Գեղարքունիքի մարզի Վարդաձոր գյուղի նորահայտ հնատիպ հմայիլը (1698 թ.) - Գրիգորյան, Սաթենիկ (ԲԱՆԲԵՐ ԵՐԵՎԱՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ. ԲԱՆԱՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ, 2024)
Արևմտյան Հայաստանի Մշո գավառից Վարդաձոր գյուղում հանգրվանած Մարգարյանների ընտանիքին է պատկանում նորահայտ հնատիպ Հմայիլը: Չնայած առկա որոշ ձևափոխությունների և վնասվածության, հնարավոր եղավ պարզել, որ սույն միավորը դասվում է Կոստանդնուպոլսում, Գրիգոր Մարզվանեցու տպարանում, 1698 թվին լույս տեսած Հմայիլների շարքին: Այս հնատիպ Հմայիլը առանձնանում է իր հարուստ պատկերագրությամբ և աղոթքների բազմաբովանդակությամբ: Հստակ տարեթիվ ունեցող (1698 թ.) Հմայիլը գրեթե ամբողջովին կրկնօրինակում է 17-րդ դարում, Կ. Պոլսում տպագրված հնատիպերի մշակութային առանձնահատկություններն ու դրանց բնորոշ գեղարվեստական հարդարանքը:Այն դասվում է գալարաձև հմայիլների շարքին (գալարաձև հմայիլներից զատ, կան նաև գրքաձև, եզակի օրինակ հանդիսացող հմայիլներ): Ցավոք, Հմայիլը ամբողջովին վնասված և բաժանված է մանր կտորների: Վնասվածության հետևանքով բովանդակությունը փոփոխության է ենթարկվել: Այլ միավորների համեմատությամբ հնարավոր է եղել վերականգնել աղոթքներում և փորագրապատկերներում առկա ետևառաջություններ: Չնայած մասնատվածությանը՝ Հմայիլը բովանդակում է շուրջ 18 աղոթք: Այն սկսվում է Ներսես Շնորհալու «Հավատով խոստովանիմ» հայտնի ստեղծագործությամբ և ավարտվում «Աղոթք կապանաց և դիվաց» աղոթքով:Ձեռագիր հմայիլներից ազդված՝ տպագիր Հմայիլը նույնպես ժառանգել է մանրանկարչությանը բնորոշ գեղարվեստական հորինվածքը: Մանրանկարչությունը փոխարինվել է պատկերագրությամբ, սակայն թեմատիկ առումով մնացել է անփոփոխ: Պատկերների առկայությունը ցուցիչ է այն կարևոր համոզման, որ այս կերպ հմայիլները ձեռք են բերում ավելի մեծ հզորություն և ազդելու կարողությունը կրկնապատկվում է: Հմայիլում առկա նկարազարդումները մեծամասամբ նախորդում են հաջորդող աղոթքներին: Հնատիպում եղած փորագրապատկերների թիվը հասնում է 13-ի:
Keywords: Գեղարքունիքի մարզ; Վարդաձոր գյուղ; Արևմտյան Հայաստան; Մշո գավառ; Զալիբեկ Մարգարյանի ընտանիք; Հմայիլ; հնատիպ; հիշատակարան տպագրության ժամանակի; փորագրապատկերներ