Ամենահաղթ զենքի մասին հայկական պատկերացումները և Արցախի ժամանակակից խաչքարային մշակույթը - Սաֆարյան Անուշ (Պատմություն և մշակույթ, 2023)
Քրիստոնեական գաղափարախոսությունը, իր առաջին քայլերից սկսած, խաչելությունը մեկնաբանել է նախևառաջ որպես մահվան հանդեպ հաղթանակ։ Միջնադարյան բազմաթիվ կանոնիկ ու պարականոն պատումներում և պատկերագրական հորինվածքներում խաչը ներկայացվում է որպես ամենահաղթ զենք. Քրիստոսը դրանով կործանում է դժոխքը, սպանում վիշապին, հաղթում է մահվանը, հաղթահարում մեղքը և այլն: Նրան հետևում են խաչ-նիզակներով զինված զանազան սրբերը։ Այս ամենն իր պատկերագրական և հատկապես արձանագրական արտահայտությունն է գտել նաև խաչքարային մշակույթում: Սակայն միջնադարյան վարպետները խաչքարային արձանագրություններում, խաչը՝ որպես հաղթանակի զենք կամ նշան բնութագրելով, խուսափել են խաչքարային հորինվածքում խաչին զենքի կամ թրի տեսք տալ: Արցախյան առաջին պատերազմից հետո խաչի՝ որպես ամենահաղթ զենքի մասին պատկերացումները կրկին արդիական դարձան։ Ստեղծվեցին նոր տիպի հուշարձաններ, որոնք պատկերագրորեն ուղղակի ներկայացնում են խաչը որպես զենք կամ թուր, համադրում այն վահանի և ռազմական այլ տարրերի հետ։ Ամենայուրօրինակ դրսևորումը, որը սկզբունքորեն կապված է Արցախի ազատագրական պայքարի հետ, խաչքարային մշակույթում բացառիկ ու նոր երևույթն է՝ «թուր-խաչ» կամ «սահմանային խաչ» կոչվող խաչքարը, որը հանդես է գալիս որպես պահապան-խորհրդանիշներ: