ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՑ ՏՈՒԺԱԾ ԸՆՏԱՆԻՔՆԵՐԻ ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ԱՋԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ (2020 ԹՎԱԿԱՆԻ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՕՐԻՆԱԿՈՎ) - Միքայելյան Մարինե (Արդի հոգեբանություն, 2024)
Հոդվածում ներկայացվում է արցախյան 44-օրյա պատերազմից տուժած ընտանիքների հոգեբանական խնդիրների վերհանմանն ու հետպատերազմյան սոցիալ-հոգեբանական վերականգնմանն ուղղված աշխատանքը։ Հայաստանի տարբեր մարզերում բնակվող 50 ընտանիքների հետ իրականացվել է հոգեբանական աջակցություն։ Ընտանիքները դասակարգվել են հետևյալ չափանիշներով՝ վիրավոր զինծառայող ունեցող, պատերազմում զոհ ունեցող և բռնի տեղահանված։ 6 ամիսների ընթացքում առերես և հեռավար հոգեբանական աջակցություն է ցուցաբերվել պատերազմից տուժած 130 անձանց։ Կախված խնդրի բնույթից՝ կատարվել է ինչպես անհատական, այնպես էլ խմբային հոգեբանական աջակցություն։ Աշխատանքի հիմնական մեթոդը եղել է հոգեթերապևտիկ զրույցը։ Ցուցաբերվել է էկլեկտիկ մոտեցում։ Հոգեբանական աջակցությունն ունեցել է 3 հիմնական ուղղվածություն, քանի որ գործ ունեինք տարբեր խնդիրների հետ՝ վիրավորում, կորուստ, տեղահանում։ Կիրառվել է զինծառայողների հոգեբանական վերականգնման հեղինակային մոդել, որը ստեղծվել է 2020թ. պատերազմի օրերին և դրանից հետո վիրավորների հետ աշխատելու սեփական փորձառության արդյունքում։ Այն բաղկացած է 6 փուլից՝ դեսենսիբիլիզացիա, անցում մտքերից դեպի հույզեր և մարմնական զգացողություններ, ռեսուրսների վերհանում, խարիսխ, նոր պատմություն, սոցիալ-հոգեբանական վերականգնում։ Աշխատանքը կատարվել է կոգնիտիվ-վարքաբանական, ռացիոնալ, գեշտալտ, հումանիստական, էքզիստենցիալ, սեդատիվ, լոգո- և ֆոտո- թերապիաների շրջանակում։ Վիրավորների ընտանիքի անդամների հուզական լարվածությունը թուլացնելու, ապրումների վերբալիզացիայի և պոզիտիվ մտքերի ամրապնդման նպատակով կիրառվել են մարմնին կողմնորոշված, կոգնիտիվ-վարքաբանական, պոզիտիվ և պոլիվագալ տեսության թերապիաներ։ Հարազատի կորուստ ունեցողների հետ կիրառվել է Ա.Բ. Կաբիկենովայի «Կոշտասու» հրաժեշտի ծիսակարգը, որը ներառում է էքզիստենցիալ և գեշտալտ թերապիաների համակցությամբ կառուցված 6 տեխնիկաներ՝ երախտագիտություն, ներելու խնդրանք, վիրավորանքներ, սեր, հրաժեշտ, դաս։ Տեղահանվածների հետ կատարել ենք աշխատանք բացասական կենսական իրադարձությունները վերապրելու, սոցիալական և անձնային նույնականության ճգնաժամը հաղթահարելու, սեփական իրավիճակն ադեկվատ գնահատելու, նոր միջավայրին հարմարվելու, հոգեբանական կայունություն ձևավորելու ուղղությամբ։ Հոգեբանական աջակցության ընթացքում վեր հանվեցին վիրավորների, նրանց ընտանիքի անդամների, զոհված հարազատ ունեցողների, բռնի տեղահանվածների մի շարք հոգեբանական խնդիրներ։ Աշխատանք արդյունքում կատարվեց՝ տրավմատիկ փորձառության հետ առերեսում, հույզերի վերբալիզացիա և լիցքաթափում, սեփական ապրումների ռեֆլեքսիա, ռեսուրսների վերհանում, հույզերի կառավարման հմտությունների ձևավորում, կյանքի վերաիմաստավորում, գոյաբանական ճգնաժամի մեղմում, ժամանակային հեռանկարի ընդլայնում, պրոսպեկտիվ մոտիվացիայի խթանում, քոփինգ մեխանիզմների ակտիվացում, հոգեսոցիալական վերահարմարում կենսագործունեության պայմաններին, հետտրավմատիկ անձնային աճ։ Հանգուցային բառեր՝ հոգեբանական աջակցություն, պատերազմից տուժած ընտանիքներ, սոցիալ-հոգեբանական վերականգնում, վերահարմարում, վիրավոր ունեցող ընտանիքներ, զոհ ունեցող ընտանիքներ, տեղահանված ընտանիքներ։