Մոնղոլական նոր վարչատնտեսական եվ քաղաքական համակարգի ներդրումը Գյուրջիստանի վիլայեթում XIII դարի կեսին - Մկրտումյան, Լեռնիկ (Պատմություն և մշակույթ, 2025)
Հոդվածում քննվում է մոնղոլների կողմից Հայաստանի և Այսրկովկասի գրավմանը անմիջապես հաջորդած ժամանակաշրջանին, երբ ռազմավարից ու թալանից ստացվող եկամուտների սպառումը ստիպեց վերջիններիս որոնել կայուն և մշտական եկամտի ստացման նոր մեթոդներն կիրառել: Մոնղոլներն իրենց վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում, այդ թվում Այսրկովկասում և Հայաստանում, ներդրեցին վարչա-քաղաքական և տնտեսական կայուն կառուցվածք ունեցող համակարգ Այդ նպատակին էր ծառայում 1254 թ. անկացված մարդահամարը և դրան հետևած ծանր գլխահարկի կիրառումը: Առաջնորդվելով Բաժանիր, որ տիրես սկզբունքով՝ մոնղոլները Սյունիքի Օրբելյանների և Ներքին Խաչենի Եռանշահիկներին շնորհեցին ինջուի կարգավիճակ: Դրանով նրանք այդ տոհմերի ավատները դուրս բերեցին Զաքարյանների ենթակայությունից: Միևնույն ժամանակ Այսրկովկասի վերահսկողության համար պայքար էր ծավալվել Ղարաղորումում նստող մեծ խաների և Որկե Հորդայի Ջուչյանների միջև: Այդ պայքարի շրջանակներում երկու կողմերն էլ հենվում էին վրաց-հայկական ավատական վերնախավի վրա: Այդ պայքարի արդյունքում թուլացավ Վրաստանի թագավորական իշխանությունը, ինչպես նաև թուլացան Զաքարյանների երկու ճյուղերը, Վահրամյաններն ու Ներքին Խաչենի Եռանշահիկները: Դրան հակառակ մեծացավ Մահականաբերդի տեր Սադուն Արծրունու և Օրբելյանների հայկական ճյուղի ազդեցությունը:
Keywords: Մոնղոլական տերություն; Գյուրջիստանի վիլայեթ; Հյուսիսարևելյան Հայաստան; բասղաղ; Արղուն; ղուփչուր; մարդահամար; Զաքարյաններ; Սմբատ Օրբելյան; Հասան-Ջալալ Դոլա