնետ ռեսուրսի օգտագործման հետ, քանի որ աշխատանքից դուրս ևս տարբեր պահանջմունքների բավարարման համար մարդիկ կիրառում են ինտերնետի տված հնարավորությունները՝ դառնալով թիրախներ՝ հնարավոր կախվածություն ձեռք բերելու տեսանկյունից:
Սոցիալական կեցության ապագոյաբանականացումը․Վիրտուալ աշխարհի մարդը
Հակասությունների և աննախադեպ խմորումների հետարդիականության մեր դարաշրջանում մարդը հայտնվել է այնպիսի իրավիճակում, երբ գնալով դժվարանում է ապրած ժամանակաշրջանի համաժամանակյա գնահատումն ու մարդկային կեցության գոյաբանական կայունության ապահովումը։ Խնդիրն այն է, որ համաշխարհայնացման արդի գործընթացները մի կողմից ընդլայնում են մարդու գոյության ու գործունեության սոցիոմշակութային տարածության ու ժամանակի շրջանակները և նրան ներառում հնարավորությունների նոր համատեքստի մեջ, մյուս կողմից, սակայն, այդ ամենի հետևանքով մարդն ասես օտարվում է իր իսկ կողմից ստեղծված և գոյաբանորեն ակնհայտ, իրական ու հարազատ աշխարհից և բնակություն հաստատում վիրտուալ աշխարհում: Պատկերավոր ասած՝ սկսվել է սոցիալականի ապագոյաբանակացման և սկզբունքորեն այլ մի աշխարհի արարման աննախադեպ մի գործընթաց, ինչի արդյունքում երբեմնի ակնառու և մտերմիկ աշխարհից մարդն աստիճանաբար հեռանում և բնակություն է հաստատում կեցություն չունեցող օտար մի աշխարհում, որն ասես իր ապրած բնօրինակի կեղծանմանակը (սիմուլյակր) լինի։ Թե վերջնարդյունքում ինչպիսի՞ն կլինի այդ նոր աշխարհը՝ լիովին պարզ չէ, որովհետև պարզ չէ նաև այս ամենը նախաձեռնած այն նոր ու ապասոցիալականացվող մարդու ճակատագիրը, ում գլխավերևում, ինչպես Կ. Յունգը կասեր, երկինքն է, ներքևում՝ հնության մշուշի մեջ կորչող պատմությամբ պարուրված ողջ մարդկությունը, իսկ առջևում ապագայի անդունդը[1]։ [1] Юнг К., Проблемы души нашего времени. СПб., 2020, էջ 304։
Սոցիալական կյանքի բեմականացման էկզիստենցիալ գինը. մարդը գոյաբանական ծուղակում
Հոդվածում քննարկվում են մարդկային կեցության անավարտության և սոցիալական գոյաբանության առանձնահատկության խնդիրները սոցիալական նախագծի համատեքստում։ Սոցիալական գոյաբանությունը համակեցության կազմակերպման, ինչպես նաև տնտեսական, քաղաքական ու սոցիոմշակութային կյանքի կանոնակարգման «սահմանադիր» իրավասություններով օժտված ամբողջական մի համակարգ է, որի շրջանակներում մշտապես բախվում են մարդու բնութենական ու մետաֆիզիկական ինքնությունները։ Ողջ բանն այն է, որ միայն «կենսաբանական տնտեսությունից» «մետաֆիզիկական տնտեսության» անցնելու միջոցով մարդը կարող է հաստատել իր գոյաբանական մեծությունը, ձեռք բերել մետաֆիզիկական ինքնություն և դառնալ սոցիալական սուբյեկտ։ Բայց սուբյեկտի իրավասություններ ձեռք բերելու համար մարդը պետք է նույնականանա իր կարգավիճակից ածանցյալ սոցիալական դերին և լինի այնպիսին, ինչպիսին նրան ուզում է տեսնել տվյալ սոցիալական համակարգը։ Իսկ դա նշանակում է, որ հանրային կյանքի բեմականացման մեջ մարդու սոցիալական գոյությունը զրկված է տարբերություններից, քանի որ «խաղացողը» ոչ թե ինքնուրույն սուբյեկտ է, այլ սոցիալական համակարգի պատվերով ձևավորված և նրան ենթակա խամաճիկ մարմնավորում է կամ՝ սուբյեկտին ներկայացնող մեռյալ դիմակ: Ի դեպ, սոցիոմշակութային համատեքստում «սուբյեկտի մահվան» այս ֆենոմենի դրսևորման առանձնահատկությունները բացահայտելու համար անհրաժեշտ է տվյալ վիճակի ընթացակարգային դիտարկումից անցնել գոյություն ունեցող սոցիալական ինստիտուտներից ածանցյալ կարգավիճակի (դերի) կառուցվածքային դիտարկմանը, և ցույց տալ, որ դերը ոչ միայն մարդկային կեցության սահմանադիր սկզբունք է, այլև դիմակ է, որի միջոցով կարելի է ներկայացնել կամ քողարկել մարդկային անհատականությունը։ Ինչը և արված է։
Պատմական հիշողությունը որպես հասարակության արժեքանորմատիվային համակարգի բաղադրիչ
Հոդվածում անդրադարձ է կատարվել պատմական հիշողության, դրանք ձևավորող գործոնների և դրսևորման հիմնական ձևերի ու փոխանցման մեխանիզմների հարցերին: Պատմական հիշողությունը դիտարկվել է երկու տեսանկյունից․ առաջին, պատմական հիշողության փիլիսոփայությունը կարելի է համարել որպես հիշողության կրող, իրեն ճանաչող և վերջինիս բովանդակությունը գնահատող մարդու կենսափիլիսոփայության մաս, երկրորդ՝ պատմական հիշողությունը կարևորվում է որպես «հասարակության արժեքային ներուժը» մոբիլիզացնելու գործոն՝ մեր ժամանակի մարտահրավերներին արձագանքելու համար։ Հաշվի առնելով ժամանակակից հասարակության առջև ծառացած մարտահրավերները, հոդվածում հատուկ ուշադրություն է դարձվել «տեխնոլոգիական դետերմինիզմ» կոչվող մոտեցման հնարավորություններին, որը ստիպում է գիտակցել «տեխնոլոգիական բեկման» անհրաժեշտությունը՝ որպես երկրի գոյատևման պայման, և որը, կարող է համապատասխան «շրջադարձային» լինել պատմական գիտակցության և պատմական հիշողության համար։ Խոսքը գիտական ​​և տեխնոլոգիական «ճեղքումների» իրականացման և հասարակության ստեղծագործական ներուժը կենսական խնդիրներ լուծելու համար մոբիլիզացնելու պատմական փորձի մասին է: Պատմական հիշողությունը քաղաքական վարքը, գիտակցությունը ձևավորող կարևոր բաղկացուցիչներից է: Այն անցյալը դարձնում է իրական արժեք, մեր կյանքի նշանակալի մաս և կարևորագույն հասարակական իրադարձությունների առաջ մղող, շարժիչ ուժ։ Պատմական հիշողությունն իր էներգիայով հասարակությանը մղում է ինչպես որոշակի ինստիտուցիոնալացված վարքագծի, այնպես էլ բաժանում է պատմական տարածությունն ու ժամանակը: Այս գործընթացում պատմական հիշողության վերծանումը և վերարժևորումը կարևորագույն նախապայման է հասարակություն բնականոն կերպափոխման շարունակականության և կենսունակության ապահովման համար: