ՀՀ Վանանդի (Կարսի) նահանգի հայաթափումը 1920-1921 թթ․ - Հախոյան, Վազգեն (Պատմություն և մշակույթ, 2022)
Վանանդի նահանգը Հայաստանի նորանկախ հանրապետության կենսական նշանակության նահանգներից մեկն էր։ 1920 թ․ քեմալական արշավանքը ողբերգական եղավ նահանգի հայ բնակչության համար։ Նոր վերաբնակեցված նահանգում թուրքական զորքերի կողմից կոտորվեցին տասնյակ հազարավոր խաղաղ հայ բնակիչներ, այդ թվում՝ ցեղասպանությունից փրկված արևմտահայեր։ Նահանգի հայ բնակչության մի մասը գերեվարվեց և ոչնչացվեց՝ Օսմանյան կայսրության խորքերում։ Քեմալականների վարած հայաջինջ քաղաքականության հետևանքով, թուրքական բանակի հալածանքների ու ֆիզիկական  ոչնչացման սպառնալիքի տակ հայության բեկորները հարկադրված լքեցին իրենց հայրենի բնակավայրերը, մի մասը հաստատվելով Հայաստանի այլ շրջաններում, մի մասը  օտարության մեջ։ Սոցիալ-տնտեսական դժվարին պայմաններում՝ Կարսի նահանգում հաստատված բնակչությունը նորից տարագրվեց՝ հանդիպելով նոր աղետների, կոտորվելով Շիրակի նահանգում, սովամահ լինելով հայրենի եզերքից հեռու։ Վանանդի նահանգի կոտորածները հայ բնակչության բռնաճնշումներն ու տեղահանությունը Հայոց ցեղասպանության հետևողական շարունակությունն էր, որ իրականացվում էր թուրքական իշխանությունների կողմից։
Keywords: Կարս; Վանանդի նահանգ; Շիրակի նահանգ; Ալեքսանդրապոլի գավառ; Ղարաքիլիսայի գավառ; վերաբնակեցում; կոտորածներ; գաղթականներ; որբեր; քեմալականներ