Արցախի պատմական ժողովրդագրության որոշ հարցեր (XIX դար – XX դարի սկիզբ) - Մալխասյան, Միքայել (Պատմություն և մշակույթ, 2022)
Արցախում XIX դարում և XX դարի սկզբին տեղի են ունեցել ակտիվ ժողովրդագրական գործընթացներ, որոնք առաջ են բերել տարաբնույթ հետևանքներ։ Սույն հոդվածի շրջանակում կատարված ուսումնասիրության նպատակն է քննել և լուսաբանել նշված ժամանակաշրջանում Արցախի պատմական ժողովրդագրության որոշ հարցեր, որոնք ակտիվորեն կեղծվում և խեղաթյուրվում են ադրբեջանական պատմազեղծարարների կողմից։ Հոդվածը նպատակ չունի ներկայացնելու Արցախի ժողովրդագրական ամբողջական նկարագիրը քննարկվող ժամանակաշրջանում։ Ուսումնասիրել ենք ռուս-պարսկական պատերազմների ժամանակ Արցախի հայ բնակչության տեղաշարժերի խնդիրը, 1828 թ. Թուրքմենչայի պայմանագրի հետևանքով պարսկահայերի վերաբնակեցմանը Արցախի առնչության ծավալների հարցը, Շուշիում տեղաբնիկ հայ բնակչության տեսակարար կշռի խնդիրը, վանքապատկան հողատիրության ու ժողովրդագրության փոխառնչությունը (Դադիվանքի օրինակով) և հարակից հարցեր։Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ դեռևս XVIII դարի կեսերից Արցախում նկատվող ակտիվ միգրացիոն գործընթացները նոր դրսևորումներ են ստանում ռուս-պարսկական պատերազմների ժամանակ, մասնավորապես՝ հայ բնակչության տեղաշարժերը նախալեռնային և դաշտային հատվածներից դեպի լեռնագավառներ։ Կարևոր է ֆիքսել, որ Արցախում պարսկահայ վերաբնակիչների թվաքանակն անհամեմատ ավելի քիչ է եղել, քան Հայկական մարզի տարածքում։XIX դարավերջին և XX դարասկզբին առնչվող հարցերից կարևոր է, որ Ռուսական կայսրության առաջին մարդահամարի (1897 թ.) և հետագա վիճակագրական հրապարակումների տվյալները ցույց են տալիս, որ հայերը Շուշիում մեծամասնություն են կազմել։
Keywords: Արցախ (Ղարաբաղ); XX դարի սկիզբ; Ռուսական կայսրություն; Իրան; հայ բնակչություն; թյուրքալեզու էթնիկ խմբեր; վարչատարածքային բաժանում; ժողովրդագրական քաղաքականություն; Դադիվանք; Շուշի