Հակոբ Զավրիյանի գործունեությունը Հայկական հարցի վերաբացման տարիներին (1912-1914 թթ.) - Երանոսյան, Մանյակ (Պատմություն և մշակույթ, 2023)
Հայ և համաշխարհային պատմագրության մեջ բավականաչափ աշխատանքներ են կատարվել 1912-1914 թթ. հայկական ռեֆորմների հարցի, այդ շրջանում առանձին պետությունների քաղաքականության, և թե՛ առանձին անհատների գործունեության ուսումնասիրության ուղղությամբ, բայց հայտնի քաղաքական գործիչ, բժիշկ Հակոբ Զավրիյանի նշված տարիների գործունեությունը առանձին ուսումնասիրության առարկա չի դարձել, թեև տարիների ընթացքում որոշ հեղինակների նաև մեր կողմից արխիվներում հայտնաբերվել և հրապարակվել են գիտական շրջանառությունից դուրս մնացած մի շարք  փաստաթղթեր:     Հոդվածում համաշխարհային ու ազգային մակարդակներում տեղի ունեցած գործընթացների համատեքստում ներկայացվել է նշված շրջանում Հայկական հարցի վերաբացման ազգային, բայց հատկապես միջազգային ասպարեզում Հակոբ Զավրիյանի գործունեությունը մինչև ռեֆորմների պայմանագրի ստորագրումը:      Մեր կարծիքով նա ազգային հարթությունում զգալի կազմակերպչական աշխատանք է կատարել հայերի տարբեր շերտերի համախմբման, ծրագրերի մշակման գործում: Իսկ միջազգային ասպարեզում Հ. Զավրիյանը ռեֆորմների հարցը առաջ է մղել հատկապես ռուսական և գերմանական կառավարությունների հետ իր բազմաթիվ շփումներում՝ փորձելով նրանց քաղաքականությանը տալ հայանպաստ ուղղություն:
Keywords: Հայկական հարց; բարենորոգումներ; Հ․ Զավրիյան; Ս․ Սազոնով; Մ․ Գիրս; Դաշնակցություն; Արևմտյան Հայաստան; Օսմանյան կայսրություն; Կ․Պոլիս; Ռուսաստան