Հայկական հարցը 1912-1914 թթ.: Oսմանյան խորհրդարանի հայ պատգամավորների արտախորհրդարանական գործունեությունը - Մարտիրոսյան, Նարեկ (Պատմություն և մշակույթ, 2022)
1912-1914 թթ. մեծ տերությունների՝ Հայկական հարցի քննարկումներում  իրենց լուման ունեցան օսմանյան խորհրդարանի հայ պատգամավորները: Օսմանյան խորհրդարանի 1912 թ. լուծարումից հետո հայ պատգամավորները, մի կողմից,  ձեռնամուխ են լինում բարենորոգումների նախագիծ կազմելուն և այն մեծ տերություններին հավուր պատշաճի ներկայացնելուն, մյուս կողմից՝ ստանձնում են երիտթուրքական իշխանությունների հետ բանակցելու դժվարին ու վտանգավոր գործը: Երիտթուրքերը, ընդհակառակը, ամեն ինչ արեցին, որ խոչընդոտեն բանակցային գործընթացը և դրանով իսկ կանխեն բարեփոխումների իրականացումը: Հայ պատգամավորները բանակցություններին չխոչընդոտելու նպատակով, սկսած 1913 թվականից, դադարեցրին իրենց հանդիպումները երիտթուրքերի հետ: Արդյունքում 1914 թ. հունվարի 26-ին Ռուսաստանի ու Օսմանյան կայսրության միջև ստորագրվեց համաձայնագիր՝ Արևմտյան Հայաստանում բարենորոգումներ իրականացնելու վերաբերյալ: Հայ պատգամավորների նախաձեռնությամբ կապ հաստատվեց եվրոպացի տեղուչներ Ն. Հոֆֆի ու Լ. Վեստենենկի հետ: 1914 թ. մայիսին Թալեաթ փաշան եվրոպացի տեսուչների հետ կնքեց համաձայնագիր, ըստ որի՝ Արևմտյան Հայաստանում  իրական իշխանությունը տեսուչներից անցնում էր երիտթուրքերի ձեռքը: Չբավարարվելով անգամ այս համեստ համաձայնագրով՝ երիտթուրքերը 1914 թ. հունիսին տեսուչներից պահանջեցին  լքել Օսմանյան կայսրությունը:
Keywords: Օսմանյան խորհրդարան; հայ պատգամավորներ; Հայկական հարց; մեծ տերություններ; Կ. Պոլսի դեսպանաժողով; Ապահովության հանձնաժողով; բարենորոգումների ծրագիր; եվրոպացի տեսուչներ