ՎԱՐՉԱՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆԱՎԵՏՈՒԹՅԱՆ ԲԱՐՁՐԱՑՄԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ (ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր. Երկրաբանական և աշխարհագրական գիտություններ, 2022)
Տնտեսական զարգացման գործընթացները հետխորհրդային ժամանակահատվածում տարածքային կառավարման ոլորտում առաջացրել են մի շարք հիմնահարցեր, որոնք անմիջականորեն առնչվում են հասարակությունբնություն հարաբերություններին: Պետություն-տարածքային կառավարումը սկսվում է տարածքային կառավարման միավորներից, որոնց խնդիրն է առաջադրել տնտեսական, սոցիալական, բնապահպանական, մշակութային, ինչպես նաև քաղաքական հիմնախնդիրների համալիր լուծումներ: Հետխորհրդային առաջին տարիներին՝ 1995 թ․-ից սկսած կառավարության որոշմամբ իրականացվեց վարչատարածքային նոր ռեֆորմ․ ՀԽՍՀ նախկին 37 վարչական շրջանների փոխարեն կազմավորվեցին 10 մարզեր: Մայրաքաղաք Երևանը ստացավ մարզի, իսկ հետագայում՝ քաղաքային համայնքի կարգավիճակ: Հայաստանի Հանրապետությունում ավանդաբար չեն համընկել վարչական և տնտեսական սահմանները: Առանձնապես հաշվի չեն առնվել բնական պայմանները, լանդշաֆտային վերընթաց գոտիները, բնաաշխարհագրական զանազան բնութագրիչները: Արդի վարչատարածքային կառուցվածքը բազմաթիվ բնութագրիչներով հիշեցնում է խորհրդային տարիների միջոցառումները, որն ապացուցվում է համեմատության մեջ: Մեր օրերի անցումային տնտեսության պայմաններում տնտեսական շրջանացման կիրառական նշանակությունը ձեռք է բերել նոր բովանդակություն ու որակ՝ համահունչ շուկայական հարաբերություններին: Սրանք առաջացրել են մի շարք հիմնախնդիրներ, որոնք բաժանվում են հետևյալ խմբերի՝ սոցիալ-տնտեսական, աշխարհագրական, քաղաքական, ժողովրդագրական: Հարկ է նշել, որ տարածքային կառավարման այս հիմնախնդիրները համընկնում են մեր երկրի սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական իրավիճակին: Այստեղ կարևոր են գիտության գիտագործնական առաջարկությունները, որոնք կարող են օգտակար լինել պետական տարածքային կառավարման օրինաչափ ու արդյունավետ զարգացմանը, եթե հաշվի առնվեն պետական կառավարման մարմինների, մասնավորապես՝ տարածքային կառավարման գերատեսչությունների կողմից:
Keywords: territorial administration; administrative-territorial structure; territorial reform; optimization; administrative border; border settlement; high mountain settlement