Քաղաքակրթությունների պատերազմը հայ նկարիչների ստեղծագործություններում - Վարդանյան, Հռիփսիմե (Պատմություն և մշակույթ, 2023)
Դեռ հնագույն քաղաքակրթություններում արվեստի տարբեր ճյուղերում՝ քանդակ, ռելիեֆ, որմնանկար և այլն ստեղծվել են մարտական տեսարաններ։ Հին քաղաքակրթություններում դրանք ծառայել են ոչ միայն իբրև արվեստի նմուշ, այլ, գուցե, ավելի շուտ իբրև քարոզի միջոց։ Իրենց առաջնորդներին պատկերելով որպես հաղթողներ (որոնք կարող է սակայն պարտված լինեին պատերազմում) իշխանությունը նպատակ ուներ բարձր պահելու ռազմիկի՝ հաղթանակողի ոգին։ Բոլոր ժամանակների արվեստը պատմական իրադարձությունների ուղղակի արտացոլանքն է եղել՝ դրանով իսկ հետազոտողների համար հարթակ ստեղծելով, արդեն դարեր, հազարամյակներ անց բացահայելու տվյալ ժամանակաշրջանում կատարված եղելությունները։ Ուստիև արվեստի պատմությունը դա նախ և առաջմարդկության պատմությունն է, քաղաքակրթությունների պատմությունը: Սույն հոդվածում ներկայացնելու ենք XIX-XXI դդ. հայ արվեստում (գեղանկարչություն և գրաֆիկա) տեղ գտած պատերազմական, քաղաքակրթական իրադրություններին ուղղված, նրանցով պայմանավորված ստեղծագործությունները՝ համեմատականներ անցկացնելով ոչ միայն հայ, այլև համաշխարհային արվեստի նմուշների հետ։ Հայ արվեստագետների կերպարումներն ընդգրկում են մեր հերոսական էջերի, նաև՝  մեր պատմության ցավալի էջերի արտացոլումը՝ սկսած 1890-ականներին Արևմտյան Հայաստանի տարբեր շրջաններում սկիզբ առած համատարած կոտորածների, անհավատալի վայրագությունների պատկերումից, մինչ Սումգայիթյան իրադարձությունները։ Այս ամենի ժամանակային վաղեմությունը, բնավ չի սպիացնում վերքերը՝ մատնելով մոռացության, ավելին, արվեստագետների համար նորանոր ստեղծագործությունների հիմք է հանդիսանում՝ կանխելու մարդկային ու մշակութային ցեղասպանությունը, քաղաքակրթական պատերազմները։
Keywords: Քաղաքակրթություն; պատերազմ; հայ նկարիչներ; «Ավարայրի ճակատամարտ»; Գրերի գյուտ; Ցեղասպանություն; Սումգայիթ