ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր. Երկրաբանական և աշխարհագրական գիտություններ
«ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր. Երկրաբանական և աշխարհագրական գիտություններ» պարբերականի նպատակն է տպագրել բնօրինակ գիտահետազոտական ​​աշխատանքներ և հետազոտական ​​հոդվածներ երկրաբանության և աշխարհագրության բոլոր ոլորտներում: Պարբերականն ընդունում է նաև գրախոսական հոդվածներ, կարճ հաղորդակցություն, կոնֆերանսի նյութեր, թեկնածուական և դոկտորական թեզեր և այլ հոդվածներ՝ արդյունքների, փորձերի և օրինակների մանրամասն ներկայացմամբ: Նպատակներից մեկն է արտացոլել Հայաստանում երկրաբանության և աշխարհագրության բոլոր ոլորտներում կատարվող հետազոտությունների առաջընթացը և միջազգային ֆորումի միջոցով խթանել դրա հետագա զարգացումները։
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆԱՄԵՐՁ ԳՈՏՈՒ ՏԱՐԱԲՆԱԿԵՑՄԱՆ ՓՈԽԱԿԵՐՊՄԱՆ ՄԻՏՈՒՄՆԵՐԸ
Հայաստանի Հանրապետության սահմանամերձ գոտու տարաբնակեցման փոխակերպման ու բնակչության թվի շարժընթացի միտումները սահմանային անվտանգության և սոցիալ-տնտեսական հիմնախնդիրների արդյունք են: Սահմանային գոտին կազմում է ՀՀ տարածքի 24.0%-ը: Այս գոտում է գտնվում ՀՀ բնակավայրերի 21,3%-ը, ապրում՝ երկրի բնակչության 7,7%-ը: Հոդվածում դիտարկվում են ՀՀ սահմանամերձ գոտու տարաբնակեցման առանձնահատկությունները, վերջին հինգ տարում փոխակերպման միտումները, սահմանամերձ բնակավայրերի զարգացմանն ու աջակցությանը ուղղված ծրագրերի շրջանակը: Հոդվածի շրջանակում կազմվել է ՀՀ սահմանամերձ բնակավայրերի քարտեզ:
Copyright (c) 2026 ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
ՔԱՂԱՔԱՅԻՆ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՅՈՒՆ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄ
Բուռն ուրբանիզացման գործընթացները և քաղաքային բնակչության շարունակական աճն ամբողջ աշխարհում մեծացնում են ճնշումը քաղաքային համակարգերի և ծառայությունների վրա։ Արդյունավետ, հասանելի և էկոլոգիապես անվտանգ քաղաքային ծառայությունների ապահովումը դարձել է կյանքի որակի պահպանման և կայուն քաղաքների ձևավորման կարևոր նախապայման։ Քաղաքային ծառայությունների համակարգը (ներառյալ տրանսպորտը, կոմունալ ծառայությունները, թափոնների կառավարումը և այլն) առանցքային դեր ունի քաղաքներում տնտեսական արդյունավետության ու զարգացման, սոցիալական հավասարության և բնապահպանական հավասարակշռության ապահովման գործում։ Այս համատեքստում կայունությունը պահանջում է հավասարակշռված մոտեցում՝ ի մի բերելով ու համակարգելով շրջակա միջավայրի պահպանությունը, տնտեսական արդյունավետությունը, սոցիալական ներառականությունն ու արդյունավետ կառավարումը։ Միևնույն ժամանակ, քաղաքային բնակավայրերը բախվում են մի շարք փոխկապակցված խնդիրների՝ շրջակա միջավայրի աղտոտում, մաշված ու հնացած ենթակառուցվածքներ, ծառայությունների անհավասար հասանելիություն, ինստիտուցիոնալ թույլ համակարգում և այլն։ Այս խնդիրների լուծումը պահանջում է համակցված պլանավորում, «խելացի» տեխնոլոգիաների կիրառում, ինչպես նաև զարգացման ներառական ու երկարաժամկետ քաղաքականության մշակում։ Տվյալ հոդվածն ուսումնասիրում է քաղաքային ծառայությունների կայուն զարգացման գործընթացը՝ վերլուծելով դրա տեսական-հայեցակարգային հիմքերը, կայունության հիմնական սկզբունքները և առկա հիմնական մարտահրավերները։ Քննարկվում են նաև Երևան քաղաքում առկա խնդիրներն ու լավագույն փորձը՝ ընդգծելով ինչպես առկա դժվարությունները, այնպես էլ իրականացվող նախաձեռնությունները՝ ուղղված կայուն քաղաքային ծառայությունների ապահովմանը։
ՄԵՂՐԻ ԳԵՏԻ (ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ) ԱՎԱԶԱՆԻ ԳԵՈՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ ՍԵԼԱՎՆԵՐԻ ՎՏԱՆԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ՀԱՄԱՐ
Մեղրի գետի ավազանի գեոմորֆոլոգիական առանձնահատկությունները (զառիթափ և ուղղաբերձ լանջեր, բազմաթիվ ուղիղ և խորը էրոզիոն ակոսներ, խորը ջրհավաք ձագարներ գետերի վերին հոսանքներում, լեռնային ապարների ինտենսիվ ֆիզիկական հողմահարում լերկ լանջերին ու դրանց վրա փուխր բեկորային նյութի կուտակում, որը սելավների պինդ բաղադրիչ է, գետային ցանցի փետրավոր պատկերի գերակշռություն, բոլոր վտակների զառիթափ թալվեգները՝ 119,0–194,5 մ/կմ2-ի սահմաններում, որը ապահովում է ջրային հոսքի մեծ էներգիա և այլն) որոշում են դրա բարձր սելավավտանգությունը՝ յուրաքանչյուր 1–3 տարի (երբեմն մինչև 8 տարի) սելավների հաճախականությամբ: Առաջին անգամ հաշվարկվել են Մեղրի գետի խոշորագույն վտակների ավազանների ձևաչափական գործակիցները (լեմնիսկատներ, բաժանարար գծի երկարության փոփոխություն, երկարացում և ընդարձակելիություն, ինչպես նաև հարաբերական ձև) և ցույց է տրվել դրանց առանձնահատկությունների ազդեցությունը սելավավտանգության վրա:
ՌԵԳԻՈՆԱԼ ԴԵՍՏԻՆԱՑԻԱՆԵՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՄՈԴԵԼՆԵՐԻ ՄԱՐՏԱՀՐԱՎԵՐՆԵՐԻ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԱՅՆԱՑՈՒՄԸ
Հոդվածում դիտարկվում են ռեգիոնալ դեստինացիաների (զբոսաշրջային) կառավարման կազմակերպությունների (ԶԴԿԿ) մոդելների հայեցակարգային հիմքերը և կառավարման մարտահրավերները։ Զբոսաշրջային դեստինացիայի կառավարումը ներկայացվում է որպես համակարգային գործընթաց, որը ներառում է փոխկապակցված գործողություններ՝ ուղղված զբոսաշրջային տարածքների կայուն զարգացման և մրցունակության ապահովմանը։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում զբոսաշրջության կառավարման ռեգիոնալ մակարդակին՝ որպես ազգային և լոկալ մակարդակների միջև միջանկյալ կառավարման օղակի։ Հոդվածում ներկայացվում են ռեգիոնալ ԶԴԿԿ-ների հիմնական ռազմավարական ու բովանդակային գործառույթները և վերլուծվում է դրանց դերը շահակիցների համագործակցության կազմակերպման և զբոսաշրջության զարգացման գործընթացների համակարգման մեջ։ Քննարկվում են ռեգիոնալ ԶԴԿԿ-ների երկու հիմնական կազմակերպչական մոդելները՝ համայնքային ու կորպորատիվ։ Հոդվածում առանձնացվում են այդ մոդելներին բնորոշ կառավարման հիմնական մարտահրավերները՝ հատկապես քաղաքական և ֆինանսական կախվածությունները, որոնք կարող են ազդել կազմակերպությունների գործունեության արդյունավետության և երկարաժամկետ կայունության վրա։ Նշվում է, որ անկախ ինստիտուցիոնալ տարբերություններից՝ ռեգիոնալ ԶԴԿԿ-ները բախվում են համանման կառուցվածքային խնդիրների, որոնց հաղթահարումը պահանջում է պետական կառույցների և զբոսաշրջային ձեռնարկությունների միջև հավասարակշռված համագործակցություն։ Միաժամանակ ընդգծվում է, որ այդ մարտահրավերների դրսևորումները կարող են տարբեր լինել՝ կախված երկրի կառավարման համակարգից (դաշնային, ունիտար), սոցիալ-մշակութային առանձնահատկություններից և տնտեսական զարգացման մակարդակից։
ԱՐԱՐԱՏՅԱՆ ԳՈԳԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ ՌԵԼԻԵՖԻ ՁԵՎԱՉԱՓԱԿԱՆ ՏԱՐՐԵՐԻ ՕԳՏԱԳՈՐԾՄԱՆ ՀՆԱՐԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ՆՊԱՏԱԿՆԵՐՈՎ
Հոդվածում քննարկվում է Արարատյան գոգավորության ռելիեֆի բաղադրիչներից լեռնալանջերի կողմնադրությունների ու թեքությունների հաշվառումը ռազմական գործողությունների պլանավորման և իրականացման գործում։ Դրանց արդույնավետ կիրառմամբ կարելի է ռազմական ենթակառուցվածքներն ու կապուղիները տեղակայել համեմատաբար անվտանգ վայրերում՝ հակառակորդի կրակային միջոցներից պաշտպանված հակադիր լանջերում։ Մեր կողմից կազմված Արարատյան գոգավորության կողմնադրությունների և թեքությունների 1։1000000 մասշտաբի քարտեզներում հաշվված են բոլոր կողմնադրությունների և թեքությունների տարածման շրջաններն ու մակերեսները։ Քննարկվում են դրանց ճիշտ օգտագործումը ռազմական նպատակներով՝ հատկապես մեխանիզացված զորամասերի ու ստորաբաժանումների տեղաշարժման ընթացքում։ Աշխատանքում քննարկվում են նաև լեռնալանջերի լվացման ինտենսիվությունը կողմնադրության տարբեր լանջերում և թեքություններում, որտեղ ակտիվանում են լանջերի տեղատարման ու սողանքային երևույթները։
ԱԽԱՆԳԱՐԱՆԻ ՋՐԱՄԲԱՐԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ԵՎ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՄԵԽԱՆԻԶՄՆԵՐԻ ԿԱՏԱՐԵԼԱԳՈՐԾՈՒՄ
Հոդվածում ուսումնասիրվել են Ահանգարանի ջրամբարի ջրի հոսքերի կառավարման կատարելագործման մեթոդները և անվտանգության ապահով-ման մեխանիզմները։ Բազմամյա հիդրոլոգիական տվյալների վերլուծության հիման վրա որոշվել է ջրի առավելագույն հոսքերի հավանական բաշխումը՝ կիրառելով երեք պարամետրով գամմա-բաշխումը, ինչպես նաև կատարվել է ստացված արդյունքների համեմատություն Գումբելի I տիպի բաշխման հետ։ Հաշվարկները ցույց են տվել, որ 0,1% ապահովվածությամբ ծայրահեղ ջրի հոսքը կազմում է 500 մ3/վրկ՝ երեք պարամետրով գամմա-բաշխման դեպքում, և 657 մ3/վրկ՝ Գումբելի մեթոդով, ինչը 31–32%-ով բարձր է։ Այս ամենի հիման վրա մշակվել է ջրամբարի շահագործման կարգավարական գրաֆիկ՝ ջրի մակարդակի, ինչպես նաև լցման և բացթողման արագությունների նորմատիվ վերահսկմամբ, ինչը ապահովում է ջրային ռեսուրսների արդյունավետ օգտագործում և անվտանգության բարձրացում արտակարգ իրավիճակներում։ Հետազոտության արդյունքները ձևավորում են գիտական հիմք ջրամբարի ռացիոնալ շահագործման և հիդրատեխնիկական կառույցների հուսալիության բարձրացման համար։
ԱՇՆԱՆԱՑԱՆ ՑՈՐԵՆԻ ՀԱՐՈՒՑԻՉՆԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՌԻՍԿԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ ՀՀ ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ ԳՈՏԻՆԵՐՈՒՄ՝ ՀԱՇՎԻ ԱՌՆԵԼՈՎ ԿԼԻՄԱՅԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ
Հայաստանի բարձրադիր գոտիականության և կլիմայի դիտարկվող արիդացման պայմաններում հացահատիկային մշակաբույսերի ֆենոլոգիական առանձնահատկություններն ու ֆիտոպաթոլոգիական ռիսկերը ենթական են փոփոխվելու: Հետազոտության նպատակն է գնահատել լանդշաֆտային գոտիականության և ժամանակակից կլիմայական միտումների ազդեցությունը աշնանացան ցորենի հիմնական սնկային հարուցիչների (դեղին ժանգ, գորշ ժանգ, սեպտորիոզ, ալրացող, դեղին բծավորություն) զարգացման ռիսկի տարածաժամանակային բաշխման վրա: Բացահայտվել են հացահատիկային մշակաբույսերի կանոնավոր մշակության հիմնական գոտիները, բնութագրվել են դրանց ֆենոլոգիական առանձնահատկությունները տարբեր ֆիզիկաաշխարհագրական պայմաններում և կազմվել են այդ հարուցիչների ի հայտ գալու ռիսկերի վերաբերյալ քարտեզագրական նյութեր: Հետազոտությունը ցույց է տվել, որ բարձրությունը որոշում է ֆենոլոգիական անհամաժամանակությունը։ Տաքացումն ու խոնավության նվազումը ուղեկցվում են սեզոնային զարգացման արագացմամբ և ռիսկերի վերաբաշխմամբ։ Ցածր լեռնային գոտիներում ռիսկը միջինում նվազում է, իսկ միջին լեռնային գոտիներում՝ աճում: Եզրահանգել ենք, որ անհրաժեշտ է բուսասանիտարական մոնիթորինգի ավելի վաղ իրականացումը, ինչպես նաև դրա առաջնահերթությունների սահմանումը՝ ըստ գոտիականության։
ՄԱՏՐԻՑՆԵՐԻ ԿԻՐԱՌՈՒՄԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ
Սույն հոդվածի նպատակն է՝ հիմնավորել մատրիցային մոդելների կիրառման անհրաժեշտությունը զբոսաշրջության կառավարման համակար-գում՝ Հայաստանի Հանրապետության օրինակով, և ցուցադրել դրանց արդյունավետությունը որպես տվյալահեն որոշումներ կայացնելու գործիք զբոսաշրջության ոլորտում։ Աշխատանքում ուսումնասիրվել է զբոսաշրջության կառավարման համակարգը, մասնավորապես՝ զբոսաշրջային ենթակառուցվածքների, այդ թվում՝ սննդի հաստատությունների և բանկային ծառայությունների (ATM-ների) տարածական փոխհարաբերությունները, և գնահատվել է դրանց մատչելիությունը մատրիցային մեթոդների միջոցով։ Հետազոտության ընթացքում օգտագործվել են գեոինֆորմատիկայի և քարտեզագրության գործիքներ՝ զբոսաշրջային տվյալների տարածական վերլուծության և վիզուալիզացիայի նպատակով։ Նշված մեթոդաբանական մոտեցումը հնարավորություն է տալիս բացահայտել տարածական փոխկապակցվածությունները և բարձրացնել վերլուծության արդյունքների ճշգրտությունը։ Արդյունքում, ArcGIS Pro ծրագրային ապահովման կիրառմամբ իրականացվել է բանկային ATM-ների տարածքային վերլուծություն՝ OD Cost Matrix գործիքի միջոցով, Երևան քաղաքի օրինակով։ Տվյալ գործիքը թույլ է տալիս բացահայտել և չափել ցանցի երկայնքով ամենացածր ծախս ունեցող ուղիները բազմաթիվ ելակետերից դեպի բազմաթիվ նպատակակետեր։ Արդյունքները ցույց են տալիս, որ մատրիցային մեթոդներն արդյունավետ գործիքներ են զբոսաշրջային հոսքերի և զբոսաշրջային ուղղությունների գրավչության կառավարման համար և կարող են կիրառվել ոչ միայն Հայաստանի Հանրապետության զբոսաշրջության կոմիտեում, այլ նաև դեստինացիոն կառավարման կազմակերպությունների (DMO-ներ) և հասարակական կազմակերպությունների (NGO-ներ) կողմից։
1988 Թ. ՍՊԻՏԱԿԻ ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԻ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԻ ԴԵՐԻ ՄԱՍԻՆ ԿԻՐԱՌԱԿԱՆ ՍԵՅՍՄԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՍԵՅՍՄԻԿ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ
1988 թ. Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժը աշխարհի բազմակողմանի և մանրակրկիտ ուսումնասիրված երկրաշարժերից մեկն է։ Այն ունեցավ ծանր հետևանքներ, և միջազգային հանրությունն աննախադեպ մարդասիրական օգնություն ցուցաբերեց տուժածներին։ Երկրաշարժի առանձնահատկությունների ու ստացված մեծաքանակ փաստական տվյալների ու դրանց վերլուծության արդյունքների, ինչպես նաև հետևանքների, դրանց պատճառների վերաբերյալ գրվել են բազմաթիվ գիտական աշխատանքներ։ Այս ամենը նշանակալի դեր է խաղացել կիրառական սեյսմաբանության և սեյսմիկ պաշտպանության զարգացման գործում։ Հոդվածի հիմնական նպատակն է՝ առանձնացնել կուտակված առավել նշանակալի փաստական տվյալներն ու դրանց վերլուծության արդյունքները, ընդգծել դրանց դերը սեյսմաբանական գիտության զարգացման գործում և նշել հեռանկարային խնդիրները։ Հետազոտության մեթոդաբանությունը հիմնված է փաստական տվյալների կարևորության գնահատման, դրանց վերլուծության արդյունքների, լուծված խնդիրների կարևորության և դրանց հեռանկարների որոշման վրա։ Աշխատանքի արդյունքներն են՝ տրված է Սպիտակի 1988 թ. երկրաշարժի դերը կիրառական սեյսմաբանության և սեյսմիկ պաշտպանության զարգացման գործում; ամենակարևոր փաստական տվյալները առաջին անգամ խմբավորվել են 14 խմբերում; ներկայացվել են լուծված կարևոր խնդիրները։ Առաջարկվում են 7 հեռանկարային գիտական խնդիրներ, որոնք կարող են լուծվել ստացված փաստական տվյալների և վերջին ժամանակների հզոր երկրաշարժերի տվյալների հիման վրա: Նշվում են մի շարք փաստացի տվյալներ և գիտական արդյունքներ, որոնք տարբեր պատճառներով քիչ են հայտնի մասնագետների լայն շրջանակին։
ԳԼՈԲԱԼ ՆԱՐԿՈԹՐԱՖԻՔԻՆԳԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ ԵՎ ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԿՈՎԿԱՍԻ ԱՆՎՏԱՆԳԱՅԻՆ ԴԻՐՔԱՎՈՐՈՒՄԸ
Հոդվածում իրականացվում է գլոբալ նարկոթրաֆիքինգի համակարգային դինամիկայի համակողմանի վերլուծություն՝ հատուկ ուշադրություն դարձնելով դրա տարածական կառուցվածքին, զարգացման հիմնական օրինաչափություններին և անվտանգային հետևանքներին։ Հետազոտության շրջանակում ուսումնասիրվում է նարկոթրաֆիքինգի արտադրման, տարածման և սպառման գոտիների փոխկապակցվածությունը՝ գլոբալ մատակարարման ցանցերի ձևավորման և վերափոխման գործընթացների համատեքստում: Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվել այն աշխարհաքաղաքական, սոցիալ-տնտեսական և ինստիտուցիոնալ գործոնների համակողմանի վերլուծությանը, որոնք ձևավորում և պայմանավորում են նարկոթրաֆիքինգի տարածական դինամիկան, ինչպես նաև դրա հարմարվողականության մեխանիզմներն ու կարողությունները: Հոդվածում կիրառվել են համադրական վերլուծության, աշխարհագրական քարտեզագրման և վիճակագրական տվյալների մշակման մեթոդներ, որոնց միջոցով նույնականացվել են բարձր ռիսկայնությամբ տարածաշրջաններն ու նարկոթրաֆիքինգի հիմնական երթուղիները։ Առանձին ներկայացվել է Հարավային Կովկասի անվտանգային դիրքավորումը՝ որպես գլոբալ նարկոթրաֆիքինգի համակարգում խաչմերուկային տարանցման գոտի։ Հետազոտության արդյունքները ցույց են տալիս, որ նարկոթրաֆիքինգը բազմաչափ անվտանգային սպառնալիք է, որը պահանջում է համակարգային և տարածաշրջանային համագործակցության վրա հիմնված հակազդման ռազմավարություններ։
«ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՔԱՐՏԵԶԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԱՏԼԱՍ»-Ի ՎԵՐԱՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒՄ. ԴԱՍԱԿԱՆ ՔԱՐՏԵԶԱԳՐԱԿԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ
Copyright (c) 2025 ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
ԺՈՂՈՎՐԴԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑՆԵՐԻ ԱՐԴԻ ՄԻՏՈՒՄՆԵՐՆ ՈՒ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ
Բոլոր ժամանակներում պետությունների ռազմավարական և մարտավարական տարբեր խնդիրների լուծման համար առանձնակի դեր են ունեցել մարդկային ներուժի կամ ժողովրդագրական իրավիճակի ինչպես քանակական, այնպես էլ որակական ցուցանիշները: Այլ գործոնների հետ միասին ժողովրդագրական իրավիճակը ցուցանիշները պայմանավորել է երկրների սոցիալ-տնտեսական զարգացումն ու հզորացումը, պաշտպանունակության ամրապնդումը և ռազմական ներուժի մեծացումը: Բարենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակի ստեղծման համար երկրների կողմից իրականացվել և շարունակվում է իրականացվել ժողովրդագրական հատուկ քաղաքականություն: Այս իմաստով բացառություն չէ նաև ՀՀ-ն, որտեղ հետխորհրդային ժամանակաշրջանում ժողովրդագրական իրավիճակի ձևավորման վրա իրենց ազդեցությունն են թողել տարբեր գործընթացներ: Ձևավորված ժողովրդագրական իրավիճակում առկա հիմնախնդիրների բացահայտումն ու լուծման ուղիների մատնանշումը, համարվում են ՀՀ հեռանկարային զարգացման և սոցիալ-տնտեսական առաջընթացի գերակա ուղղություններից մեկը: Բացի այդ, բարենպաստ ժողովրդագրական իրավիճակի ձևավորումն ու արդյունավետ կառավարումը համարվում են ոչ միայն ՀՀ հեռանկարային զարգացման գերակա ուղղություններից, այլ նաև անվտանգային կայուն համակարգի ստեղծման կարևոր երաշխիքներից մեկը:
ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՌԵԼԻԵՖԸ ՈՐՊԵՍ ՏԱՐԱԾՔԻ ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԳՈՐԾՈՆ
Երկրների տնտեսական զարգացման համար առանձնակի կարևորություն և դեր ունի նրա տարածքի տարատեսակ, այդ թվում նաև բնառեսուրսային նախադրյալների ուսումնասիրությունը, գնահատման և զբոսաշրջային նպատակներով դրանց օգտագործումը: Այս իմաստով բացառություն չէ նաև Հայաստանի Հանրապետությունը, որն առանձնանում է համամատաբար փոքր տարածքի վրա բնաշխարհագրական պայմանների խիստ բազմազանությամբ, տեղից տեղ դրանց նկատելի տարբերություններով և բնատարածքային համալիրի տարրերի յուրահատուկ գծերով, գեղագիտական որակով ու զբոսաշրջային գրավչությամբ: Հայաստան այցելող զբոսաշրջիկների և ՀՀ քաղաքացիների համար առանձնակի կարևորություն ունեն և զբոսաշրջային գրավչություններ են ոչ միայն մեր երկրի բազմադարյան նյութական ու հոգևոր մշակույթի անկրկնելի նվաճումները, այլ նաև տարածքի բնաշախարհագրական պայմանների ինքնատիպ գծերը՝ պայմանավորված նախ և առաջ ՀՀ տարածքի լեռնային մակերևույթի բազմազանությամբ և ռելիեֆի տարրերի հատկանիշներով: Բացի այդ, ժամանակակից պայմաններում, երբ զբոսաշրջությունն աշխարհի բազմաթիվ երկրներում դարձել է տնտեսության կարևոր ոլորտներից մեկը և նկատելի դեր ունի տնտեսության դիվերսիֆիկացման գործում, անհրաժեշտություն է դառնում նպատակային ու արդյունավետ օգտագործել երկրի զբոսաշրջային ներուժի բոլոր տարրերը, մասնավորապես՝ բնառեկրեացիոն ներուժը:
ԿԼԻՄԱՅԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԿՈՒՐՇՅԱՆ (ԲԱԼԹԻԿ ԾՈՎ) ՈՒ ԳՈՐԳԱՆԻ (ԿԱՍՊԻՑ ԾՈՎ) ՑԱՄԱՔԱԼԵԶՎԱԿՆԵՐԻ ԱՊԱԳԱՆ
Հոդվածում նույն ծագում ունեցող երկու ափամերձ լանդշաֆտների օրինակով դիտարկվում է ժամանակակից կլիմայի փոփոխության ազդեցությունը դրանց վերափոխման և պահպանման վրա: Օգտագործվել են հեղինակի դաշտային հետազոտական նյութերը Բալթիկ և Կասպից ծովերի վերաբերյալ: Կուրշյան ցամաքալեզվակի, Բալթիկ ծովի ջրի մակարդակի բարձրացման ֆոնի վրա, ուժեղ փոթորկի ալիքները ուժեղացրել են ափերի քայքայումը, հատկապես դրա արմատային մասում, և սպառնալիք են ստեղծում ցամաքալեզվակի միջով դեպի նույնանուն ծովածոց ճեղքելու համար: Դա կհանգեցնի Կուրշյան ցամաքալեզվակի մասնատմանը՝ կազմելով առանձին կղզիներ: Գորգանի ցամաքալեզվակի մոտ Կասպից ծովի մակարդակի իջեցման պատճառով բացառվում է ափերի քայքայումը։ Ցամաքալեզվակի մարմինը կընդլայնվի ծովի կողմից՝ ստորջրյա ափամերձ լանջի մի մասի չորացման պատճառով։ Համանուն ծոցը վերածվել է աղուտակված և աղիահամ ճահճի։ Առաջարկվում են միջոցներ՝ Կուրշյան ցամաքալեզվակը և Գորգանի ծոցը փրկելու համար:
ԱՐԱԳԱԾ ՀՐԱԲԽԻ ԳԱԳԱԹԱՅԻՆ ՄԱՍՈՒՄ, ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ԵՎ ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԼԱՆՋԵՐԻՆ ՇՐՋԱՆԱՌՎՈՂ ՋՐԵՐԻ ՀԻԴՐՈՔԻՄԻԱՆ
Հոդվածը նվիրված է Արագած հրաբխի գագաթային մասում, արևելյան և հարավային լանջերին շրջանառվող հանքային և քաղցրահամ ջրերի հիդրոքիմիային ու դրան առնչվող որոշ հարցերի պարզաբանմանը։ Արևելյան լանջերին, հանքային ջրերի կազմերի հետ կապված, դիտվել է բնական թթվային դրենաժի երևույթ, որը տարածվում է մայր վտակի հոսքի ուղղությամբ և աստիճանաբար մարում Ծաղկաշեն գյուղի տարածքում։ Այս տեղամասում դիտվում են նաև իրար մոտ տեղակայված ելքերով ջրերի կազմերի նկատելի տարբերություններ, ինչը կարող է բացատրվել տեղամասի հանքային և քաղցրահամ ջրերի ձևավորման խորությունների զգալի տարբերությամբ և նրանց՝ երկրի մակերես դուրս գալու ճանապարհների միմյանցից մեկուսացվածությամբ։ Անջատվել են ջրերի առավել տարածված, գերակշռող կազմերը, ըստ հետազոտված տեղամասերի, և կազմվել են բանաձևերն ըստ Կուրլովի։
ՕՊԱԼԻՏՆԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ՆՈՐ ՏԻՊԻ ՈՉ ՄԵՏԱՂԱԿԱՆ ՕԳՏԱԿԱՐ ՀԱՆԱԾՈ ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ ՎՈԼԱՍՏՈՆԻՏԻ ԵՎ ԱՐԺԵՔԱՎՈՐ ԱՅԼ ՍԻԼԻԿԱՏՆԵՐԻ ՍՏԱՑՄԱՆ ՀԱՄԱՐ
Հայաստանում հայտնի սիլիցիումային ապարների շարքում Զանգեզուրում նոր հայտնաբերված Գոմշատեխի ֆումարոլ-սոլֆատարա հանքավայրի օպալիտներն ու քվարցիտներն ամենահարուստն են սիլիցիումի օքսիդով և ամենաազատն են խառնուրդներից: Նոր տեխնոլոգիական հոսքագծերի հիման վրա, ՀՀ ԳԱԱ ընդհանուր և անօրգանական քիմիայի ինստիտուտի հետազոտողները օպալիտներն առաջարկել են որպես կերամիկայի և սիլիկատների արտադրության նոր, բացառիկ արժեքավոր հումք, մասնավորապես՝ արհեստական վոլլաստոնիտի, նատրիումի հիդրոսիլիկատի, տարբեր մետաղների սիլիկատների, բարձր մաքրության սիլիցիումի երկօքսիդի, ինչպես նաև վակուումային և օպտիկական ապակու հալեցման համար: Օպալիտները դարձել են ոչ մետաղական հանքանյութի նոր տեսակ՝ շնորհիվ նոր տեխնոլոգիական հոսքագծերի, որոնք բացահայտել են նոր կիրառություններ արդյունաբերության, գիտության և տեխնոլոգիայի մեջ:
ՀՀ ՏԱՐԱԾՔԻ ԼԱՅՆԱԿԱՆ ՏԵԿՏՈՆԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՅՑՆԵՐԻ ԴԵՐԸ ՍԵՅՍՄԻԿ ՎՏԱՆԳԻ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ
Երկրաբանական և երկրաֆիզիկական տվյալները վկայում են Հայաստանի Հանրապետությունում և հարակից շրջաններում նեոտեկտոնիկ փուլում և հոլոցենում լայնակի (մոտ-մերիդիանալ) տեկտոնական տեղաշարժերի ակտիվացման մասին: Արբանյակային և գեոդեզիական դիտարկումները ցույց են տալիս, որ լայնակի ուղղությամբ տեղի են ունենում նաև առավելագույն հորիզոնական տեղաշարժեր և դաշտի ինտենսիվության կոնցենտրացիաներ: Այս ամենը վկայում է լայնակի սեյսմոգեն բեկվածքների ակտիվացման մասին, որը պետք է հաշվի առնել այդ բեկվածքների սեյսմիկ ներուժը գնահատելիս և, հետևաբար, հանրապետության սեյսմիկ գոտիավորման քարտեզը կազմելիս:
ԳԵՏԱՋՐԵՐՈՒՄ ՀԱՆՔԱՅՆԱՑՄԱՆ ՆԵՐՏԱՐԵԿԱՆ ԲԱՇԽՎԱԾՈՒԹՅԱՆ ՍԻ ՔԱՆԻ ՀԱՐՑԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
Այս հոդվածը վերլուծում է գետային ջրերի հանքայնացման տարեկան բաշխման որոշ հիմնական առանձնահատկություններ: Այն ցույց է տալիս, որ գետային ջրերի հանքայնացումը ցուցաբերում է հստակ տարեկան բաշխում և ուղղակիորեն կապված է ջրի ելքի հետ: Առավելագույն նվազագույն հոսքը ցածր ջրային ժամանակահատվածում և նվազագույն հոսքը ջրհեղեղի ժամանակահատվածում տեղի են ունենում միաժամանակ, և նվազագույն հանքայնացումը համընկնում է ջրհեղեղի ժամանակահատվածում առավելագույն հոսքի հետ:
Copyright (c) 2001 ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0/
ՌԵԼԻԵՖԱԱՌԱՋԱՑՆՈՂ ԿՐԻՈԳԵՆ ԷԿԶՈԴԻՆԱՍԻԿ ՀԱՄԱԿԱՐԳԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ ԵՎ ԱՐՑԱԽՈՒՄ
Արտածին ձևադինամիկ կրիոգեն համակարգը հանդիսանում է ՀՀ և Արցախի տարածքի բարձր լեռնային (2000 մ-ից բարձր) գեոմորֆոլոգալանդշաֆտային գոտու ռելիեֆաառաջացնող առաջատար գործոններից մեկը: Հոդվածում քննարկվում են կրիոգեն պրոցեսների տարբեր ենթատիպերի զարգացման կլիմայական նախադրյալները, էությունը, բնույթը և առանձնահատկությունները, նրանց ստեղծած ռելիեֆի միկրոձևերը և փուխր նստվածքները: Նիվացիայի հետ է կապված նիվացիոն իջվածքների, կարոիդների արտաբերման կոների առաջացումը, իսկ կրիոսոլիֆլյուկցիայի հետ՝ դարավանդների առաջացումը և դելյուվիալ չինգիլների դանդադ շարժումը: Գրունտների սառչելու և հալքի հետ է կապված սեզոնային սառցույթի շրջաններամ մեդալիոնների. քարային օդերի, բազմանկյուն գետինների առաջացումը: Կրիոգեն պրոցեսներր բացասաբար են անդրադառնում մարդու տնտեսական գործունեության վրա: Այդ պատճառով անհրաժեշտ է կատարել մանրամասն ուսումնասիրություններ, խոշոր մասշտաբի քարտեզագրական աշխատանքներ և մշակել բնապահպանական միջոցառումների ծրագիր:
Հայաստանի միներալահումքային պաշարները առանց զգալի կապիտալ ներդրումների հնարավոր է բազմապատկել արտադրական թափոնների, հանքային թափոնների, թափոնների մաքրումից առաջացած մնացորդների վերամշակման միջոցով, ինչպես նաև ոսկու, տիտանի և այլ թանկարժեք կոմպոնենտների ցրոնային հանքավայրերի շահագործմամբ: Դա նշանակում է, որ առկա են բոլոր անհրաժեշտ նախապայմանները այս հանգամանքի վրա հավանական ներդրողների ուշադրությունր հրավիրելու համար: Այդ առումով առանձնակի նշանակություն են ստանամ Պերմի Համալսարանում կատարված Կամա գետի մերձակա ավազների պոտենցիալ տեխնածին հանքավայրերի մեթալական գնահատման աշխատանքները, որոնց արդյունքները բերվում են աշխատանքում:
ԱՅԳԵՁՈՐԻ ՀԱՆՔԱՅԻՆ ՀԱՆԳՈՒՅՑԻ ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ԴԻՐՔԸ
Դիտարկվում են ոսկու, մոլիբդենային ե պղինձ-մոլիբդենային հանքայնացման տեղայնացման կառուցվածքային պայմանները տարածության մեջ: Պարզորեն սահմանվում է Դեբակլուի բեկվածքի հետ հարակցվող երկրորդ կարգի խգումնային կառույցների դերը հանքայնացման տեղաբաշխման մեջ: Հեռանկարային նոր տարածքների բացահայտման նպատակով առաջարկվում է Դեբակլուի բեկվածքի կախված կողին հարող 2-3 կմ լայնության գոտու մանրամասն երկրաբանակառուցվածքային վերլուծություն:
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳԵՏԵՐԻ ՋՐԻ ՏԱՐԵԿԱՆ ՄԻՋԻՆ ՋԵՐՄԱՍՏԻՃԱՆԻ ԿԱԽՈՒՄԸ ՀՈՒԼԻՍՅԱՆ ՍԻՋԻՆ ՋԵՐՄԱՍՏԻՃԱՆԻՑ
Ուսումնասիրվել է Հայաստանի Հանրապետության գետերի միջին տարեկան և հուլիս ամսվա միջին ջերմաստիճանների միջև եղած կապը: Այդ նպատակով մշակվել են այս կապի գծային հավասարումներ հիդրոլոգիական տարբեր շրջանների բոլոր գետերի համար՝ տարբեր ջրային աղբյուրներով: Այս հավասարումներն ունեն կարևոր գործնական նշանակություն: Դրանք կարող են օգտագործվել չուսումնասիրված և վատ ուսումնասիրված գետերի միջին տարեկան ջրի ջերմաստիճանը որոշելու համար:
ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԵՐԿՐԱԲԱՆԱԿԱՆ ԲԱՑԱՏՐԱԿԱՆ ՏԵՐՄԻՆԱՐԱՆԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՀԻՍՆԱԿԱՆ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐԸ
Երևանի պետական համալսարանի պատմական և տարածաշրջանային երկրաբանության ամբիոնի հետազոտողները սկսել են կազմել երկրաբանական տերմինների առաջին հայկական հանրագիտարանային բառարանը (մոտավորապես 6000 տերմին): Հաշվի առնելով թեմայի կարևորությունը, այս հոդվածում ներկայացված են հեղինակների կողմից մշակված սկզբնական սկզբունքները, որոնք հաշվի կառնվեն բառարանը կազմելիս:
ԴՐԵՆԱԺԱՅԻՆ ՑԱՆՑԵՐԻ ՎԻՃԱԿԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ՋՐԵՐԻ ՀԱՆՔԱՅՆԱՑՄԱՆ ՎՐԱ
Ոռոգման նպատակով կոլեկտորադրենաժային ջրերի օգտագործումը պայմանավորված է նրանց հանքայնացման աստիճանով և որակով: Տրված է դրենաժային ջրերի հանքայնացման փոփոխությունը կախված գրունտային ջրերի տեղադրման խորությունից: Կանխատեսված է նաև ջրընդունիչների և կոլեկտորային ջրերի հանքայնացումը դրենաժային ջրերի հետ միախառնումից հետո: Հաշվարկների համաձայն Արարատյան հարթավայրի կոլեկտորադրենաժային ցանցերի մաքրումը (գրունտային ջրերի մակարդակի իջեցումը) նշանակալից ազդեցություն չի ունենա միախառնվող ջրերի հանքայնացման աստիճանի և որակի վրա: Այդ ջրերի գումարային հոսքը վեգետացիայի շրջանում կազմում է 20-25 մ3/վրկ (400-500 մլն մ3):
ԼՃԵՐԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԴԻՆԱՄԻԿԱՆ ՉՈՐԱՅԻՆ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐՈՒՄ՝ ՊԱՅՄԱՆԱՎՈՐՎԱԾ ԿԼԻՄԱՅԻ ՓՈՓՈԽՈՒԹԱՆ ԵՎ ՄԱՐԴԱԾԻՆ ԳՈՐԾՈՆԻ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅԱՄԲ
Կլիմայի ժամանակակից փոփոխությունները նպաստել են Արալյան ծովի (լճի) և Չադ ու Ուրմիա լճերի չորացմանը։ Առաջին երկու լճերը բազմիցս կտրուկ կորցրել են իրենց ջրի ծավալը ուժեղ երաշտների ժամանակ, իսկ խոնավ ժամանակ կրկին վերականգնվել են։ Բացահատվել են դրանց ավազաններում ուժեղ երաշտների և խոնավացման ժամանակաշրջաններ: Դրանց ժամանակակից չորացումը սկսվել է 1960-ական թվականներից և զարգանում է նմանատիպ սցենարով։ Ուրմիա լիճն իր նախապատմական ծավալը կորցրել է իր գոգավորության տեկտոնական իջեցման հետևանքով՝ ուշ պլեիստոցենի վերջում։ Իսկ նորագույն ժամանակներում նրա մակարդակի տատանումները հիմնականում կապված էին կլիմայական պայմանների փոփոխությունների հետ։ Բոլոր երեք լճերի ներկայիս չորացումը համընկել է նոր չոր կլիմայական ցիկլի հետ, որին գումարվել է մարդածին ազդեցությունը, ինչը հանգեցրել է աղետալի հետևանքների։ Լճերը կարող են փրկվել միայն այն դեպքում, եթե մարդը ամբողջությամբ կհրաժարվի գյուղատնտեսական նպատակներով գետի հոսքի օգտագործումից։ Լճերն աստիճանաբար կվերականգնվեն խոնավ կլիմայական ցիկլի ընթացքում, որը կարող է փոխարինել ներկայիս չոր ցիկլին։
Աշխարհագրության և Երկրաբանության ֆակուլտետ
ՓՈՔՐ ԿՈՎԿԱՍԻ ԳԵՈՄՌՐՖՈԼՈԳԱ-ԼԱՆԴՇԱՖՏԱՅԻՆ ԲԱՐՁՈՒՆՔԱՅԻՆ ՏԱՐԲԵՐԱԿՈՒՄԸ
Այս հոդվածը սահմանում է բարձրության երկրաբանական-լանդշաֆտային գոտիների, ենթագոտիների և ենթագոտիների հատվածների որոշման սկզբունքներն ու չափանիշները: Որոշման հիմնական չափանիշներն են տարեկան ճառագայթային հաշվեկշիռը, տարեկան տեղումների քանակը և դրանց հարաբերակցությունը, որը արտահայտվում է չորության ճառագայթային ինդեքսով: Հաշվի են առնվում նաև խոնավության գործակիցը, մորֆոգենետիկ ռելիեֆի տեսակները և դրանց որակական և քանակական ցուցանիշները: Որոշվում են բարձրության գոտիների երկրաբանական և լանդշաֆտային առանձնահատկությունները: Աղյուսակի տեսքով ներկայացված են գոտիների ու ենթագոտիների կողմից զբաղեցված բարձրության սահմանները և տարածքները: Փոքր Կովկասի սահմաններում մենք առանձնացրել ենք երեք բարձրության գոտի և ութ ենթագոտի, որոնց քարտեզը ներկայացված է հոդվածում:
ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԳԵՏԵՐԻ ՋՐԻ ՋԵՐՄԱՍՏԻՃԱՆԻ ԿԱԽՈՒՄԸ ՕԴԻ ՋԵՐՄԱՍՏԻՃԱՆԻՑ
ՀՀ բոլոր հիդրոլոգիական շրջանների և տարբեր սնուցում ունեցող գետերի համար ջրի ջերմաստիճանի կախվածությունը օդի ջերմաստիճանից պարզելու համար կազմվել են դրանց փոխհարաբերությունների գծային հավասարումներ, որոնք ունեն մեծ գործնական նշանակություն և կարող են օգտագործվել չուսումնասիրված և վատ ուսումնասիրված գետերի ջրի ջերմաստիճանը որոշելու համար։
ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԼԵՌՆԱԳՐԱԿԱՆ ԵՎ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ՁԵՎԵՐԻ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
Հոդվածում քննարկվում են Կենտրոնական Հայաստանի լեռնագրական և կառուցվածքային ձևերր, ինչպես նաև նրանց փոխհարաբերությունները: Ռելիեֆի կտրվածքները կառուցվել են աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի տեխնոլոգիաների կիրառմամբ 1:200000 մասշտաբով էլեկտրոնային քարտեզների հիման վրա: Ստացված տվյալները կարելի է օգտագործել երկրաշարժերի առաջացման տեղի կանխագուշակման, սեյսմիկ շրջանացման համար, իսկ էլեկտրոնային տոպոքարտեզները՝ սողանքային երևույթների ուսումնասիրման և մոդելավորման համար:
ԱԶԱՏ ԵՎ ՀՐԱԶԴԱՆ ԳԵՏԵՐԻ ԱՎԱԶԱՆՆԵՐԻ ՆԱՎԹԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇ ՀԱՐՑԵՐԸ ՆՈՐ ՀՈՐԱՏ ԱՆՑՔԵՐԻ ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ ՀԻՄԱՆ ՎՐԱ
Ազատ-1 հորատանցքում նավթի և գազի կուտակումների բացակայությունը պայմանավորված է հետևյալով՝ 1) հորատանցքի հատվածը չի ներառում ստորին օլիգոցենի Շորագբյուրի ֆորմացիայի կավերի ծածկույթը (մինչև 500 մ). 2) Ազատ գետի կիրճում բացահայտված և Ազատ-1 հորատանցքում չբացահայտված պալեոցեն-էոցեն հատվածների շատ մոտիկ առկայությունը և կապը. 3) Ազատ գետի ավազանի բնական ելքերում և Ազատ-1 հորատանցքում ուղղահայաց և շրջված պալեոցեն-միջին էոցենային շերտերի առկայությունը. 4) հորատանցքի մոտիկությունը Ազատի խորքային խզվածքին։ Նուբարաշեն և Ջրվեժ գյուղերի միջև ընկած տարածքում և Հրազդան-11 հորատանցքի տարածքում կարելի է ակնկալել նավթի և գազի կուտակման, պահպանման և դրանց հանքավայրերի վերականգնման համար բարենպաստ պայմաններ։