Ուղեփակոց․ սահմանները հատող երաժշտությունը - Պիկիչյան, Հռիփսիմե (Պատմություն և մշակույթ, 2025)
Բնության կամ մարդու որոշարկած իրական ու ոչ նյութական սահմաններն ի սկզբանե բաժանարար գծեր են ժամանակների, աշխարհների, պետությունների ու մշակույթների միջև։ Ու թեև դրանք կարող են անբեկանելի կամ հույժ փխրուն  թվալ՝ անհրաժեշտության դեպքում մարդը փորձում է ուղղակի կամ անուղղակիորեն հատել, վերացնել կամ ընդհակառակը՝ հիմնանորոգել ու ամրացնել ուղեփակոցները։ Երբեմն էլ, ի հեճուկս արգելքների ու միայն իրեն հասու գերագույն ուժերի ազդեցությամբ՝ երաժշտությունն է անցնում իրական ու անտեսանելի ջրբաժանների միջով՝ վերահաստատելով հավասարակշռության ու հավերժության կարգը։ Այս ամենի մասին խորհելիս՝ առաջինն Օրփեոսի [Кун, 2021, 301-306] կերպարն էինք մտաբերում․այն առասպելական երաժշտի, որի կիթառի հնչյուններին ենթարկվում էին բնությունն ու անգամ մեռյալների հոգիների տիրակալ՝ Հադեսի թագավորությունը։ Ներկայացվող հոդվածի շրջանակներում փորձելու ենք մասնագիտական գրականության, արխիվային նյութերի ու դաշտային հետազոտությունների ընթացքում մեր գրանցված փաստերի ու բանավոր պատմությունների հիման վրա համադրաբար դիտարկել սահման-երաժիշտ-երաժշտության փոխհարաբերությունները՝ խաղաղ համակեցության ու կոնֆլիկտային իրավիճակների մի քանի օրինակով։ Ըստ այդմ՝ չորս իրական պատմության միջոցով կներկայացնենք սահման հասկացողության ժամանակային, սոցիոմշակութային ու քաղաքական տարբեր պատկերացումներն ու իրողությունները, ապա նաև՝ այն հատելու «իրավունքը վաստակած» անվանի երաժիշտներին ու երաժշտությունը, որոնք հանրության տարբեր շերտերի ընկալումներում, վեր էին կրոնական, քաղաքական ու սոցիալական հակադրություններից ու հակամարտություններից։
Keywords: արցախյան պատերազմ; Բաքվի երաժիշտներ; դուդուկ; Թիֆլիսի երաժիշտներ; Իրան; Լ․ Կարախան; Կ․ Չարչօղլյան; Հայրենական պատերազմ; Հ․ Բախտիկյան