Վերծանված նախամաշտոցյան գիրը. հայացք հին գաղութից - Բեքհեմ Շեյն (ԲԱՆԲԵՐ ԵՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ. ԲԱՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ, 2024)
Չորրորդ դարում Մաշտոցի կողմից հայերեն գրերի գյուտը հայ գրի ամենավաղ ճանաչված ձևն է։ Այս հոդվածում քննության է առնվում հետևյալ հարցը. հնարավո՞ր է վերականգնել այբուբենը, որը հիմք դրեց մաշտոցյան գրին։ Ք.ա. V-II հազարամյակների Մեծ Հայքի ժայռապատկերներն ու վիմագրերը ընդգրկում են հաղորդակցության և գրչության տարբեր դարաշրջաններ, իսկ բազմալեզու արձանագրությունների բացակայության պատճառով խնդիրը թեև դժվարանում է, բայց անլուծելի չէ: Բանավոր ապակողմնորոշող վկայությունները կապում են հոլոցենի միջին շրջանի Մեծ Հայքը և Հարավարևելյան Ասիան՝ ներառյալ Ավստրալիան, լեզվական ենթաշերտի միջոցով: Ելնելով վերոնշյալ գիտելիքներից՝ հեղինակի ուշադրությունն է գրավել Ավստրալիայում քարանձավի պատին արված մոխրագույն գրառումը, որը, ըստ հոդվածագրի, հայերեն գրի տարատեսակ է: Բացի այդ, նկարում օգտագործված կետային թվագրման համակարգը համապատասխանում է Մեծ Հայքում լայնորեն կիրառված և ինքնատիպ թվագրման բիայնական համակարգին: Հայկական հոգևոր գեղարվեստական ոճի հիման վրա ենթադրելով, որ պատկերագրված սուբյեկտի գլխավերևում արված մակագրությունը նրա անունն է, տառերը վերականգնվել են։ Այդ տառերի հիման վրա առաջ է քաշվել կանխավարկած ձայնավոր հնչյունների ավելի ուշ շրջանում զարգացման մասին, իսկ սկզբնական բաղաձայնները ժամանակակից ձևերի համեմատ շրջվել են 90° դեպի աջ։ Դրա հիման վրա հնարավոր է եղել վերծանել Շամիրամում հայտնաբերված եզակի մենհիրի վրայի հնագույն գրությունը։ Ընդհանուր առմամբ վերականգնվել է սկզբնական 22 տառերից ութը, ինչը բավարար է նախամաշտոցյան պատմական հնչյունաբանության մասին պատկերացում կազմելու համար, որի պատճառով բնօրինակ այբուբենը դուրս է եկել գործածությունից: