Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի № 3756 Ավետարանի մանրանկարների քննություն - Մաթևոսյան, Մոնթե (Պատմություն և մշակույթ, 2025)
Հայկական մանրանկարչության պատմությունն ուսումնասիրելիս պարզ է դառնում, որ XII դարից մեզ հասած ձեռագրերի թիվը համեմատաբար ավելի քիչ է։ Ինչպես մյուս դարերում ստեղծված ձեռագիր մատյանների դեպքում, XII դարում ստեղծված մատյանների շարքում զգալի թիվ են կազմում Ավետարանները։ Մեզ հասած Ավետարանների շարքին է պատկանում ՄՄ 3756 բնագիրը։ Այն հստակ թվագրություն չունի, ստեղծման վայրը ևս անհայտ է, գրիչը «Յովանէսն» է։ Բնագիրը չունի տերունական շարք, սակայն առանձնանում է Ամմոնիուս Ալեքսանդրացու և ավետարանիչների պատկերներով, խորանների ու լուսանցազարդերի բազմազանությամբ։ Ամմոնյան տախտակների հեղինակ Ամմոնիուս Ալեքսանդրացու պատկերն ինքնըստինքյան յուրահատկություն է հաղորդում այս բնագրին, քանի որ մատենադարանյան մանրանկարը հայ մանրանկարչության պատմության մեջ Ավետարաններում հանդիպած մեզ հայտնի եզակի օրինակն է։ Ծաղկողն իր յուրահատուկ ոճն է ցուցադրել Ավետարանիչներին պատկերելիս։ Խորանազարդերի և անվանաթերթերի միջոցով հնարավորություն է ստեղծվում հետևելու գլխազարդերի և լուսանցազարդերի զարգացմանը։ Մանրանկարների ուսումնասիրությունը մեզ թույլ է տալիս եզրակացնել, որ ծաղկողը ծանոթ է եղել նախկին Մեծ Հայքի մանրանկարչական դպրոցին, չի բացառվում նաև ուղղակի կամ անուղղակի կերպով բյուզանդական օտտոնյան գրքարվեստին: Այս մատյանի մանրանկարների միջոցով հնարավորություն է ստեղծվում տեսնելու XII դարի հայկական մանրանկարչական արվեստի զարգացման միտումները և բնորոշ գծերը:
Keywords: Հայկական մանրանկարչություն; Ավետարան; Ամոնիուս Ալեքսանդրացի; ավետարանիչներ; անվանաթերթ; խորան