Դիտարկումներ «պատմություն» հասկացության մասին XIX-XX դդ.(պատմության տեսության հարցեր) - Հակոբյան Արարատ; Հակոբյան Վահագն (Պատմություն և մշակույթ, 2026)
Ուսումնասիրելով եվրոպական, և մասամբ՝ ռուսական պատմափիլիսոփայական մտքի ներկայացուցիչների դիտարկումները «պատմություն» հասկացության իմաստի, ըմբռնման և նշանակության վերաբերյալ՝ կարող ենք գալ հետևյալ եզրակացություններին։ Նախ և առաջ, պատմությունը մարդկության գիտակցական կյանքի անբաժանելի մասն է։ Առանց պատմության չկա մարդ կամ մարդկային հասարակություն։ Պատմությունը մարդկության հիշողությունն է։ Առանց հիշողության պատմություն չկա։ Պատմությունը մարդկային հասարակության կողմից ստեղծված նյութական և հոգևոր հարստության պահոց է, որից մենք սովորում ենք, փորձ ենք ձեռք բերում և դասեր քաղում ներկայի և ապագայի համար։ Պատմության իմաստը պետք է տեսնել ոչ թե մարդկանց դասակարգային բաժանման և միմյանց նկատմամբ թշնամանքի մեջ, այլ մարդկանց և ազգերի ազատության և առաջընթացի ապահովման մեջ։ Քանի դեռ գոյություն ունեն աշխարհն ու մարդկությունը, պատմությունը գոյություն կունենա։ Պատմության կրթական և ուսուցողական դերը անհերքելի է՝ թե՛ մարդկությանը թողած նվաճումներում և հաջողություններում, թե՛ մարդկության ազատության և զարգացման ձգտումներում, որոնք արտացոլվում են դրա էջերում, ինչպես նաև դրան անխուսափելիորեն ուղեկցող տխուր էջերում և երբեմն՝ անհաջողություններում։ Պատմության փորձը ցույց է տալիս, որ ապագայում մարդկությանը սպասում են նոր մարտահրավերներ։ Սա վկայում և հաստատվում է եվրոպական պատմական և փիլիսոփայական մտքի, ինչպես նաև որոշ չափով ժամանակակից իրական կյանքի և իրականության կողմից։ Մարդկության կողմից ստեղծված արժեքների ամբողջ համակարգը կուտակվում է պատմության մեջ։ Պատմության հիմնական արժանիքներից մեկն այն է, որ այն նպաստում է մարդկանց մտավոր կարողությունների զարգացմանը, գիտության ընդհանուր առմամբ, հոգևոր-մշակութային առաջընթացին և զարգացմանը։ Պատմությունը մարդկային հոգու ինքնաճանաչման միջոց է։ Բացի այդ, պատմությունը կոչված է անցյալի իմացության միջոցով հասկանալու ներկան և ճիշտ կողմնորոշվելու ապագայում։ Անցյալի և ներկայի միջև պատճառահետևանքային կապի շնորհիվ հոգևոր և մշակութային ժառանգությունը տեղի է ունենում որպես սերունդներին փոխանցվող տեղեկատվություն։ Պատմության իմացությունը նաև նպաստում է յուրաքանչյուր ազգի հայրենասիրական ձգտումների ամրապնդմանը, սոցիալ-քաղաքական գիտելիքների հարստացմանը և գիտական ​​և հոգևոր մտքի ու արժեքների զարգացմանը ընդհանրապես։ Պատմությունը հատկապես արժեքավոր և կարևոր է Հայաստանի և հայ հասարակության համար, հատկապես, երբ հաշվի ենք առնում նրա հազարամյակների հարուստ, տառապալից, ուսուցողական և դաստիարակչական ուղին՝ ուղղված դեպի ներկան և ապագան։ Հայկական պատմությունը, ինչպես շատ ժողովուրդների պատմությունը, սոցիալ-տնտեսական և քաղաքական ասպեկտներից բացի, դարերի ընթացքում կրել է նաև գոյաբանական հետքը։ Եվ սա, ըստ երևույթին, պայմանավորված էր մի կողմից՝ Մեծ Հայքի աշխարհաքաղաքական դիրքով և պայմաններով, մյուս կողմից՝ ազգային մտածելակերպի առանձնահատկություններով։ Սակայն այս ամենով հանդերձ՝ Հայաստանը և հայ ժողովուրդը, անկասկած, կազմում են համաշխարհային պատմության անբաժանելի և անբաժանելի մասը։