44-օրյա պատերազմի հուշարձանները ՀՀ սահմանամերձ բնակավայրերի առօրյայում - Անգելուշ Լուսինե (Պատմություն և մշակույթ, 2025)
Հիշողությունն անչափ կարևոր դեր է խաղում էթնոքաղաքական հակամարտություններում, քանզի հակամարտության վերաբերյալ հանրային պատկերացումներն ու ընկալումները, սեփականհայրենիքը պաշտպանելու կամ ազատագրելու պայքարի արդարացիության բացատրությունները կառուցվում են պատմական և մշակութային հիշողության հիմքի վրա: Մշակութային հիշողության ազդեցիկ ֆիզիկական դրսևորում են հանդիսանում հուշարձանային լանդշաֆտները, որոնք հանդես են գալիս որպես պատմական պատումների կրողներ, հանրային արժեքներ արտահայտողներ և ապագայի կառուցման մասին գաղափարներ արտադրողներ։ Սակայն պարտությունը պատերազմում, տարածքային կորուստները և ապագայի անորոշությունը կարող են հարցականի տակ դնել մշակութային հիշողության դոմինանտ պատումները, որը կարող է դրսևորվել հուշարձանացման ու հիշատակման նոր պրակտիկաների ի հայտ գալով։ Այս գործընթացներն առավել արտահայտիչ դրսևորում են ստանում հատկապես սահմանամերձ բնակավայրերում։ Սույն հոդվածը քննարկում է մշակութային հիշողության և հիշատակման պրակտիկաների վերաիմաստավորման խնդիրները հայաստանյան սահմանամերձ համայնքներում` Արցախյան երկրորդ պատերազմի հուշարձանների օրինակով: Վերլուծվում են մշակութային հիշողությունը ձևավորող հերոսականացման և սրբազնացման պատումները, դրանց վերարտադրման, փոփոխման ու վիճարկման գործընթացները համայնքային առօրյայում հուշարձանների միջոցով: Այս համատեքստում կարևորել ենք դիտարկել՝ հուշարձանային լանդշաֆտի ձևավորման դերակատարներին, հուշարձանների տեղադրման վայրերը և այդ կառույցների դերակատարումը սահմանամերձ համայնքների առօրյայում։ Խնդիրը քննարկվում է անհատական և կոլեկտիվ հիշողության, էթնիկ ու ազգային ինքնության և առօրեականության խնդիրներն ուսումնասիրող սոցիոլոգիական, մարդաբանական ու հոգեբանական տեսությունների շրջանակներում։ Թեմայի շրջանակներում հետազոտություն է իրականացվել Ադրբեջանին սահմանակից ՀՀ Սյունիքի, Վայոց ձորի, Գեղարքունիքի և Տավուշի մարզերի մարզկենտրոններում և սահմանամերձհամայնքներում՝ կիրառելով խորին և փորձագիտական հարցազրույցների, դիտման և համացանցային նյութերի բովանդակային վերլուծության մեթոդները։