Հայկական պատվիրակությունները և Հայաստանի հովանավորության խնդիրը - Մանուկյան, Լարիսա (Պատմություն և մշակույթ, 2025)
1918 թ. նոյեմբերի 11-ին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո, աշխարհը շարունակեց մնալ բարդ, բազմաթիվ հակասություններով և չլուծված խնդիրներով լի: Աշխարհամարտում դաշնակից Անտանտի պետությունների տարած հաղթանակը  իրավունք տվեց պարտվող կողմի հետ կնքելու հաշտության պայմանագրեր և լուծելու  պատերազմի ավարտից հետո առկա քաղաքական բոլոր հարցերը: Այդ նպատակով մեծ պետությունները 1919 թ. հունվարի 18-ին Փարիզում (Վերսալ) հրավիրեցին հատուկ կոնֆերանս, որը ընդհատումներով շարունակվեց մինչև 1920 թ. հունվարի 21-ը:   1919 թ. Փարիզի հաշտության կոնֆերանսի որոշմամբ միջազգային խաղաղությունը պահպանելու և ժողովուրդների միջև համագործակցությունը զարգացնելու նպատակով ստեղծվեց հատուկ կազմակերպություն՝ Ազգերի լիգան (դաշնակցությունը): Այն հարմարեցվեց մեծ պետությունների քաղաքական ձգտումներին՝ «հէնց սկզբից նւիրագործեց անարդարութիւնն ու անհավասարութիւնը» (Վեմ,1934,17) : Կազմակերպությունը սահմանեց վարչական կառավարման (խնամակալության) համակարգ, որը պետք է տարածվեր նաև Հայաստանի վրա: Օսմանյան Թուրքիայի մասնատման հետևանքով ձևավորված հայկական պետությունը պետք է օգտվեր խնամակալությունը (մանդատը) վերցրած պետության պաշտպանությունից՝ Ազգերի լիգայի հսկողության ներքո:    Փարիզի հաշտության վեհաժողովին Հայաստանը պաշտոնապես հրավիրված չէր, որովհետև պատերազմող կողմ չէր ճանաչվել: Բայց Թուրքիայի հետ մեծ պետությունների կողմից հաշտության պայմանագրի նախապատրաստման ընթացքում Հայկական հարցի քննարկման և լուծման հետ կապված, Փարիզում  էին հայկական երկու պատվիրակություններ՝ Հայաստանի Հանրապետության՝ Ավետիս Ահարոնյանի և Ազգային՝ Պողոս Նուբար փաշայի գլխավորությամբ: Պատվիրակությունները ակտիվ գործունեություն ծավալեցին Հայկական հարցի հետ կապված բազմաթիվ  խնդիրների՝այդ թվում հովանավորության առնչությամբ: Հարցն այն էր, թե որ պետությունն էր շահագրգռված վերցնելու Հայաստանի հովանավորությունը պատմական այդ ծանր ժամանակաշրջանում: Մյուս կողմից՝ անչափ կարևոր էր, թե մեր պատվիրակությունների ներկայացուցիչները, ՀՀ կառավարությունը,  արևմտահայությունը, հասարակական, քաղաքական, ազգային գործիչները որ մեծ պետության հովանավորությունը կնախընտրեին, և արդյոք հնարավոր էր դա իրագործել, թե ոչ:    1919 թվականին Ազգերի լիգան քննարկել էր և որոշել Հայաստանի մանդատը հանձնել ԱՄՆ-ին:    1918 թ. մայիսի 28-ին պետության հռչակումից հետո (մեր կարծիքով) Հայաստանը փնտրում էր հզոր պետության հովանավորություն՝ մանդատ: Որևէ պետություն այդպես էլ չցանկացավ ստանձնել Հայաստանի հովանավորությունը:
Keywords: Աշխարհամարտ; Ազգերի լիգա; Փարիզի կոնֆերանս; Ավետիս Ահարոնյան; Պողոս Նուբար փաշա; հովանավորություն (մանդատ); Վուդրո Վիլսոն; Սան Ռեմո; հայկական պատվիրակություններ; Իրավարար վճիռ