Սարգիս Ա Սևանցի կաթողիկոսի հոգևոր-քաղաքական գործունեությունը - Ալեքսանյան, Վարդան (Պատմություն և մշակույթ, 2023)
Հոդվածում քննության է ենթարկվում հայոց կաթողիկոս Սարգիս Ա Սևանցու (992-1019) հոգևոր-քաղաքական գործունեությունը Գագիկ Ա-ի (990-1018) գահակալության շրջանում, երբ Բագրատունյաց թագավորությունը գտնվում էր հզորության և բարգավաճման բարձրագույն շրջափուլում: Հայոց եկեղեցին ու վեհապետը կարևոր դեր են կատարում երկրի քաղաքական միասնության ապահովման, ավատական իշխանությունների հակամարտությունների լուծման ու պետականության շուրջ ժողովրդին միավորելու հարցում: Սևանցի կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ 992 թ. երկրի հոգևոր կենտրոնը տեղափոխվում է Արգինայից Անի, որը թելադրված էր եկեղեցական ու քաղաքական ռեսուրսների մեկտեղմամբ միավորիչ առաքելության իրականացման անհրաժեշտությունից: Գագիկ Ա Բագրատունու մահից (1018 թ.) հետո երկրի խորացող ներքաղաքական լարվածության պայմաններում առաջացած տարիք ունեցող հայրապետը պարտադրված հրաժարվեց կաթողիկոսի պաշտոնից և 1019 թ. իր ձեռքով Պետրոս Գետադարձին (1019-1054) ձեռնադրեց նոր եկեղեցապետ: Հայ եկեղեցու նվիրապետական կարգի ամբողջությունն ու միասնությունն ամրապնդելու նրա կարևոր ձեռնարկներից էր 1006 թ. Սյունյաց բարձրապատիվ աթոռի մետրոպոլիտական առանձնաշնորհումների վերահաստատումը: XI դարասկզբին նա հետևողական պայքար տարավ Հայաստանում նոր ուժով բորբոքված Թոնդրակյան շարժման դեմ, որի գաղափարախոսությունը խարխլում էր հայոց եկեղեցու նվիրապետական և վարդապետական հիմքերը: Հայոց հայրապետն անողոք պայքար է մղել Ապահունիք, Մանանաղի, Հարք գավառներում ուժեղացած թոնդրակեցիների դեմ: Սարգիս Սևանցին ընդդիմացել է բյուզանդական եկեղեցու ոտնձգություններին, պաշտպանել հայ եկեղեցու նվիրապետական և դավանաբանական ինքնուրույնությունը: Սարգիս Սևանցու գործունեության շնորհիվ բարձրացավ կաթողիկոսական իշխանության հեղինակությունը, ամրապնդվեց եկեղեցու նվիրապետական կառույցը:
Keywords: Սարգիս Ա Սևանցի; Գագիկ Ա Բագրատունի; Արիստակես Լաստիվերցի; Անի; Հայրապետական աթոռ; Թոնդրակյան շարժում; Ծռազատիկ; Սյունյաց աթոռ; կաթողիկոսի հրաժարական