Արեվելյան Այսրկովկասի մահմեդականների շրջանում առաջացած քաղաքական հոսանքները XX դարի սկզբին - Հարությունյան Անուշ (Պատմություն և մշակույթ, 2022)
XX դարի սկզբին Արևելյան Այսրկովկասի մահմեդական մտավորականության շրջանում տարբեր գաղափարական հոսանքների և քաղաքական կազմակերպությունների առաջացումն այնպիսի ներքին ու արտաքին գործոնների հետևանք էր, ինչպիսիք էին Ռուսական կայսրության սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամը, հեղափոխական շարժումները, պանթյուրքական և պանիսլամական գաղափարների տարածումը, հայ-թաթարական բախումները: Առաջացան երեք հիմնական հոսանքներ՝ սոցիալ-դեմոկրատական, ազատական և ազգայնական: Սոցիալ-դեմոկրատական ուղղության առաջացումը կապված էր Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության (ՌՍԴԲԿ) Բաքվի կոմիտեի և «Հյումմեթ» կուսակցության ստեղծման ու գործունեության հետ: Խորհրդային պատմագրության մեջ ընդունված է «Հյումմեթը» համարել ՌՍԴԲԿ մասնաճյուղ, մինչդեռ ժամանակակից ադրբեջանցի հեղինակներն այն ընդունում են որպես առանձին կուսակցություն: «Հյումմեթը» լայն գործունեություն էր ծավալում գործադուլային շարժմանը այսրկովկասյան թաթարների մասնակցությունն ապահովելու ուղղությամբ և կարողացավ իր կողմը գրավել ոչ միայն մեծ թվով թաթարների, այլև պարսիկների: 1905-1907 թթ. հեղափոխության շրջանում ձևավորվեց նաև ազատական ուղղությունը: Այս հոսանքի ակտիվացումը պայմանավորված էր երկու գործոններով՝ Ռուսաստանի մահմեդականների իրավունքների պաշտպանության համար սկսված շարժմամբ ու Այսրկովկասում Կադետական կուսակցական գործունեությամբ: Ազատական շարժումն Այսրկովկասում հետապնդում էր մահմեդականների ու քրիստոնյաների իրավունքների հավասարեցման, մայրենի լեզվով կրթության և լուսավորության նպատակներ, իսկ տեղական վարչակազմակերպական առավելագույն պահանջը մշակութային ինքնավարությունն էր: