Սիրիայի հայ համայնքի ճգնաժամը և հայրենադարձությունը (2012-2018 թթ.) - Ավագյան Քնարիկ (Պատմություն և մշակույթ, 2025)
2011 թ. մարտին Սիրիայում սանձազերծված և երկրի տարբեր շրջաններում մինչև օրս շարունակվող պատերազմի հետևանքով ավերվել ու հրկիզվել են նաև հայաշատ գյուղերն ու քաղաքները, այդ թվում՝ Հալեպը, Դամասկոսը, հայաբնակ Քեսաբը: Թալանվել ու պղծվել են հայկական եկեղեցիները, դպրոցները, համայնքային կառույցներն ու բնակելի թաղամասերը։ Սկսված արտագաղթի, ինչպես նաև տված զոհերի արդյունքում հայ համայնքը շեշտակի նոսրացել է. 80.000 հայից մնացել է շուրջ 10.000-ը: Բազմահազար սիրիահայեր, ի շարս այլ երկրների (Լիբանան, Հորդանան, Միացյալ Արաբական Էմիրություններ, ԱՄՆ, Կանադա, Շվեդիա և այլն), ապաստան են գտել նաև Հայրենիքում՝ Հայաստանի Հանրապետությունում: Պատերազմի սկզբից մինչև 2018 թ. Հայաստան է մուտք գործել 22.000 սիրիահայ: ՀՀ կառավարությունը, մասնավորապես ՀՀ սփյուռքի նախարարության (2008-2018 թթ.) գործունեության ողջ ընթացքում, ամեն կերպ սատարել է հայրենադարձվել ցանկացողներին, նպաստել Հայրենիքում ներգաղթյալների սոցիալ-տնտեսական և կրթամշակութային համարկմանը: Մերձավոր ու Միջին Արևելքի, ինչպես նաև Արևմուտքի երկրների անապահով ու անհեռանկար ապագայի և օրեցօր սպառնացող վտանգների, մարդկության ու քաղաքակրթության նկատմամբ ահագնացող աշխարհաքաղաքական զարգացումների պայմաններում՝ Հայոց ցեղասպանությունից 100 տարի անց, այժմ արդեն օտար ափերում նորից ու նորից ֆիզիկական գոյության պահպանման խնդրի առաջ կանգնած, ինչպես նաև ուծացման ու այլասերման դատապարտված հայությանն անհրաժեշտ է գաղափարապես ու բարոյահոգեբանական առումով նախապատրաստել անցում կատարելու մեկդարյա պասիվ ու անարդյունավետ հայապահպանությունից դեպի գործնական հողապահպանություն՝ «Դեպի Երկի՜ր» Հայրենադարձության և Հայրենաշինության: