Եվրասիական գոտում Ք.ա. X-V դարերի հնակլիմայաբանական իրավիճակի ուսումնասիրությունը եվ բնակչության շարժունության խնդիրները - Երանյան, Նժդեհ (Պատմություն և մշակույթ, 2022)
Բնական տարբեր երևույթները, այդ թվում՝ և կլիմայական փոփոխություններն ու դրանից բխող հասարակական տարբեր դրսևորումները, վերջին մի քանի տասնամյակներում տարբեր ոլորտի մասնագետների ուշադրության կենտրոնում են։Չնայած առկա հետազոտություններին՝ Հայկական լեռնաշխարհի կլիմայական փոփոխությունների վերաբերյալ հետազոտություններում ավելի քիչ են ներկայացված կլիմայական փոփոխություններով արտահայտված հասարակություն-բնություն կապերի լայն հարցերը, ինչպես, օրինակ, մեծ արեալում հասարակությունների տեղաշարժերն ու նրանց կացութաձևի փոփոխությունը։Այս հետազոտության նպատակն է ներկայացնել կլիմայական փոփոխությունները եվրասիական որոշ գոտիներում Ք.ա. II հազարամյակի վերջին ու I հազարամյակի սկզբին և դիտարկել դրանց ազդեցությունը տարբեր ցեղերի ու մշակույթների տեղաշարժերի վրա։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ մեզ հետաքրքրող Եվրասիական գոտում վերջին 5000 տարում տեղի է ունեցել մի քանի սառեցում, ինչն իր հերթին բերել է գերխոնավեցման։ Այսինքն՝ Եվրասիական գոտում Ք.ա. II հազարամյակի վերջում ստեղծվել էր բնական պայմանների մի այնպիսի իրավիճակ, երբ սնունդ ստանալը բարդացել էր։ Ուստի տրամաբանական է, որ այդ տարածքներում ապրող ցեղերը միասին կամ առանձին-առանձին պետք է լքեին իրենց բնակավայրերը՝ ավելի բարենպաստ պայմաններ հայտնաբերելու ակնկալիքով։ Հավանաբար կլիմայական փոփոխություններն էին նաև պատճառը, որ դատելով հնագիտական նյութից՝ գրեթե ամբողջ Կովկասում տարածվում են որոշ ցեղեր, որոնց բնորոշ էր նոր տնտեսաձև և մշակույթ: Գրավոր ու հնագիտական աղբյուրների համադրությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ դրանց շարքում առանձնակի դերակատարում են ունեցել այն ցեղերը, որոնք մասնագիտական գրականության մեջ հայտնի են «կիմմերական ու սկյութական ցեղեր» անվամբ։
Keywords: Եվրասիական գոտի; կլիմայական փոփոխություններ; կիմմերներ և սկյութներ; Հայկական լեռնաշխարհ; Վոլգա; Դոն; Դնեպր; մարդակերպ կոթողներ