Խաբ ու խազը հայոց արտադրական մշակույթում - Հարությունյան, Հասմիկ (Պատմություն և մշակույթ, 2026)
Հայոց կաթնատնտեսության մշակույթում տնտեսական համագործակցության դասական դրսևորում է կաթը փոխ տալու երևույթը, երբ գյուղում կամ ամառանոց-սարում    համայնքի մի խումբ հարևան կանայք պայմանավորվում են կաթը մշակել (կաթնամթերք պատրաստել]  հերթով՝ բոլորի օրվա կաթը մի քանի օր տալով նրանցից մեկին: Երևույթն անցյալում տարածված է եղել հայոց ազգագրական տարբեր շրջաններում, այժմ կենցաղավարում է հիմնականում Շիրակում, Ջավախքում և  հայտնի է խաբուխազ անունով: Ընդունված կարգի համաձայն` խաբի մասնակիցներից յուրաքանչյուրն ունի ճիպոտ, որի վրա արվող խազերով նշվում է փոխարինաբար տրվող-վերցվող կաթի չափը: Կաթփոխը ենթադրում է ազնիվ հարաբերություններ, այլ պարագայում այն չէր կարող կայանալ: Կանայք անգամ հավատացել են, որ խաբողը կարող է չարաչար տուժել. կովերը կցամաքեն, կաթը հաճախ կկտրվի՝ կփչանա, ևն: Ժողովրդական այս պատկերացումը հստակորեն արտացոլված է  առած-ասացվածքներում, միջնադարյան առակում: Դաշտային նյութերը վկայում են, որ խմբի անդամ ընտանիքների համագործակցությունը փոխանցվում է սերնդեսերունդ: Կաթնատնտեսության մշակույթում համագործակցության այս ձևը կարելի է համարել ապրուստի կարիքները հոգալու՝ հայ տնտեսուհու հրաշալի մտահղացում, արտադրական մշակույթը կազմակերպելու հմտության ինքնատիպ դրսևորում: Համագործակցող խմբերը ձևավորվել են հարևան կանանց հավաքների, քննարկումների ընթացքում: Մշակութային այս երևույթը լրացուցիչ վկայություն է այն իրողության, որ հայ կինը ունակ է նաև հասարակական գործունեության, կարևոր դեր է ունեցել ոչ միայն ընտանեկան, այլև արտադրական մշակույթում: Համագործակցության հիմնական նպատակը ոչ ունևոր գյուղացու ապրուստի կենսական միջոցների, հատկապես յուղ ու պանրի տարեկան պաշարի պատրաստումն էր, որն, առանց խմբերի ձևավորման, գրեթե անհնար էր իրականացնել:
Keywords: կաթնատնտեսության մշակույթ; համագործակցություն; կաթը փոխ տալ; ճիպոտ; ազնիվ հարաբերություններ; հարևան կանայք; մտահղացում