Հտ․ 12 No. 1 (34) (2021)

Պետական սահմանը ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի իրացման արդյունքներից մեկն է, որն արձանագրվում է սահմանակից երկրների հետ կնքված պայմանագրերում և համաձայնագրերում: XX դարում «Ադրբեջան» անունով ասպարեզ իջած երեք կազմավորումներից ոչ մեկի սահմանները ինքնորոշման ակտով (անկախության մասին հանրաքվեով) չեն ձևավորվել: Նրանցից առաջինը 1918-1920 թթ. թուրքական ռազմական ներխուժումով հայտնված Ադրբեջանական Դեմոկրատական Հանրապետությունն է (ԱԴՀ), որը չի ունեցել հաստատված կամ միջազգայնորեն ճանաչված սահմաններ: Անհիմն հավակնությունների պատճառով Ազգերի լիգային անդամակցելու մերժումը ստացած ԱԴՀ-ն լքել է պատմությունը, երբ Խորհրդային Ռուսաստանի XI Կարմիր բանակը 1920 թ. ապրիլին մտել է Բաքու, տապալել թուրքերի հիմնած ԱԴՀ-ն և հռչակել ոչ ազգային, ԱդրԽՍՀ, որում հայերը դիտվել են որպես տիտղոսակիր ազգ չունեցող այդ նոր տիպի խորհրդային հանրապետության համահիմնադիր ժողովուրդներից մեկը: ԱդրԽՍՀ-ն 1920 թ. դեկտեմբերի 1-ին Լեռնային Ղարաբաղը (ԼՂ), Զանգեզուրը և Նախիջևանը ճանաչել է Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության (ՀԽՍՀ) անկապտելի մաս, իսկ դեկտեմբերի 2-ին հրատարակած հռչակագրով ճանաչել ԼՂ ժողովրդի լիիրավ ինքնորոշման իրավունքը: 1921 թ. հունիսի 12-ին Լեռնային Ղարաբաղը (ԼՂ) հռչակվել է ՀԽՍՀ անկապտելի մաս:  1921 թ. թուրք քեմալականների հետ գործարքի մեջ մտած բոլշևիկները Նախիջևանն ու ԼՂ-ն բռնությամբ օտարել են ՀԽՍՀ-ից հօգուտ ԱդրԽՍՀ-ի:  ԼՂ-ն տրվել է նման հարց լուծելու մանդատ  չունեցող Կովբյուրոյի չընդունված որոշմամբ (այն նույնիսկ չի դրվել քվեարկության),   իսկ Նախիջևանը՝ Կարսի պայմանագրով: 1923-ին խախտվել է Կովբյուրոյի առանց այն էլ ապօրինի որոշումը: Մարզային ինքնավարություն տրվել է ոչ թե ԼՂ-ին, այլ նրա մեկ երրորդից էլ փոքր մասին, մարզից դուրս թողնելով ՀԽՍՀ հետ հարակից շրջանները: Կարսի գործող պայմանագրով Նախիջևանը ՀԽՍՀ-ից բռնազավթված և այսօր գոյություն չունեցող ԱդրԽՍՀ հովանավորությանը (բայց ոչ սուվերենությանը) հանձնված տարածք է:  1991 թ. օգոստոսին ԱդրԽՍՀ-ն դադարել է գոյություն ունենալ, և ԼՂՀ ժողովուրդը 1991 թ. սեպտեմբերին իր անկախությունը հռչակել է իրենից բացի ոչ մեկին պատկանող տարածքներում: Արևմուտքը այս իրավական փաստերի անտեսումով է օկուպացված Նախիջևանով և Լեռնային Ղարաբաղով 1991-ին ճանաչել ԱՀ-ն: Եվրոպական համայնքի կողմից 1991-ին նախկին ԱդրԽՍՀ սահմաններում ԱՀ ճանաչումը իրավական ուժ չի հաղորդել այդ սահմաններին, քանի որ 1921 թ. դրանք ձևավորվել էին զավթումների արդյունքում: ԱՀ-ն մեր օրերում էլ լեգիտիմ սահմաններ չունի: ՀՀ հետ նրա սահմաններն այսօր «ճշտվում են» ՀԽՍՀ-ից 1921 թ. բռնությամբ օտարված այն տարածքներով, որոնք զավթել էին ՀԽՍՀ-ից և պետք է մաս կազմեին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի:

Սույն հոդվածի շրջանակներում մանրամասն ուսումնասիրվել է ֆինանսական բուրգ ստեղծելու, կազմակերպելու կամ ղեկավարելու հանցակազմը։ Վերլուծելով հանցակազմը արտասահմանյան փորձի, ՀՀ քրեական օրենսգրքի նախագծի և պրակտիկ դեպքերի լույսի ներքո՝ վեր են հանվել կարգավորման հետ կապված մի շարք թերություններ, որոնք լուծելու արդյունքում կարելի է հանցակազմը իրապես կիրառելի դարձնել՝ համարժեք որակումներ տալով հանրորեն վտանգավոր շատ երևույթների։

Սույն հոդվածը նվիրված է քրեական դատավարության տեսության և պրակտկիկայի կարևորագույն և միաժամանակ խնդրահարույց հարցերից մեկի՝ ընդդատության ինստիտուտի իրավական կարգավորման մեթոդաբանական հիմնախնդիրների քննարկմանը: Ընդդատությունը, լինելով օրենքի հիման վրա ստեղծված դատարանի որոշման չափանիշներից մեկը, ՀՀ քրեական դատավարության օրենսդրությամբ պատշաճ կարգավորված չէ, այն մի դեպքում նույնացվել է դատարանի իրավասություն հասկացությանը, մեկ այլ դեպքում՝ ուղղակի դատարանի օրենսդրական բնորոշմանը և դրանով իսկ առաջացրել մեթոդաբանական բնույթի խնդիրներ: Հիմք ընդունելով ասվածը՝ հեղինակի կողմից քննարկման առարկա են դարձվել՝ դատարանի իրավասություն և ընդդատություն հասկացություններից յուրաքանչյուրի էությունը բնութագրող հատկանիշների, դրանց հարաբերակցության և սահմանազատման հարցերը, որից հետո արվել են կոնկրետ առաջարկություններ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքում ընդդատության առանձին հարցերի կարգավորման վերաբերյալ:

Իրավաբանական դոկտրինում իրավական կանխավարկածի և իրավանորմի հարաբերակցության հիմնահարցն ամենևին էլ նոր չէ: Գիտական վեճի առարկա հար­ցադրումը, որը ձևավորել է երկու տեսակետ, հետևյալն է՝ արդյո՞ք իրավական կան­խավարկածն իրավանորմ է, թե՝ ոչ: Մասնավորապես, գիտնականների մի խումբը հակված է իրավական կանխավարկածն իրավանորմի հետ նույնացնելուն, իսկ մյուս խումբը փորձում է հերքել վերջիններիս նույնական լինելը: Այլ կերպ ասած՝ իրավա­գետները նշված հիմնահարցի շուրջ չեն կարողանում ձևավորել միասնական մոտե­ցում, որը բնականաբար խոչընդոտում է իրավական կանխավարկածների ճյուղային մոտեցումների միասնականացման ընդհանուր տեսության հայեցակարգի մշակմանը:

Քննարկվող հիմնահարցի վերաբերյալ հեղինակը հարում է այն մոտեցմանը, ըստ որի իրավական կանխավարկածը և իրավանորմը չեն կարող նույնանալ: Ուստի, իրավական կանխավարկածների ճյուղային մոտեցումների միասնականացման ընդ­հանուր տեսության հայեցակարգի մշակման նպատակով պայմանավորված՝ սույն հոդվածի շրջանակներում հեղինակը նախ անդրադարձել է իրավական կանխավար­կածի և իրավանորմի հարաբերակցության հիմնահարցի շուրջ առկա մոտեցումնե­րին, վերջիններիս առավելություններին և թերություններին, այնուհետև իրավունքի գործիքակազմային տեսության շրջանակներում փորձել է լուծել նշված հիմնահարցը. (1) ներկայացվել է իրավանորմի՝ որպես իրավական միջոցի ընդհանուր բնութագիրը, (2) իրավանորմի և իրավական կանխավարկածի տարբերությունները թվարկելով՝ քննարկվել է իրավանորմի և կանխավարկածի՝ որպես օժանդակ իրավական միջոցի հարաբերակցությունը:

Հոդվածում քննարկվում են վճռաբեկ դատարանի այն լիազորությունները, որոնք վերջինս կրրառում է, երբ ներկայացվում է օրենքի պահանջներին չհամապատասխանող վճռաբեկ բողոք։

 Հեղինակը քննարկելով վճռաբեկ բողոքը վարույթ չընդունելու հետ կապված լիազորությունները՝ վճռաբեկ բողոքը վերադարձնելը, բողոքն առանց քննության թողնելը եւ վճռաբեկ բողոքը վարույթ ընդունելը մերժելը՝ գաիս է այն եզրակացության, որ քաղաքացիական և վարչական դատավարության օրենսգրքերում ամրագրված այս երեք լիազորություններից ամենախնդրահարույցը վճռաբեկ բողոքն առանց քննության թողնելու լիազորությունն է։

Հոդվածում հեղինակը հայտնում է համոզմունք առ այն, որ Վճռաբեկ դատարանի կողմից վճռաբեկ բողոքը վարույթ չընդունելը բողոքաբերի համար կարող է առաջացնել միայն երկու հետևանք. 1. Բողոքաբերը հնարավություն է ստանում որոշակի ժամանակահատվածում շտկել բողոքում առկա թերությունները եւ կրկին ներկայացնել այն; 2. բողոք բերող անձը զրկվում է բողոքը կրկին ներկայացնելու հնարավորությունից: Ըստ գործող իրավակարգավորման՝ այս հետևանքները բողոք ներկայացնողի համար առաջանում են առաջին դեպքում վճռաբեկ բողոքը վերադարձնելու որոշմամբ, երկրորդ դեպքում` վճռաբեկ բողոքը վարույթ ընդունելը մերժելու որոշմամբ: Արդյունքում՝ վճռաբեկ բողոքն առանց քննության թողնելու դեպքում բաց են մնում բողոք բերող անձի համար առաջացող հետևանքների, ինչպես նաև Վճռաբեկ դատարանին առհասարակ նման լիազորություն վերապահելու նպատակահարմարության հարցերը։ Արդյունքում, հեղինակն առաջարկում է օրենսդրորեն հրաժարվել Վճռաբեկ դատարանի՝ մինչ վճռաբեկ բողոքը վարույթ ընդունելը այն առանց քննության թողնելու լիազորությունից՝ հանելով այդ կարգավորումը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիական դատավարության և վարչական դատավարության օրենսգրքերից։ Վճռաբեկ բողոքն առանց քննության թողնելու օրենսգրքերով նախատեսված հիմքերից երկուսը`վճռաբեկ բողոք ներկայացնելը օրենքով սահմանված ժամկետը լրանալուց հետո և դրա վերականգնման մասին միջնորդություն չներկայացնելը /վարչական դատավարության օրենսգիրք/, ինչպես նաև բողոք բերած անձի կողմից բողոքը հետ վերցնելու մասին դիմում ներկայացնելը մինչ վճռաբեկ բողոքի ընդունման մասին վճռաբեկ դատարանի որոշում կայացնելը  պետք է սահմանվեն որպես վճռաբեկ բողոքը վերադարձնելու հիմք, իսկ վճռաբեկ բողոքն առանց քննության թողնելու օրենսգրքերով նախատեսված մնացած հիմքերը՝ որպես վճռաբեկ բողոքը վարույթ ընդունելը մեժելու հիմք: