Արցախի Շուշի քաղաք 1918 թ. թուրքական ներխուժման ռազմաքաղաքական հանգամանքների մասին - Հարությունյան Մհեր (Պատմություն և մշակույթ, 2025)
Արևմտյան Հայաստանում Թուրքիայի վարած պետական տեռորի ու էթնիկական զտումների քաղաքականությունը, որի բարձրակետը հանդիսացավ բնիկ ժողովուրդների՝ հայերի, հույների, ասորիների ցեղասպանությունը, 1918 թվականին արտահանվեց Արևելյան Անդրկովկաս, որտեղ թուրքական սվինների վրա ստեղծվեց խամաճիկային Ադրբեջանի հանրապետությունը՝ գողացված անունով ու տարածքային աներևակայելի հավակնություններով: Դեմոկրատական հորջորջված Ադրբեջանի հազիվ երկու տարվա գոյությունը բնութագրվում է արյունալի նախճիրներով, պետական ահաբեկչության ու էթնիկական զտումների անպատիժ մնացած քաղաքականությամբ: Դրան զոհ գնաց Արևելյան Անդրկովկասի հայ ազգաբնակչության զգալի մասը, հրկիզվեցին ու ավերվեցին հարյուրավոր ծաղկուն բնակավայրեր, անխնա ոչնչացվեցին, կողոպտվեցին կամ յուրացվեցին հայ ժողովրդի բազմադարյան մշակութային արժեքները: Թուրք զավթիչները, մուսավաթականների գործուն մասնակցությամբ, Արցախի հայության դիմադրությունը զենքի ուժով ճնշելու նպատակով նախ ավերեցին Բերդաձորի ենթաշրջանի գյուղերը՝ երկրամասը կտրելով Զանգեզուրից։ Աղդամում տեղակայված թուրքական 2-րդ դիվիզիայի հրամանատարը վերջնագիր ուղարկեց Արցախի կառավարությանը: Ապա տեղի զինված թաթարների ուղեկցությամբ, 1918 թ. սեպտեմբերի 22-ին զավթիչները ներխուժեցին ինքնիշխան Լեռնային Ղարաբաղ՝ ինտենսիվ հրետակոծությամբ ավերելով սահմանային բոլոր բնակավայրերը։ Թուրքական զորամասերը, գրավված բնակավայրերն ավերելու և կողոպտելու նպատակ հետապնդող բազմահազար թաթարների ուղեկցությամբ, Շուշի մտան նույն թվականի սեպտեմբերի 25-ին։