1920 թվականի դասերը և դրանց յուրացման հրամայականը - Հայրունի, Աշոտ (Պատմություն և մշակույթ, 2023)
Հոդվածում լուսաբանվում են 1920 թ. Հայաստանի առաջին հանրապետության ռազմաքաղաքական ղեկավարության թույլ տված մի շարք սխալները, որոնք ունեցան աղետալի հետևանքներ։ 1920 թ․ ապրիլից, երբ Խորհրդային Ռուսաստանը վերստին մուտք էր գործում տարածաշրջան, Հայաստանի համար ի հայտ էին գալիս նոր հնարավորություններ, որոնց օգտագործումը կարող էր իրական ձեռքբերումներ ապահովել։ Ցավոք, ՀՀ կառավարությունն անկարող եղավ՝ ընկալելու և գնահատելու Ռուսաստանի մուտքով պայմանավորված տարածաշրջանային նոր աշխարհաքաղաքական զարգացումները, չնայած Ռուսաստանն իր հերթին խորապես շահագրգռված էր Հայաստանի հետ համագործակցելու հարցում։ ՀՀ կառավարության՝ Ռուսաստանի հետ համագործակցությունից հրաժարվելու և Անտանտի դաշնակիցներին, մասնավորապես Անգլիային ապավինելու քաղաքականությունը մեծապես օգնեցին Մ․ Քեմալին Հայաստանի զավթման իր ծրագիրն իրականացնելու հարցում։ Հոդվածում պարզաբանվում են նաև թուրքական ներխուժման օրերին Կարսի նահանգում տիրող իրադրությունը և այն գործոնները, որոնք նշանակալից դեր ունեցան պատերազմի ընթացքի և Կարսի ճակատում հայկական բանակի խայտառակ պարտությունների հարցում։ Այդ պարտությունների բուն պատճառը հայկական զորքերի բարոյալքվածությունն էր, ինչն իր հերթին պայմանավորված էր Կարսի ռազմական բարձրագույն հրամանատարության, մասնավորապես գեներալներ Հովսեփյանի և Բեկ-Փիրումյանի ապիկար գործունեությամբ, որոնք, չնայած նրանց անօրինականությունների վերաբերյալ Կարսի նահանգապետի՝ Երևան ուղարկած զեկուցագրերին, վայելում էին ռազմական նախարար Ռ․ Տեր-Մինասյանի հովանավորությունը և այդպիսով մնալով անպատիժ՝ ձախողեցին դիմադրության կազմակերպումը։
Keywords: Խորհրդային Ռուսաստան; Չիչերին; Սարիղամիշ; Լեգրան; Կարս; Քեմալ; Սևրի պայմանագիր; Օհանջանյան; Ստալին; Ս․ Ղորղանյան; Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր