Սահմանամերձ Այգեհովիտի հուշարձանները - Սաֆարյան Մերի (Պատմություն և մշակույթ, 2025)
ՀՀ Տավուշի մարզում գտնվող Այգեհովիտ սահմանամերձ համայնքը հարուստ է միջնադարյան հուշարձաններով։ Այստեղ հաշվառված և հուշարձանների պետական ցուցակներում ընդգրկված են հանրապետական և տեղական նշանակության շուրջ հինգ տասնյակ հուշարձան ու ենթահուշարձան։ Բազմաթիվ գյուղատեղիների, կանգուն ու կիսավեր եկեղեցիների, մատուռների, գեղաքանդակ խաչքարերով գերեզմանոցների մեջ առանձնանում է Սրվեղի վանական համալիրը, որը Կիրանց վանքից հետո շրջանում երկրորդ աղյուսաշեն համալիրն է։ Վերականգնման ծրագրի շրջանակներում, 2021-2022 թթ. այստեղ հետազոտական աշխատանքներ ու մասնակի պեղումներ ենք իրականացրել։ Զարգացած միջնադարում վանական համալիրը նշանավոր ուխտատեղի է եղել և համաժամանակյա Կիրանց վանքի ու Մակարավանքի հետ մեծ դեր է ունեցել տարածաշրջանի հոգևոր-մշակութային կյանքում։ Հայաստանի սահմանամերձ բնակավայրերը, դրանց թվում նաև հուշարձաններն այսօր հայտնվել են ադրբեջանական վանդալիզմի վտանգի տակ։ Նման հանգամանքներում տարաբնույթ ուսումնասիրություններից զատ կարևորում ենք այդ աշխատանքների հանրահռչակումը, հուշարձան-համայնք կապի ստեղծումն ու ամրապնդումը։ Մեծ նշանակություն ունի սեփականության զգացողության սերմանումը մատաղ սերնդի գիտակցության մեջ, ինչը կնպաստի «տիրոջ հոգեբանության» ձևավորմանն ու պատմամշակութային ժառանգության հանդեպ պատասխանատվության աճին։