Սահմանամերձ Չորաթան գյուղի հուշարձանները և Սբ. Հռիփսիմե եկեղեցու պեղումների արդյունքները - Նալբանդյան Արման (Պատմություն և մշակույթ, 2025)
ՀՀ Տավուշի մարզի Չորաթան գյուղը գտնվում է մարզկենտրոնից 90 կմ հեռավորության վրա, Բերդ քաղաքից 22 կմ հարավ-արևելք, Խնձորուտի լեռնաշղթայի հարավ-արևելյան լանջին: Ժամանակակից Չորաթանի ձևավորման հիմքում ընկած են XVIII դ․ կեսերին Արցախից ժամանած 12 ընտանիքներ: Այդ ժամանակներից ի վեր գյուղում մի քանի անգամ (1770, 1800, 1850-ական թթ․) տեղի են ունեցել արտագաղթեր և բնակչության մի մասը տեղահանվել է այլ բնակավայրեր: 1830-ական թթ․ գյուղը տարածաշրջանի ամենախոշոր համայնքներից մեկն էր: Սակայն գյուղի՝ որպես միջնադարյան բնակավայրի, գործունեության պատմությունը շատ ավելի խոր արմատներ ունի, որի ցայտուն վկաները նրա վարչական տարածքում պահպանված մի շարք միջնադարյան հուշարձաններն են: Իսկ այն, որ համայնքը միջնադարում ունեցել է իր հոգևոր-կրթական օջախը, վկայում է գյուղի կենտրոնում գտնվող Սբ. Հռիփսիմե եկեղեցին, որը, ինչպես կտեսնենք, սերտ առնչություններ ունի տարածաշրջանի խոշորագույն հոգևոր կենտրոններից մեկի՝ Խորանաշատի վանական համալիրի հետ: Տեղացի բարերարների կողմից եկեղեցու վերականգնման ծրագրի շրջանակներում Պատմամշակութային ժառանգության գիտահետազոտական կենտրոնի արշավախումբը (ղեկավար՝ Ա․ Նալբանդյան) 2016 և 2019 թթ․ տարածքում իրականացրեց հնագիտական ուսումնասիրություններ և պեղումներ, որոնք ոչ միայն կարևոր արդյունքներ տվեցին հնագիտության և վիմագրագիտության տեսանկյունից, այլև հստակեցում մտցրին եկեղեցու ճարտարապետական հորինվածքի հարցում։