ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր. Երկրաբանական և աշխարհագրական գիտություններ
«ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր. Երկրաբանական և աշխարհագրական գիտություններ» պարբերականի նպատակն է տպագրել բնօրինակ գիտահետազոտական ​​աշխատանքներ և հետազոտական ​​հոդվածներ երկրաբանության և աշխարհագրության բոլոր ոլորտներում: Պարբերականն ընդունում է նաև գրախոսական հոդվածներ, կարճ հաղորդակցություն, կոնֆերանսի նյութեր, թեկնածուական և դոկտորական թեզեր և այլ հոդվածներ՝ արդյունքների, փորձերի և օրինակների մանրամասն ներկայացմամբ: Նպատակներից մեկն է արտացոլել Հայաստանում երկրաբանության և աշխարհագրության բոլոր ոլորտներում կատարվող հետազոտությունների առաջընթացը և միջազգային ֆորումի միջոցով խթանել դրա հետագա զարգացումները։
«ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՔԱՐՏԵԶԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱՏԼԱՍ»-Ի ՎԵՐԱՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒՄ. ԴԱՍԱԿԱՆ ՔԱՐՏԵԶԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ
Atlas of Historical Cartography of Armenia
Copyright (c) 2025 ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ԱՐԴԻ ՄԻՏՈՒՄՆԵՐՆ ՈՒ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ
Բոլոր ժամանակներում պետությունների ռազմավարական և մարտավարական տարբեր խնդիրների լուծման համար առանձնակի դեր են ունեցել մարդկային ներուժի կամ ժողովրդագրական իրավիճակի ինչպես քանակական, այնպես էլ որակական ցուցանիշները: Այլ գործոնների հետ միասին ժողովրդագրական իրավիճակը ցուցանիշները պայմանավորել է երկրների սոցիալ-տնտեսական զարգացումն ու հզորացումը, պաշտպանունակության ամրապնդումը և ռազմական ներուժի մեծացումը: Բարենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակի ստեղծման համար երկրների կողմից իրականացվել և շարունակվում է իրականացվել ժողովրդագրական հատուկ քաղաքականություն: Այս իմաստով բացառություն չէ նաև ՀՀ-ն, որտեղ հետխորհրդային ժամանակաշրջանում ժողովրդագրական իրավիճակի ձևավորման վրա իրենց ազդեցությունն են թողել տարբեր գործընթացներ: Ձևավորված ժողովրդագրական իրավիճակում առկա հիմնախնդիրների բացահայտումն ու լուծման ուղիների մատնանշումը, համարվում են ՀՀ հեռանկարային զարգացման և սոցիալ-տնտեսական առաջընթացի գերակա ուղղություններից մեկը: Բացի այդ, բարենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակի ձևավորումն ու արդյունավետ կառավարումը համարվում են ոչ միայն ՀՀ հեռանկարային զարգացման գերակա ուղղություններից, այլ նաև անվտանգային կայուն համակարգի ստեղծման կարևոր երաշխիքներից մեկը:
ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՌԵԼԻԵՖԸ ՈՐՊԵՍ ՏԱՐԱԾՔԻ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾՈՆ
Երկրների տնտեսական զարգացման համար առանձնակի կարևորություն և դեր ունի նրա տարածքի տարատեսակ, այդ թվում նաև բնառեսուրսային նախադրյալների ուսումնասիրությունը, գնահատման և զբոսաշրջային նպատակներով դրանց օգտագործումը: Այս իմաստով բացառություն չէ նաև Հայաստանի Հանրապետությունը, որն առանձնանում է համամատաբար փոքր տարածքի վրա բնաշխարհագրական պայմանների խիստ բազմազանությամբ, տեղից տեղ դրանց նկատելի տարբերություններով և բնատարածքային համալիրի տարրերի յուրահատուկ գծերով, գեղագիտական որակով ու զբոսաշրջային գրավչությամբ: Հայաստան այցելող զբոսաշրջիկների և ՀՀ քաղաքացիների համար առանձնակի կարևորություն ունեն և զբոսաշրջային գրավչություններ են ոչ միայն մեր երկրի բազմադարյան նյութական ու հոգևոր մշակույթի անկրկնելի նվաճումները, այլ նաև տարածքի բնաշախարհագրական պայմանների ինքնատիպ գծերը՝ պայմանավորված նախ և առաջ ՀՀ տարածքի լեռնային մակերևույթի բազմազանությամբ և ռելիեֆի տարրերի հատկանիշներով: Բացի այդ, ժամանակակից պայմաններում, երբ զբոսաշրջությունն աշխարհի բազմաթիվ երկրներում դարձել է տնտեսության կարևոր ոլորտներից մեկը և նկատելի դեր ունի տնտեսության դիվերսիֆիկացման գործում, անհրաժեշտություն է դառնում նպատակային ու արդյունավետ օգտագործել երկրի զբոսաշրջային ներուժի բոլոր տարրերը, մասնավորապես՝ բնառեկրեացիոն ներուժը:
Copyright (c) 2026 ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
ԿԼԻՄԱՅԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿՈՒՐՇՅԱՆ (ԲԱԼԹԻԿ ԾՈՎ) ՈՒ ԳՈՐԳԱՆԻ (ԿԱՍՊԻՑ ԾՈՎ) ՑԱՄԱՔԱԼԵԶՎԱԿՆԵՐԻ ԱՊԱԳԱՆ
Հոդվածում նույն ծագում ունեցող երկու ափամերձ լանդշաֆտների օրինակով դիտարկվում է ժամանակակից կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը դրանց վերափոխման և պահպանման վրա: Օգտագործվել են հեղինակի դաշտային հետազոտական նյութերը Բալթիկ և Կասպից ծովերի վերաբերյալ: Կուրշյան ցամաքալեզվակի, Բալթիկ ծովի ջրի մակարդակի բարձրացման ֆոնի վրա, ուժեղ փոթորկի ալիքները ուժեղացրել են ափերի քայքայումը, հատկապես դրա արմատային մասում, և սպառնալիք են ստեղծում ցամաքալեզվակի միջով դեպի նույնանուն ծովածոց ճեղքելու համար: Դա կհանգեցնի Կուրշյան ցամաքալեզվակի մասնատմանը՝ կազմելով առանձին կղզիներ: Գորգանի ցամաքալեզվակի մոտ Կասպից ծովի մակարդակի իջեցման պատճառով բացառվում է ափերի քայքայումը։ Ցամաքալեզվակի մարմինը կընդլայնվի ծովի կողմից՝ ստորջրյա ափամերձ լանջի մի մասի չորացման պատճառով։ Համանուն ծոցը վերածվել է աղուտակված և աղիահամ ճահճի։ Առաջարկվում են միջոցներ՝ Կուրշյան ցամաքալեզվակը և Գորգանի ծոցը փրկելու համար:
ԱՐԱԳԱԾ ՀՐԱԲԽԻ ԳԱԳԱԹԱՅԻՆ ՄԱՍՈՒՄ, ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ԵՎ ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԼԱՆՋԵՐԻՆ ՇՐՋԱՆԱՌՎՈՂ ՋՐԵՐԻ ՀԻԴՐՈՔԻՄԻԱՆ
Հոդվածը նվիրված է Արագած հրաբխի գագաթային մասում, արևելյան և հարավային լանջերին շրջանառվող հանքային և քաղցրահամ ջրերի հիդրոքիմիային ու դրան առնչվող որոշ հարցերի պարզաբանմանը։ Արևելյան լանջերին, հանքային ջրերի կազմերի հետ կապված, դիտվել է բնական թթվային դրենաժի երևույթ, որը տարածվում է մայր վտակի հոսքի ուղղությամբ և աստիճանաբար մարում Ծաղկաշեն գյուղի տարածքում։ Այս տեղամասում դիտվում են նաև իրար մոտ տեղակայված ելքերով ջրերի կազմերի նկատելի տարբերություններ, ինչը կարող է բացատրվել տեղամասի հանքային և քաղցրահամ ջրերի ձևավորման խորությունների զգալի տարբերությամբ և նրանց՝ երկրի մակերես դուրս գալու ճանապարհների միմյանցից մեկուսացվածությամբ։ Անջատվել են ջրերի առավել տարածված, գերակշռող կազմերը, ըստ հետազոտված տեղամասերի, և կազմվել են բանաձևերն ըստ Կուրլովի։
ՕՊԱԼԻՏՆԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ՆՈՐ ՏԻՊԻ ՈՉ ՄԵՏԱՂԱԿԱՆ ՕԳՏԱԿԱՐ ՀԱՆԱԾՈ ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ ՎՈԼԱՍՏՈՆԻՏԻ ԵՎ ԱՐԺԵՔԱՎՈՐ ԱՅԼ ՍԻԼԻԿԱՏՆԵՐԻ ՍՏԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ
Հայաստանում հայտնի սիլիցիումային ապարների շարքում Զանգեզուրում նոր հայտնաբերված Գոմշատեխի ֆումարոլ-սոլֆատարա հանքավայրի օպալիտներն ու քվարցիտներն ամենահարուստն են սիլիցիումի օքսիդով և ամենաազատն են խառնուրդներից: Նոր տեխնոլոգիական հոսքագծերի հիման վրա, ՀՀ ԳԱԱ ընդհանուր և անօրգանական քիմիայի ինստիտուտի հետազոտողները օպալիտներն առաջարկել են որպես կերամիկայի և սիլիկատների արտադրության նոր, բացառիկ արժեքավոր հումք, մասնավորապես՝ արհեստական վոլլաստոնիտի, նատրիումի հիդրոսիլիկատի, տարբեր մետաղների սիլիկատների, բարձր մաքրության սիլիցիումի երկօքսիդի, ինչպես նաև վակուումային և օպտիկական ապակու հալեցման համար: Օպալիտները դարձել են ոչ մետաղական հանքանյութի նոր տեսակ՝ շնորհիվ նոր տեխնոլոգիական հոսքագծերի, որոնք բացահայտել են նոր կիրառություններ արդյունաբերության, գիտության և տեխնոլոգիայի մեջ:
ՀՀ ՏԱՐԱԾՔԻ ԼԱՅՆԱԿԱՆ ՏԵԿՏՈՆԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՅՑՆԵՐԻ ԴԵՐԸ ՍԵՅՍՄԻԿ ՎՏԱՆԳԻ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ
Երկրաբանական և երկրաֆիզիկական տվյալները վկայում են Հայաստանի Հանրապետությունում և հարակից շրջաններում նեոտեկտոնիկ փուլում և հոլոցենում լայնակի (մոտ-մերիդիանալ) տեկտոնական տեղաշարժերի ակտիվացման մասին: Արբանյակային և գեոդեզիական դիտարկումները ցույց են տալիս, որ լայնակի ուղղությամբ տեղի են ունենում նաև առավելագույն հորիզոնական տեղաշարժեր և դաշտի ինտենսիվության կոնցենտրացիաներ: Այս ամենը վկայում է լայնակի սեյսմոգեն բեկվածքների ակտիվացման մասին, որը պետք է հաշվի առնել այդ բեկվածքների սեյսմիկ ներուժը գնահատելիս և, հետևաբար, հանրապետության սեյսմիկ գոտիավորման քարտեզը կազմելիս:
ԳԵՏԱՋՐԵՐՈՒՄ ՀԱՆՔԱՅՆԱՑՄԱՆ ՆԵՐՏԱՐԵԿԱՆ ԲԱՇԽՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՍԻ ՔԱՆԻ ՀԱՐՑԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
Այս հոդվածը վերլուծում է գետային ջրերի հանքայնացման տարեկան բաշխման որոշ հիմնական առանձնահատկություններ: Այն ցույց է տալիս, որ գետային ջրերի հանքայնացումը ցուցաբերում է հստակ տարեկան բաշխում և ուղղակիորեն կապված է ջրի ելքի հետ: Առավելագույն նվազագույն հոսքը ցածր ջրային ժամանակահատվածում և նվազագույն հոսքը ջրհեղեղի ժամանակահատվածում տեղի են ունենում միաժամանակ, և նվազագույն հանքայնացումը համընկնում է ջրհեղեղի ժամանակահատվածում առավելագույն հոսքի հետ:
intra-annual distribution of mineralization of river waters
Copyright (c) 2001 ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
ՌԵԼԻԵՖԱԱՌԱՋԱՑՆՈՂ ԿՐԻՈԳԵՆ ԷԿԶՈԴԻՆԱՍԻԿ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԵՎ ԱՐՑԱԽՈՒՄ
Արտածին ձևադինամիկ կրիոգեն համակարգը հանդիսանում է ՀՀ և Արցախի տարածքի բարձր լեռնային (2000 մ-ից բարձր) գեոմորֆոլոգալանդշաֆտային գոտու ռելիեֆաառաջացնող առաջատար գործոններից մեկը: Հոդվածում քննարկվում են կրիոգեն պրոցեսների տարբեր ենթատիպերի զարգացման կլիմայական նախադրյալները, էությունը, բնույթը և առանձնահատկությունները, նրանց ստեղծած ռելիեֆի միկրոձևերը և փուխր նստվածքները: Նիվացիայի հետ է կապված նիվացիոն իջվածքների, կարոիդների արտաբերման կոների առաջացումը, իսկ կրիոսոլիֆլյուկցիայի հետ՝ դարավանդների առաջացումը և դելյուվիալ չինգիլների դանդադ շարժումը: Գրունտների սառչելու և հալքի հետ է կապված սեզոնային սառցույթի շրջաններամ մեդալիոնների. քարային օդերի, բազմանկյուն գետինների առաջացումը: Կրիոգեն պրոցեսներր բացասաբար են անդրադառնում մարդու տնտեսական գործունեության վրա: Այդ պատճառով անհրաժեշտ է կատարել մանրամասն ուսումնասիրություններ, խոշոր մասշտաբի քարտեզագրական աշխատանքներ և մշակել բնապահպանական միջոցառումների ծրագիր:
Հայաստանի միներալահումքային պաշարները առանց զգալի կապիտալ ներդրումների հնարավոր է բազմապատկել արտադրական թափոնների, հանքային թափոնների, թափոնների մաքրումից առաջացած մնացորդների վերամշակման միջոցով, ինչպես նաև ոսկու, տիտանի և այլ թանկարժեք կոմպոնենտների ցրոնային հանքավայրերի շահագործմամբ: Դա նշանակում է, որ առկա են բոլոր անհրաժեշտ նախապայմանները այս հանգամանքի վրա հավանական ներդրողների ուշադրությունր հրավիրելու համար: Այդ առումով առանձնակի նշանակություն են ստանամ Պերմի Համալսարանում կատարված Կամա գետի մերձակա ավազների պոտենցիալ տեխնածին հանքավայրերի մեթալական գնահատման աշխատանքները, որոնց արդյունքները բերվում են աշխատանքում:
ԱՅԳԵՁՈՐԻ ՀԱՆՔԱՅԻՆ ՀԱՆԳՈՒՅՑԻ ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ԴԻՐՔԸ
Դիտարկվում են ոսկու, մոլիբդենային ե պղինձ-մոլիբդենային հանքայնացման տեղայնացման կառուցվածքային պայմանները տարածության մեջ: Պարզորեն սահմանվում է Դեբակլուի բեկվածքի հետ հարակցվող երկրորդ կարգի խգումնային կառույցների դերը հանքայնացման տեղաբաշխման մեջ: Հեռանկարային նոր տարածքների բացահայտման նպատակով առաջարկվում է Դեբակլուի բեկվածքի կախված կողին հարող 2-3 կմ լայնության գոտու մանրամասն երկրաբանակառուցվածքային վերլուծություն:
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳԵՏԵՐԻ ՋՐԻ ՏԱՐԵԿԱՆ ՄԻՋԻՆ ՋԵՐՄԱՍՏԻՃԱՆԻ ԿԱԽՈՒՄԸ ՀՈՒԼԻՍՅԱՆ ՍԻՋԻՆ ՋԵՐՄԱՍՏԻՃԱՆԻՑ
Ուսումնասիրվել է Հայաստանի Հանրապետության գետերի միջին տարեկան և հուլիս ամսվա միջին ջերմաստիճանների միջև եղած կապը: Այդ նպատակով մշակվել են այս կապի գծային հավասարումներ հիդրոլոգիական տարբեր շրջանների բոլոր գետերի համար՝ տարբեր ջրային աղբյուրներով: Այս հավասարումներն ունեն կարևոր գործնական նշանակություն: Դրանք կարող են օգտագործվել չուսումնասիրված և վատ ուսումնասիրված գետերի միջին տարեկան ջրի ջերմաստիճանը որոշելու համար:
mean annual temperature the water of the rivers in hydrological regions of the Republic of Armenia
ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ՏԵՐՄԻՆԱՐԱՆԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՀԻՍՆԱԿԱՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ
Երևանի պետական համալսարանի պատմական և տարածաշրջանային երկրաբանության ամբիոնի հետազոտողները սկսել են կազմել երկրաբանական տերմինների առաջին հայկական հանրագիտարանային բառարանը (մոտավորապես 6000 տերմին): Հաշվի առնելով թեմայի կարևորությունը, այս հոդվածում ներկայացված են հեղինակների կողմից մշակված սկզբնական սկզբունքները, որոնք հաշվի կառնվեն բառարանը կազմելիս:
Armenian Enciclopedia Dictionary of geological terms
ԴՐԵՆԱԺԱՅԻՆ ՑԱՆՑԵՐԻ ՎԻՃԱԿԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՋՐԵՐԻ ՀԱՆՔԱՅՆԱՑՄԱՆ ՎՐԱ
Ոռոգման նպատակով կոլեկտորադրենաժային ջրերի օգտագործումը պայմանավորված է նրանց հանքայնացման աստիճանով և որակով: Տրված է դրենաժային ջրերի հանքայնացման փոփոխությունը կախված գրունտային ջրերի տեղադրման խորությունից: Կանխատեսված է նաև ջրընդունիչների և կոլեկտորային ջրերի հանքայնացումը դրենաժային ջրերի հետ միախառնումից հետո: Հաշվարկների համաձայն Արարատյան հարթավայրի կոլեկտորադրենաժային ցանցերի մաքրումը (գրունտային ջրերի մակարդակի իջեցումը) նշանակալից ազդեցություն չի ունենա միախառնվող ջրերի հանքայնացման աստիճանի և որակի վրա: Այդ ջրերի գումարային հոսքը վեգետացիայի շրջանում կազմում է 20-25 մ3/վրկ (400-500 մլն մ3):
ԼՃԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ ՉՈՐԱՅԻՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐՈՒՄ՝ ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾ ԿԼԻՄԱՅԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹԱՆ ԵՎ ՄԱՐԴԱԾԻՆ ԳՈՐԾՈՆԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՄԲ
Կլիմայի ժամանակակից փոփոխությունները նպաստել են Արալյան ծովի (լճի) և Չադ ու Ուրմիա լճերի չորացմանը։ Առաջին երկու լճերը բազմիցս կտրուկ կորցրել են իրենց ջրի ծավալը ուժեղ երաշտների ժամանակ, իսկ խոնավ ժամանակ կրկին վերականգնվել են։ Բացահատվել են դրանց ավազաններում ուժեղ երաշտների և խոնավացման ժամանակաշրջաններ: Դրանց ժամանակակից չորացումը սկսվել է 1960-ական թվականներից և զարգանում է նմանատիպ սցենարով։ Ուրմիա լիճն իր նախապատմական ծավալը կորցրել է իր գոգավորության տեկտոնական իջեցման հետևանքով՝ ուշ պլեիստոցենի վերջում։ Իսկ նորագույն ժամանակներում նրա մակարդակի տատանումները հիմնականում կապված էին կլիմայական պայմանների փոփոխությունների հետ։ Բոլոր երեք լճերի ներկայիս չորացումը համընկել է նոր չոր կլիմայական ցիկլի հետ, որին գումարվել է մարդածին ազդեցությունը, ինչը հանգեցրել է աղետալի հետևանքների։ Լճերը կարող են փրկվել միայն այն դեպքում, եթե մարդը ամբողջությամբ կհրաժարվի գյուղատնտեսական նպատակներով գետի հոսքի օգտագործումից։ Լճերն աստիճանաբար կվերականգնվեն խոնավ կլիմայական ցիկլի ընթացքում, որը կարող է փոխարինել ներկայիս չոր ցիկլին։
Աշխարհագրության և Երկրաբանության ֆակուլտետ
ՓՈՔՐ ԿՈՎԿԱՍԻ ԳԵՈՄՌՐՖՈԼՈԳԱ-ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ ԲԱՐՁՈՒՆՔԱՅԻՆ ՏԱՐԲԵՐԱԿՈՒՄԸ
Այս հոդվածը սահմանում է բարձրության երկրաբանական-լանդշաֆտային գոտիների, ենթագոտիների և ենթագոտիների հատվածների որոշման սկզբունքներն ու չափանիշները: Որոշման հիմնական չափանիշներն են տարեկան ճառագայթային հաշվեկշիռը, տարեկան տեղումների քանակը և դրանց հարաբերակցությունը, որը արտահայտվում է չորության ճառագայթային ինդեքսով: Հաշվի են առնվում նաև խոնավության գործակիցը, մորֆոգենետիկ ռելիեֆի տեսակները և դրանց որակական և քանակական ցուցանիշները: Որոշվում են բարձրության գոտիների երկրաբանական և լանդշաֆտային առանձնահատկությունները: Աղյուսակի տեսքով ներկայացված են գոտիների ու ենթագոտիների կողմից զբաղեցված բարձրության սահմանները և տարածքները: Փոքր Կովկասի սահմաններում մենք առանձնացրել ենք երեք բարձրության գոտի և ութ ենթագոտի, որոնց քարտեզը ներկայացված է հոդվածում:
high-altitude geomorphologic-landscape differentiation
high-altitude geomorphologic- landscape zones
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳԵՏԵՐԻ ՋՐԻ ՋԵՐՄԱՍՏԻՃԱՆԻ ԿԱԽՈՒՄԸ ՕԴԻ ՋԵՐՄԱՍՏԻՃԱՆԻՑ
ՀՀ բոլոր հիդրոլոգիական շրջանների և տարբեր սնուցում ունեցող գետերի համար ջրի ջերմաստիճանի կախվածությունը օդի ջերմաստիճանից պարզելու համար կազմվել են դրանց փոխհարաբերությունների գծային հավասարումներ, որոնք ունեն մեծ գործնական նշանակություն և կարող են օգտագործվել չուսումնասիրված և վատ ուսումնասիրված գետերի ջրի ջերմաստիճանը որոշելու համար։
ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԼԵՌՆԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ՁԵՎԵՐԻ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
Հոդվածում քննարկվում են Կենտրոնական Հայաստանի լեռնագրական և կառուցվածքային ձևերր, ինչպես նաև նրանց փոխհարաբերությունները: Ռելիեֆի կտրվածքները կառուցվել են աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի տեխնոլոգիաների կիրառմամբ 1:200000 մասշտաբով էլեկտրոնային քարտեզների հիման վրա: Ստացված տվյալները կարելի է օգտագործել երկրաշարժերի առաջացման տեղի կանխագուշակման, սեյսմիկ շրջանացման համար, իսկ էլեկտրոնային տոպոքարտեզները՝ սողանքային երևույթների ուսումնասիրման և մոդելավորման համար:
ԱԶԱՏ ԵՎ ՀՐԱԶԴԱՆ ԳԵՏԵՐԻ ԱՎԱԶԱՆՆԵՐԻ ՆԱՎԹԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇ ՀԱՐՑԵՐԸ ՆՈՐ ՀՈՐԱՏ ԱՆՑՔԵՐԻ ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ՀԻՄԱՆ ՎՐԱ
Ազատ-1 հորատանցքում նավթի և գազի կուտակումների բացակայությունը պայմանավորված է հետևյալով՝ 1) հորատանցքի հատվածը չի ներառում ստորին օլիգոցենի Շորագբյուրի ֆորմացիայի կավերի ծածկույթը (մինչև 500 մ). 2) Ազատ գետի կիրճում բացահայտված և Ազատ-1 հորատանցքում չբացահայտված պալեոցեն-էոցեն հատվածների շատ մոտիկ առկայությունը և կապը. 3) Ազատ գետի ավազանի բնական ելքերում և Ազատ-1 հորատանցքում ուղղահայաց և շրջված պալեոցեն-միջին էոցենային շերտերի առկայությունը. 4) հորատանցքի մոտիկությունը Ազատի խորքային խզվածքին։ Նուբարաշեն և Ջրվեժ գյուղերի միջև ընկած տարածքում և Հրազդան-11 հորատանցքի տարածքում կարելի է ակնկալել նավթի և գազի կուտակման, պահպանման և դրանց հանքավայրերի վերականգնման համար բարենպաստ պայմաններ։
oilgas-bearing of Azat and Hrazdan Rivers Basins
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՍՏՈՐԵՐԿՐՅԱ ՋՐԵՐԻ ՄՈՆԻԹՈՐԻՆԳԻ ՆԵՐԿԱ ՎԻՃԱԿԸ ԵՎ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ
Ստորգետնյա ջրերի ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործումը և կառավարումը պահանջում է ստորգետնյա ջրերի մոնիթորինգ Հայաստանի Հանրապետությունում, որը վերջին տարիներին չի իրականացվել: Այս հոդվածը ուսումնասիրում է ստորգետնյա ջրերի մոնիթորինգի ցանցի կազմակերպումը՝ հիմնվելով գործող ռեժիմային ցանցի վրա, և ներկայացնում է չափումների և դիտարկումների օպտիմալ հաճախականությունը քանակական և որակական ստորգետնյա ջրերի մոնիթորինգի համար:
quantitative and qualitative groundwater monitoring
ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ ԴԱՇՏԻ ՀՈՂԵՐԻ ԴԵԳՐԱԴԱՑԻԱՅԻ ՌԻՍԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ԱՐԱՐԱՏԻ ՄԱՐԶԻ ՕՐԻՆԱԿՈՎ
1990 թվականից ի վեր, հողերի սեփականաշնորհման հետևանքով, պետությունը կորցրել է հողային ռեսուրսների կառավարման և վերահսկման իր հիմնական գործառույթները, ինչը հանգեցրել է բացասական փոփոխությունների և գեոէկոլոգիական խնդիրների սրման: 1999 թվականի դրությամբ տարածաշրջանում գյուղատնտեսական հողերի 493.5 հեկտարը (0.4%) արդեն դեգրադացված էր: Դեգրադացված հողերի տեսակների՝ ըստ բարձրության գոտիների ուսումնասիրության տվյալների հիման վրա մշակվել է ռիսկի մակարդակների դասակարգում: Բացահայտվել և քարտեզագրվել են շրջակա միջավայրի արտակարգ իրավիճակների ռիսկի (ՇԱՌ) երեք աստիճանավորումներ: Յուրաքանչյուր տարածքի համար բացահայտվել են հիմնական խնդիրներ. այդ խնդիրների հետագա սրումը մարդածին ճնշման աճի պատճառով կարող է հանգեցնել տարածքում տեղական ՇԱՌ-ի առաջացմանը: ՇԱՌ-ի առաջացման բարձր աստիճանը բնութագրվում է զգալի և վատ փոխհատուցված փոփոխություններով, հողերի կորստով (աղակալում, ճահճացում), միջինը՝ բնական ռեսուրսների ներուժի մասնակի կորստով (հողի էրոզիայի տարածում), ցածր՝ ամենաթույլ դեգրադացիան՝ հողերի մասնակի կորստով (քարհանքեր և մակերեսային կրաքարային հանքավայրերի աղբանոցներ):
ԽԴԵԲԱՆՑԻ ՈՍԿՈՒ ՀԱՆՔԱԵՐԵՎԱԿՄԱՆ ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ ՀԻՍՆԱԿԱՆ ԳԾԵՐԸ ԵՎ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐԸ
Բերվում են տվյալներ սկաոներում տեղայնացված Խդեբանցի ոսկու երևակման երկրաբանական կաոուցվածքի մասին: Տրվում է հանքաերևակման համեմատական բնութագիրը այս տիպի լավ ուսումնասիրված հանքավայրերի հետ: Երկրաբանական տվյալների վերլուծության հիման վրա արվում են եզրակացություններ Խդեբանցի հանքաերևակման հեռանկարների մասին, ինչպես նաև Զանգեզուրի «սկաոնային» ոսկու մասին:
Copyright (c) 2002 ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
ՇՏՈԿՎԵՐԿԱՅԻՆ ԵՎ ՇԵՐՏԱՅԻՆ ՀԱՆՔԱՎԱՅՐԵՐԻ ՀԵՏԱԽՈՒԶՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՌԱՑԻՈՆԱԼ ԱՍՏԻՃԱՆԸ
Նշված արդյունաբերական տիպերի հանքավայրերի հետախուզման և շահագործման փաստացի նյութերի հիման վրա որոշված են մետաղների միջին պարունակությունների սահմանային սխալները հետախուզման տարբեր փուլերում։ Դիտարկված են նաև օբյեկտների հետախուզվածության անհրաժեշտ աստիճանի և տարբեր կարգերի պաշարների հարաբերակցության հարցերը:
exploration and exploitation of deposits
ԼԱՎԱՅԻՆ ԱՌԱՋԱՑՈՒՄՆԵՐԻ ՋՐԱՖԻԶԻԿԱԿԱՆ ԵՎ ԳԵՈԷԼԵԿՏՐԱԿԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԻ ԿԱՊԸ
Ստորերկրյա ջրահոսքերի ծախսի որոշումը անհրաժեշտ է ջրաբալանսային հաշվարկների, հետախուզական հորատանցքերի տեղադրման համար: Հաշվի առնելով խնդրի գործնական լուծման բարդությունը հիդրոերկրաբանական նյութերի սակավության կամ բացակայության պայմանների դեպքում՝ առաջարկվում է համատեղ օգտագործել հիդրոդինամիկական և երկրաֆիզիկական մեթոդների տվյալները՝ հիմնվելով ստացված կոռելյացիոն կապերի վրա: Որպես օրինակ բերված են Սևանա լճի ավազանի տարածքում հայտնաբերված մի շարք ստորերկրյա ջրահոսքերի ծախսի հաշվարկի արդյունքները:
hydrophysical and geoelectric parameters
ԱՆԱՊԱՏԱՑՄԱՆ ՍԱՀՄԱՆԻ ՈՐՈՇՄԱՆ ՋՐԱԲԱՆԱԿԱՆ ՄԵԹՈԴԻ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋԸ
Անապատացումը որպես բնական երևույթ պայմանավորված է բազմաթիվ գործոնների փոխազդեցությամբ: Այս հոդվածում փորձ է արվում որոշել անապատացման գոտու վերին սահմանը՝ օգտագործելով հիդրոլոգիական մեթոդներ: Անապատացման վերին սահմանը սահմանվում է որպես տեղումների և գոլորշիացման հատման կետ, մինչդեռ անապատացման ռիսկի գոտու վերին սահմանը՝ որպես տեղումների և գոլորշիացման հատման կետ: Վերոնշյալ կլիմայական և հիդրոլոգիական մեթոդները ոչ միայն բացահայտում են անապատացման տարածաժամանակային բաշխման օրինաչափությունները, այլև առաջարկում են կանխատեսման հնարավորություններ:
ՀԻԴՐՈՕԴԵՐԵՎՈՒԹԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՇՐՋԱԿԱ ՄԻՋԱՎԱՅՐԻ ՄՈՆԻԹՈՐԻՆԳԻ ԱՐԴԻ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՓՈՓՈԽՎՈՂ ԿԼԻՄԱՅԻ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ. ՀԱՐՄԱՐՎՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, ԿԱՅՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱՐՏԱԴՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑ
Անտառագետի, Ջրաբանի և Օդերևութաբանի մասնագիտական օրերի առթիվ ԵՊՀ աշխարհագրության և երկրաբանության ֆակուլտետի նախաձեռնությամբ, ՀՀ ԲԳԿ Բարձրագույն կրթության և գիտության կոմիտեի կողմից (Հետազոտական նախագիծ թիվ 24WS-1E035) ֆինանսական աջակցությամբ 2025թ․ մարտի 20-ից 22-ին անցկացվեց «Հիդրոօդերևութաբանության և շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի արդի հիմնախնդիրները փոփոխվող կլիմայի պայմաններում. հարմարվողականություն, կայունություն և արտադրական գործընթաց» խորագրով միջազգային եռօրյա գիտաժողովը: Գիտաժողովի ընթացքում քննարկվել և ներկայացվել են հիդրոօդերևութաբանության, շրջակա միջավայրի մոնիթորինգի, կենսաբազմազանության և էկոլոգիական անվտանգության ապահովման բնագավառում հիմնարար և կիրառական գիտական հետազոտությունների զարգացման ձեռքբերումներն ու հեռանկարները, բացահայտվել և վերհանվել են հիդրոօդերևութաբանության ոլորտում առկա գերակա խնդիրները, զարգացման օրինաչափությունները և հեռանկարները, ժամանակակից հասարակության զարգացման և էկոհամակարգի իրավական կարգավորման տնտեսակառավարման հիմնախնդիրները, գնահատվել է վերջինիս դերը տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսական խնդիրների լուծման գործում, վերլուծվել և գնահատվել են շրջակա միջավայրի արդի վիճակը, կլիմայի փոփոխության հիմնահարցերը: Անցանց և առցանց ձևաչափերով հնչեցին 65 զեկույցներ, որոնց զգալի մասն ունի գիտական մեծ արժեք և գիտակիրառական մեծ ներուժ: Ընդհանուր առմամբ, գիտաժողովին մասնակցել են ավելի քան 200 մասնակիցներ (առկա և առցանց), այդ թվում՝ պետական պաշտոնյաներ, միջազգային կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ, հայաստանյան և օտարերկրյա բուհերի ներկայացուցիչներ, հանրաճանաչ անձինք: Գիտաժողովին մասնակցում էին անվանի գիտնականներ Ֆրանսիայից, Գերմանիայից, Ռուսաստանից, Ուզբեկստանից, Բելառուսից, Տաջիկստանից: Գիտական այս միջոցառման հիմնական ձեռքբերումներից էին միջազգային համագործակցության ընդլայնումը և փորձի փոխանակումը: Գիտաժողովի ավարտին զեկուցողներին հանձնվեցին հավաստագրեր և շնորհակալագրեր:
ՊԵՐՄԱԿՈՒԼՏՈՒՐԱՅԻ ՆԵՐԴՐՄԱՆ ՄՈԴԵԼԻ ՄՇԱԿՈՒՄԸ ԱՐԱՐԱՏԻ ՄԱՐԶԻ ՄԱՍԻՍ ԽՈՇՈՐԱՑՎԱԾ ՀԱՄԱՅՆՔԻ ՍԻՍ, ՌԱՆՉՊԱՐ, ՀՈՎՏԱՇԱՏ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ՕՐԻՆԱԿՈՎ
Հետազոտության արդյունքները վերաբերում են Մասիսի խոշորացված համայնքի Սիսի, Ռանչպար Հովտաշատ բնակավայրերի վարչական տարածքի սահմաններում գործող ձկնաբուծարանների հետադարձ ջրերի օգտագործման արդյունավետության բարձրացմանը, գյուղատնտեսական նշանակության հողերի արդյունավետ օգտագործման և տնտեսության կայուն զարգացման մոդելի մշակման հարցերի ուսումնասիրմանը Պերմակուլտուրայի նախագծման և դրա տարածման սկզբունքներին և պահանջներին համապատասխան։ Այս նպատակով Սիս, Ռանչպար Հովտաշատ բնակավայրերում գործող ձկնաբուծական տնտեսություններից հեռացվող ստորերկրյա ջրերը ենթարկվել են համակողմանի ուսումնասիրության, պարզվել են այդ ջրերի քիմիական կազմը և քանակական մի շարք ցուցանիշներ։ Գնահատվել են ջրածածկ մակերեսները դրանց տարածվածության գոտիները և հնարավոր բացասական ազդեցությունը գյուղատնտեսական հողերի բերրիության և շրջակա միջավայրի վրա։ Բացասական այդ ազդեցության չեզոքացման նպատակով մշակվել է Պերմակուլտուրայի ներդրման մոդել և հիմնավորվել է այս մոդելի կիրառման հնարավորությունները ձկնաբուծական տնտեսությունների գործունեության էկոլոգիական բացասական ազդեցությունը մեղմացնելու և տնտեսության կայուն զարգացման համար հիմնավոր նախադրյալ ստեղծելու նպատակով։
ՀՐԱԶԴԱՆ ԳԵՏԻ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԷԿՈՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՆԵՐՈՒԺԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ
Հրազդան գետը Հայաստանի Հանրապետության կենտրոնական մասի ամենամեծ ջրային ուղին է: Գետը հոսում է մայրաքաղաք Երևանով, և նրա ջրհավաք ավազանում ապրում է ՀՀ բնակչության ավելի քան 60%-ը: Այսպիսով, ջրօգտագործման հնարավորությունների բազմազանության ուսումնասիրությունը մեծ գիտական և գործնական նշանակություն ունի: Լողը որպես հանգստի տեսակ մշակութային էկոհամակարգի ամենակարևոր ծառայություններից մեկն է: Դրա ներուժը գնահատելու համար 2023 թվականին իրականացվել է ջրի մանրէաբանական ուսումնասիրություն: 16 դիտարկման կետերում որոշվել են կոլիի ինդեքսը և սապրոֆիտ բակտերիաների քանակական կազմը: Հանգստի նպատակով օգտագործվող ջրերի համար սահմանված նորմերը չեն գերազանցել միայն Սոլակ և Արգել դիտարկման կետերում, ինչպես նաև Մարմարիկ վտակում և Ծաղկաձոր քաղաքով հոսող Բջնի գետի վերին հոսանքներում:
ՀՀ-ՈՒՄ ՈՌՈԳՎՈՂ ՀՈՂԵՐԻ ԳՈԼՈՐՇԻԱՑՄԱՆ ԵՎ ԽՈՆԱՎՈՒԹՅԱՆ ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ
Հետազոտությունները վերաբերում են տարբեր գյուղատնտեսական գոտիների ոռոգվող պայմաններում մշակվող մշակաբույսերի ընդհանուր ջրի պահանջարկի գնահատման մեթոդների մշակմանը: Որպես բազային տվյալներ ծառայել են 2015–2019 թվականներին 10 հիդրոօդերևութաբանական կայանների կողմից գրանցված ագրոկլիմայական ցուցանիշները: CropWAT ծրագրի միջոցով հաշվարկվել է մշակաբույսերի առավելագույն ջրի պահանջարկը տասնամյակների ընթացքում: Հողի խոնավության մոնիթորինգի արդյունքները հնարավորություն են տալիս բացահայտել տարբեր գոլորշիացումների ազդեցությունը հողի խոնավության դինամիկայի վրա: Բացահայտվել է մշակաբույսերի ընդհանուր գոլորշիացման արագության փոփոխության պատկերը հողի խորության տարբեր արժեքներում, իսկ փորձարարական արդյունքների մաթեմատիկական մշակման հիման վրա ստացվել է հաշվարկային բանաձև, որը հնարավորություն է տալիս լուծել մշակաբույսերի գործակցի հաշվարկման խնդիրը ոչ ստանդարտ պայմաններում: Հողի խոնավության փոփոխության հայտնաբերման նոր մաթեմատիկական մոդելն ավելի ճշգրիտ է պատկերում հողի խոնավության ռեժիմը, ինչը հնարավորություն է տալիս ավելի ճշգրիտ նկարագրել հողից և բույսերի մակերեսներից ընդհանուր գոլորշիացման դինամիկան ոռոգման միջակայքերի ժամանակահատվածում:
crop evapotranspiration under non-standard conditions