Էթնիկ ինքնության և պատմական հիշողության դրսևորումները հայոց տոնածիսական մշակույթում - Մկրտչյան Սամվել (Պատմություն և մշակույթ, 2021)
Հայոց տոնածիսական մշակույթի և էթնիկ ինքնության ու պատմական հիշողության կապի համատեքստում կատարված հետազոտությունները հնարավորություն տվեցին կատարել որոշակի ամփոփիչ եզրահանգումներ Տոների տարածումը մեծ չափով պայմանավորված է ազգային բնութագրով, որի դրսևորման ձևերից է դրանցում արտահայտված էթնիկ ինքնությունը և պատմական հիշողությունը: Էթնիկ իքնությունը և պատմական հիշողությունը հիմնականում արտացոլվել են հայոց ավանդական տոնածիսական համալիրում։ Տոներում արտացոլված էթնիկ ինքնության և պատմական հիշողության դրսևումները հատկապես ակնառու են հայկական գաղթօջաղներում։ Պատմական հիշողությունը վերաբերում է նաև բռնի տեղահանության ճակատագիրը կիսած դրացի էթնիկ հանրույթներին` դրանով իսկ արտացոլելով բարեկամական ավանդույթները: Էթնիկ ինքնության դրսևորումներից է հայոց ավանդական ծեսերի պահպանվածությունն այլազգի և այլակրոն միջավայրերում: Շատ ուշագրավ է Վարդավառ տոնի պահպանվածությունը Համշենում: Իսլամացած համշենահայերի սերունդներն այսօր գրեթե չգիտեն այդ տոնի պատմությունը, սակայն շարունակում են նշել՝ համարելով նախնիներից եկած ավանդույթ: Հայոց ավանդական առանձին տոներին մահմեդականների մասնակցությունը վկայում է նրանց հայկական արմատների մասին։ Պատմական հիշողությունը հնարավորություն է տալիս նոր բնակավայրում պահպանել նախկին բնօրրանի երկրագործական-տոնածիսական ավանդույթները՝ չնայած աննպաստ բնակլիմայական պայմաններին։ Պատմական հիշողության հետ է կապված նաև Մեծ Եղեռնի զոհերի հիշատակին նվիրված համազգային արարողությունները։ Այն սերտորեն կապված է հայ նահատակների հավերժ հիշատակի, հայոց ինքնության և ազգային միասնության գաղափարախոսության հետ: Հայոց ավանդական տոներն առավելապես տարածված են նրանց շրջանում, ում համար հայրենիքը՝ Հայաստանն է և հայրենի ծննդավայրը։ Հայաստանից արտագաղթած, եթե միգրանտների առաջին սերնդի մոտ դեռևս պահպանվում են ազգային ավանդույթները, սակայն հաջորդ սերունդների շրջանում դրանք դատապարտված են մոռացման։ Արդի Սփյուռքում հայոց ինքնությունն արտացոլող ավանդական տոների կատարման հիմնական ոլորտը՝ եկեղեցին է և ընտանիքը: Ի տարբերություն Հայաստանի, այստեղ գրեթե բացակայում են համազգային ուխտավայրերը, որոնք տոնածիսական արժեքների պահպանման և այդ համատեքստում՝ պատմական հիշողության ու էթնիկ ինքնության դրսևորման թերևս ամենագլխավոր բաղադրիչներն են: