Banber Erevani hamalsarani. P'ilisop'ayut'yun, hogebanut'yun.
| E - ISSN | : | 2738-2621 |
| P - ISSN | : | 1829-4553 |
Հոդվածում վերլուծվում են Տաթևի համալսարանի նշանավոր աստվածաբան-փիլիսոփա սուրբ Գրիգոր Տաթևացու (1346-1409) գեղագիտական հայացքները, ի մասնավորի՝ գեղեցիկի մասին պատկերացումները՝ նրա աստվածաբանական-բնազանցական, մարդաբանական և բարոյագիտական ըմբռնումների համատեքստում։ Տաթևացու գեղագիտական հայացքների, գեղեցիկի, արվեստի, արհեստի, աստվածային և մարդկային ստեղծագործության մասին ուսմունքի հիմքում ընկած են կրոնաաստվածաբանական աշխարհայացքի (միաստվածապաշտության, արարչապաշտության, նյութական-զգայական ոլորտի նկատմամբ հոգևորի գերազանցության, սիմվոլիզմի, այլաբանության և այլն) սկզբունքները և դրանց համահունչ կամ դրանց հարմարեցված փիլիսոփայական ըմբռնումները։ Նրա գեղագիտական հայացքները համադրական բնույթի են, ինչը պայմանավորված է ինչպես միջնադարյան մտածողությանը բնորոշ հոգևոր գործունեության ոլորտների չտարբերակվածությամբ, այնպես էլ գեղագիտական տարբեր ավանդույթների (աստվածաբանական-եկեղեցական, խորհրդազգացական, ճգնավորական և աշխարհիկ-փիլիսոփայական) համատեղմամբ։ Նա առանձնացնում է գերբնական/աստվածային և բնական/ մարդկային գեղեցկություններ, արարված աշխարհում առկա գեղեցկության տարբեր աստիճաններ, արժևորում և խորհրդապաշտորեն ու այլաբանորեն մեկնաբանում երկրային գեղեցկությունները, գեղեցիկին վերագրում փոխկապակցված ու իրար լրացնող՝ կատարելության, չափավորության, համամասնության, մաքրության (փայլի, գույնի, լույսի), ներդաշնակության և ամբողջականության հատկություններ։ Գեղեցիկը, օբյեկտիվ հատկություններից զատ, ունի նաև սուբյեկտիվ երանգավորում, որը կապված է մարդու ճանաչողական և գնահատողական ունակությունների հետ։ Տաթևացու մտածումներում գեղեցիկի ընկալումը շաղկապված է բարոյագիտական ըմբռնումների՝ բարու և չարի, մարդու կյանքի իմաստի և աշխարհում նրա գտնվելու նպատակի հետ։ Նա բարին նույնացնում է գեղեցիկի հետ, իսկ չարը՝ տգեղի ու այլանդակի, բարին ու գեղեցիկը իմաստավորում «մեղսագործություն-փրկություն» հարացույցի տեսանկյունից։ Ընդհանուր առմամբ Տաթևացին պաշտպանում է գեղագիտական այն տեսությունը, ըստ որի՝ թեև գեղեցիկը և ճշմարիտ ստեղծագործությունը գտնվում են աստվածային աշխարհում և հոգևոր ոլորտում, այնուհանդերձ դրանց իմացումը և գեղագիտական ընկալումն սկսվում են զգայահասու իրերի ու երևույթների աշխարհից, այսինքն՝ աստվածայինից ու հոգևորից զատ՝ կարևորվում է երկրային գեղեցկությունների և մարդկային արվեստի ու արհեստի արդյունքների գեղագիտական նշանակությունը
Гуревич А. Категории средневековой культуры. М., 1970, էջ 11։
Հակոբյան Հ․ Հ․, Գրիգոր Տաթևացին արվեստի մասին, «Պատմաբանասիրական հանդես», 1973, թիվ 4, էջ 105-112, Միրզոյան Ա., Գրիգոր Տաթևացին և գեղեցիկի խնդիրը, «Հայ էսթետիկական մտքի պատմությունից», հ. 4. Եր., 2002, էջ 66-73։
Պլատոն, Երկեր չորս հատորով, հ. 3. Եր., 2011, էջ 112։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր, Կ. Պոլիս, 1740, էջ 500։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք որ կոչի Ոսկեփորիկ, Կ. Պոլիս, 1746, էջ 17։
Ле Гофф Ж. Цивилизация средневекового Запада, М., 1992, с. 307.
Գրիգոր Տաթևացի, Ընդդէմ կորուսեալ ազգին տաճկաց..., «Կիւլէսէրեան Բ., Իսլամը հայ մատենագրութեան մէջ, Ա. Գրիգորի Տաթեւացւոյ Ընդդէմ տաճկաց, Բ. Ի քաշունէ քաղածու, Վիեննա, 1930» գրքում, էջ 139։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութեան որ կոչի Ձմեռան հատոր, էջ 686։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք հարցմանց, Կ. Պոլիս, 1729, էջ 271։
Այդ մասին տե՛ս Лосев А. Ф. Эстетика Возрождения. М., 1978. էջ 150-151։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք հարցմանց, էջ 776։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութեան, որ կոչի Ձմեռան հատոր, էջ 296։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութեան, որ կոչի Ամառան հատոր, էջ 138։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք հարցմանց, էջ 271։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք որ կոչի Ոսկեփորիկ, էջ էջ 63։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութան, որ կոչի Ձմեռան հատոր, էջ 67:
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութեան, որ կոչի Ամառան հատոր, էջ 37։
Ս. Գրիգոր Տաթևացի, Սողոմոնի առակների մեկնությունը, Եր., 2000, էջ 141։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութեան, որ կոչի Ձմեռան հատոր, էջ 156։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութան, որ կոչի Ամառան հատոր, էջ 254։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութեան, որ կոչի Ամառան հատոր, էջ 454։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութեան, որ կոչի Ձմեռան հատոր, էջ 195։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութեան, որ կոչի Ամառան հատոր, էջ 64։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութեան, որ կոչի Ձմեռան հատոր, էջ 345։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք քարոզութեան, որ կոչի Ամառան հատոր, էջ 588։
Գրիգոր Տաթևացի, Գիրք որ կոչի Ոսկեփորիկ, էջ 64։
Ժամանակակից «արագ ժամանակների» աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձություններն ասես խաթարել են ժամանակի օբյեկտիվ զգացողությունը: Սոցիալ-մշակութային արմատական որոշ փոխակերպումներ ոչ միայն արժեզրկում են կյանքի կազմակերպման ու կանոնակարգման երբեմնի սովորույթների, ավանդույթների ու բարոյական նորմերի դերն ու նշանակությունը, այլև ջլատում ու աղճատում սոցիալական ամբողջականությունը։ Ըստ էության մարդկությունը այլևս ապրում է մի աշխարհում, որը օբյեկտիվ, սուբյեկտիվ, վիրտուալ և պատրանքային իրականությունների մի յուրօրինակ խառնատեղում (սիմբիոզ) է, և որտեղ ավանդական կազմակերպված հասարակության մարդը աննկատ վերածվում է սոցիալական զանազան բեմականացումների մարդ-դեկորի, որը յուրաքանչյուր արարում պարտավոր է իրեն վերագրված դերին համապատասխան դիմակ կրել:
Գոյաբանական առումով թերևս դժվար է մարդուն տարբերել իր դիմակից, քանի որ այն ձևավորվում է մարդկային անհատականության սոցիալականացմանը զուգընթաց։ Վերջիվերջո, անհատը անձ է դառնում այն ժամանակ, երբ յուրացնում է տվյալ հասարակության կյանքի կազմակերպման մշակույթով նախատեսված որոշակի սոցիալական դերեր և դրանց համապատասխան սոցիալական դիմակներ։ Այս տեսակետից կարելի է ասել, որ սոցիալական դերն ու համապատասխան դիմակը ոչ միայն հստակ ուրվագծում են մարդկային կյանքին մշտապես ուղեկից թվացյալի, ձևականի և իրականի սահմանները, ինչը ինքնաընկալման կարևոր պայման է, այլև կատարում են մարդու ներաշխարհն արտաքին աշխարհի հետ կամրջողի դեր։ Արդյունքում, ինչպես ասում են, ցանկացած դեմք դառնում է ազատորեն ընտրված դիմակ, իսկ դիմակը՝ հանրային դեմք։
Декарт Р., Сочиненич в 2томах, Т.1, М.;1989, էջ 573:
Агамбмен Дж. Нагота. М.,2014, էջ 79։
Дебор Г. Общество спектакля, М., 2020, էջ 32։
Бодрийяр Ж., Общество потребления, М., 2020, էջ 256:
Կոբո Ա․, Ուրիշի դեմքը//Երեք վեպ/, Եր․,1985, էջ 330։
Юнг К․ Психологические типы, Минск, 2017, էջ 449։
Евреинов Н. Н. Демон театральности, М., 2002, էջ 45։
Фромм Э. Бегство от свободы.Человек для себя.М.,2006, էջ 149։
Сеннет Р., Падение публичного человека, М., 2002, էջ 48:
Кон И.С. Люди и роли // Новый мир. 1970. № 12. էջ 39։
Сеннет Р., Падение публичного человека, М., 2002, էջ 26:
Швейцер А., Культура и этика, М., 2016, էջ 104։
Кули Ч. Х., Человеческая природа и социальный порядок․ М., 2000, էջ. 320։
Бодрийяр Ж., Общество потребления, М., 2020, էջ 306:
Мид Дж. Г. Аз и Я // Американская социологическая мысль / , М. ,էջ 126։
Маркузе Г., Одномерный человек, М., 1994, էջ 30:
Агамбмен Дж. Нагота. М., 2014, էջ 76:
Сеннет Р. Падение публичного человека. М.; 2002. էջ 383։
Ժամանակակից աշխարհում, սոցիոմշակութային անվերջանալի փոխակերպումներին զուգահեռ, փոխվում են նաև մարդկանց պատկերացումներն ու համոզմունքները, վերակազմավորվում է մարդկանց արժեհամակարգը, ի հայտ են գալիս նորանոր մարտահրավերներ ու վերջիններիս դիմակայելու նոր՝ նախորդներից լիովին տարբերվող, հաճախ նաև բացասող առաջնահերթություններ: Սոցիալական համակարգերին մշակութային տրավմաներ հասցնող ակնթարթային փոփոխությունները, համաշխարհայնացման գործընթացների հետևանքով մշակույթների ու առհասարակ մարդկային կեցության ստանդարտացմանը տանող անխուսափելի հեռանկարը առանց ավելորդ ջանքերի տարրալուծում ու անէացնում են կոլեկտիվ ինքնության առանձնահատկությունները: Իրավիճակն ավելի է սրվում, երբ թատերաբեմում հայտնվում է ազգային ինքնության՝ ապագա սերունդներին ավանդելու հիմնահարցը, հանգամանք, որը ենթադրում է անցյալի փորձի որոշակի իմաստավորում, ներկայի յուրացում ու կայուն ապագայի կառուցարկում: Այսպիսի հանգամանքներում, երբ ինքնության շարունակականության խոսույթն առերեսվում է նման բարդությունների, միջսերնդային պատշաճ երկխոսությունը դառնում է սոցիալական համակարգերի կառուցողականության և կայունության երաշխիքներից։
Հոդվածում միջսերնդային հարաբերությունների համատեքստում վերլուծվում է ազգային ինքնության շարունակականության հիմնախնդիրը՝ անդրադառնալով անցյալի կենսափորձի ներառվածությանը պոստֆիգուրատիվ, կոֆիգուրատիվ և պրեֆիգուրատիվ մշակույթներում: Հիմնվելով վերոնշյալ մշակույթներում միջսերնդային փոխհարաբերությունների համարժեք մոդելների վրա՝ աշխատանքում անդրադարձ է կատարվում նաև ինքնության ուղղահայաց (ժամանակային) և հորիզոնական (տարածական) չափումներին։ Քննարկվում են միջսերնդային համերաշխության, սերունդների միջև կառուցողական երկխոսության կարևորությունը, ինչպես նաև թեմային առնչվող որոշ գործնական օրինակներ։
Զաքարյան Ս․, Հայոց ինքնության հիմնահարցեր, ԵՊՀ հրատ․, Եր․, 2020, էջ 7:
Հարությունյան Է․, Ազգային ինքնություն. «սերունդների աշխարհ» և «ժամանակակիցների աշխարհ» | «Բանբեր Երևանի համալսարանի. Փիլիսոփայություն, Հոգեբանություն», № 2 (29), Երևանի պետական համալսարանի հրատարակչություն, Երևան, 2019, էջ 13:
Mannheim K., The Problem of Generations, in Essays on The Sociology of Knowledge, ed․ by Kecskemeti P., Routledge and Kegan Paul Ltd, London, 1952, էջ 292-312.
Cruz-Saco M. A., Intergenerational Solidarity, in Cruz-Saco M. A., Zelenev S. (Eds.), Intergenerational Solidarity, Palgrave Macmillan, New York, 2010, էջ 9-10:
Полюшкевич О. А., Солидарность поколений, МОНОГРАФИЯ, Изд-во ИГУ, Иркутск 2014, էջ 18-19:
Mead M., Culture and Commitment: A Study of the Generation Gap, Natural History Press, New York, 1970, p. 1.
Հարությունյան Է․, Հուզական և հայեցողական կյանքի մշակույթ. հիմունքների բացահայտման պարադոքսը | «Բանբեր Երևանի համալսարանի. Փիլիսոփայություն, Հոգեբանություն», № 3 (39), Երևանի պետական համալսարանի հրատարակչություն, Երևան, 2022, էջ 13:
Mead M., Culture and Commitment: A Study of the Generation Gap, p. 21.
Habermas J., Legitimation Crisis, Polity Press, Cambridge, 1988, էջ 68-74։
Sztompka P., Cultural Trauma: The Other Face of Social Change, European Journal of Social Theory 3(4), Thousand Oaks, 2000, էջ 449-466։
Mead M., Culture and Commitment: A Study of the Generation Gap, p. 62.
Lyotard J. F., The Postmodern Condition: A Report on Knowledge, Introduction, University of Minnesota Press, Minneapolis, 1984.
Տնտեսական վարքի մոդելավորման խնդիրը, որն ավանդաբար տնտեսագիտության ուսումնասիրության տիրույթում է եղել, այսօր դարձել է նաև փիլիսոփայության, սոցիոլոգիայի, հոգեբանության, իրավագիտության հետազոտությունների առարկա: Խնդրի հանդեպ միջգիտակարգային հետաքրքրությունը պատահական չէ, քանի որ տնտեսական վարքի դրսևորումների պատճառներին և օրինաչափություններին առնչվող հարցերը հասարակական կարևոր նշանակություն են ձեռք բերել: Հասարակության անդամների՝ որպես սպառողների տնտեսական վարքն այսօր դարձել է անկանխատեսելի և չի ենթարկվում տնտեսագիտական հաշվարկային ալգորիթմներին: Պրակտիկան ցույց է տալիս, որ տնտեսության կառավարման շատ հարցերի լուծումներ, որոնք իրականացվում են տնտեսագիտական նորմատիվային մոտեցմամբ, ֆինանսական ցուցանիշներից ելնելով, չեն բավարարում հասարակության ներկայիս պահանջները: Առաջացել է տնտեսական վարքի այնպիսի օրինաչափությունների բացահայտման անհրաժեշտություն, որոնք դուրս են մնացել տնտեսագիտական տեսությունների հետազոտության շրջանակից և կարիք ունեն հարակից ոլորտներում իրականացվող հետազոտությունների: Տարբեր մեթոդների կիրառմամբ կառուցվում են մարդու տնտեսական վարքի տարատեսակ մոդելներ, սահմանվում վարքի արդյունավետության ցուցանիշներ: Առավել կիրառելի են դարձել այն մոդելները, որոնցում հաշվի են առնված ոչ միայն տնտեսական, այլև հասարակական-քաղաքական գործընթացներով և անձի անհատական-հոգեբանական առանձնահատկություններով պայմանավորված գործոնները: Այս համատեքստում հոգեբանական գիտության մեջ արդիական են դարձել տնտեսական վարքի հիմնախնդրին առնչվող այնպիսի հետազոտությունները, որոնցում հաշվի են առնվում նաև անձի անհատական և էթնոհոգեբանական առանձնահատկությունները:
Հոդվածում դիտարկվում է անձի տնտեսական վարքի ինդուկտիվ մոդելը, որը ձևավորվել է 2018-2022 թվականներին իրականացված փորձերի հիման վրա: Դրանում անհատական-հոգեբանական առանձնահատկությունները և սոցիալ-հոգեբանական գործոնները հանդես են գալիս որպես իրավիճակային փոփոխականներ: Մոդելը բնույթով իրադրային է, քանի որ արտացոլում է անձի տնտեսական վարքի հոգեբանական բնութագիրը փոքր ժամանակահատվածում:
Ավանեսյան Հ. Մ. Փորձարարական հոգեբանություն, Ուսումնական ձեռնարկ, Եր., Եդիթ Պրինտ, 2010, 288 էջ:
Herbert A. Simon. Rationality as Process and as Product of Thought. Richard T. Ely Lecture // American Economic Review, May 1978, v. 68, no. 2, p. 1–16. Саймон Г. А. Методологические основания экономики / Системные исследования. Методологические проблемы. Ежегодник 1989-1990. – М.: Наука, 1991, с. 91-109.
Kahneman D., Tversky A. On The Reality of Cognitive Illusions // Pcychological Review. 1996, V. 103, No. 3, էջ 582-591. Kahneman D., Tversky A. Choices, Values, and Frames. Russel Sage Foundation. Cambridge University Press, – 2000, 840 p.
Белянин А. В. Математическая психология как раздел экономической теории. //«Психология». Журнал Высшей школы экономики, 2004, т. 1, № 3, с. 106-128, էջ 111:
Желаева С. Э. Методологические принципы исследования поведения человека в экономике // Вестник Тамбовского университета. – 2011. – № 1. – С. 179–187. – (Гуманитарные науки), էջ 186:
Автономов В. С. Модель человека в экономической теории и других социальных науках // Теория и методология истории. Методологические основы современного экономико-политического анализа. – М.: ГУ ВШЕ, 1988, с 24-71, 37, 47,179.
Ոսկանյան Կ․ Վ․ Անձի՝ հոգեբանական գործոններով պայմանավորված տնտեսական վարքի մոդելավորման մաթեմատիկական մոտեցման առանձնահատկությունները, «Բանբեր Երևանի համալսարանի», Փիլիսոփայություն, Հոգեբանություն, № 3 (33), Երևան, 2020, էջ 62-77: Ոսկանյան Կ․ Վ․ Ապրանքագնային տարածության մաթեմատիկական մոդելը և նրա կիրառումը տնտեսական վարքի հոգեբանական հետազոտություններում, Լրաբեր Հայ-ռուսական համալսարանի: Սերիա՝ հումանիտար և հասարակական գիտություններ, ՀՌՀ հրատ., № 3 (36), Երևան, 2020, էջ 58-84:
Моросонова В. И. Индивидуальные особенности осознанной саморегуляции произвольной активности человека // Вестник моск. ун-та, серия 14, Психология. – 2010. – № 2. – С. 36-45.
Корнилова Т. В. Психология неопределенности: единство интеллектуально-личностной регуляции решений и выборов // Психологический журнал, 2013, 34(3),- с.89-100.
Schwartz, S. H. (2014). National culture as value orientations: Consequences of value differences and cultural distance. In V. Ginsburgh & D. Throsby (Eds.), Handbook of the economics of art and culture (Vol. 2, pp. 547–586). Amsterdam: Elsevier/North Holland. Schwartz, S. H. (2015). Basic individual values: Sources and consequences. In D. Sander & T. Brosch (Eds.), Handbook of value (pp. 63–84). Oxford, UK: Oxford University Press. Schwartz, S. H. (2017). The refined theory of basic values. In S. Roccas & L. Sagiv (Eds.), Values and behavior: Taking a cross-cultural perspective (pp. 51–72). Cham: Springer.
Հոդվածում ուսումնասիրվում և կարևորվում են անձնային գծերը, անձի որակները և դրդապատճառները, որոնք մանկավարժների կարողունակությունների ձևավորման և զարգացման հիմք են։ Անձնային գծերն ու անձի որակները, որոնք բխում են ավելի կայուն անձային բնութագրիչներից, ինչպես նաև դրդապատճառները ոչ միայն մանկավարժի գործունեության, այլև նրա մասնագիտական ունակությունների հիմնարար մասն են։
Հետազոտությունն իրականացվել է ՀՀ ինչպես քաղաքային, այնպես էլ համայնքային դպրոցների 115 մանկավարժների շրջանում։ Տվյալներից վալիդության պահանջները բավարարել են 99 հետազոտվողների արդյունքները։ Հետազոտության համար օգտագործվել է անձի հինգգործոնային մոդելը՝ անձնային որակների և մոտիվացիայի միջև փոխհարաբերակցությունը պարզելու նպատակով: Արդյունքների վերլուծությունը հավաստում է, որ կարողունակության ձևավորման և զարգացման համար մանկավարժների շրջանում նշանակալի է այնպիսի անձնային որակների դերը, ինչպիսիք են բարյացակամությունը, գիտակցվածությունը, փորձի նկատմամբ բաց լինելը, հաղորդակցման բնութագրերը և ներքին մոտիվացիան: Ներքին մոտիվացիան, ի տարբերություն արտաքինի, ներկայացվում է որպես բավարարվածություն բուն գործընթացից և աշխատանքի արդյունքից, ինչպես նաև դիտարկվում է տվյալ գործունեության մեջ որպես առավել ամբողջական ինքնաիրացման հնարավորություն: Այն դրսևորվում է, երբ մանկավարժի գործունեությունը առաջնային նշանակություն է ունենում անձի համար։
Fischer A., Neubert J., The multiple faces of complex problems: A model of problem solving competency and its implications for training and assessment, Journal of Dynamic Decision Making, 2015, p. 2-5, DOI: https://doi.org/10.11588/jddm.2015.1.23945
Guerrero Dante, De los Rios, Ignacio, Professional competences: a classification of international models, Procedia – Social and Behavioral Sciences 46, 2012, p. 1291
Huseyin Ates, Ash Saylan, Investigation of pre-service science teachers’ academic self-efficacy and academic motivation toward biology, international journal of high education, N 3, 2015, p. 90-103, doi:10.5430/ijhe. v4n3p90
Hussin Wan, 3-D stress management: Surveying the unexpected and mapping the expected, 9th International Surveyors Congress, 2007, p. 34-44
Linga T. Murthy, E-Education integrated teacher education and research, international journal of innovative research in advanced engineering, Issue 12, Volume 3, 2016, p. 24-28
Maksimovic J., Petrovic J., Osmanovic J., Professional competencies of future pedagogues, original scientific paper, 2015, p. 52-66, DOI: 10.17810/2015.05
McClelland, D. C. (1973). Testing for competence rather than for "intelligence." American Psychologist, 28(1), 1–14. https://doi.org/10.1037/h0034092
Nessipbayeva O. The competencies of the modern teacher, Pre-service and In-service teacher training, 2012, p. 148-154
Panares Nick, Mahinay Ray Butch D., Magnaong Mala Epra B., Classroom teachers’ 21st century skills in the K to 12 basic education curriculum implementations: Basis for policy review to increase NAT scores, ResearchGate, 2021, p. 1-10
Papoyan V., Galstyan A., Sargsyan D., (2022). Transformation of Professional Psychosocial Competencies in Crisis Conditions: Bulletin of Yerevan University E: Philosophy, Psychology, 13(1 (37), p. 52–58. https://doi.org/10.46991/BYSU:E/2022.13.1.052
Terracciano A., Abdel-Khalek A.M., Adam N., Adamovova L. and etc., National character does not reflect mean personality trait levels in 49 cultures, Science. Author manuscript, available in PMC 2009 p. 96-100, doi: 10.1126/science.1117199
Битянова Н. Р., Психология личностного роста: практическое пособие по проведению тренинга личностного роста психологов, педагогов, социальных работников. – М.: Международная педагогическая академия, 1995, 4-9 стр.
Климов Е.А., Психология профессионального самоопределения: 4-е изд., стер.-М.: Издательский центр «Академия», 2010, 304с.
Сергеев А.Г. Компетентность и компетенции: монография Владим. гос. ун-т. – Владимир: Изд-во Владим. гос. ун-та, 2010. – 107 с.
Գրիգորյան Ա., Սերոբյան Ա., Խաչատրյան Ն., Անձի դիսպոզիցիոնալ գծեր և սոցիալ-մշակութային կողմնորոշումներ. հոգեչափողական գործիքների տեղայնացում: Գիտամեթոդական ձեռնարկ. -Եր., ԵՊՀ հրատ., 2021, էջ 43-48
Հովհաննիսյան Ս․, Մասնագիտական կողմնորոշման հիմունքներ (գործնական հոգեբանություն), ուսումնամեթոդական ձեռնարկ, - Եր․։ԵՊՀ հրատ․ 2014, 170-172 էջ
Ստեփանյան Ռ., Գալստյան Ա., Հոգեդիագնոստիկա: Ուսումնական ձեռնարկ – Եր.: ԵՊՀ հրատ., 2012, էջ 121-128
Հոդվածում կատարվում է հոգեբանական գնահատման և պրակտիկ մեթոդների (խորհրդատվություն, թերապիա, թրենինգ, սեմինար և այլն) կիրառման ժամանակակից մոտեցումների համեմատական քննություն, որոնք ստացվել են գիտական գրականության և հոգեբանական կենտրոնների համացանցային ռեսուրսների բովանդակային (կոնտենտ) վերլուծությամբ: Հետազոտության արդիականությունը պայմանավորված է սոցիալ-տնտեսական և հոգեբանական բնույթի ժամանակակից մարտահրավերներով և փոխակերպումներով, ինչպես նաև ներկայումս հետազոտության, խորհրդատվության և թերապիայի պայմանների ձևափոխմամբ: Դիտումների և գիտական տեղեկատվության ընդհանրացումը ցույց է տալիս, որ վերջին տարիների փոփոխությունները ազդել են հոգեբանական ծառայության կողմերի՝ հոգեբան-շահառու փոխհարաբերությունների վրա: Տեսական վերլուծությունից եզրակացնում ենք, որ հոդվածների և ուսումնասիրությունների հեղինակները միշտ չէ, որ նշում են հոգեբանների միջազգային կամ ազգային միությունների ընդունած չափանիշները: Դժվար է գնահատել նաև տարբեր երկրներում կատարված ուսումնասիրությունների հավաստիությունը, քանի որ հստակեցված չեն հետազոտող հոգեբանի էթիկական սկզբունքները։ Այս առանձնահատկությունը պարզվել է հոգեբանական կենտրոնների պաշտոնական ինտերնետային էջերի բովանդակությունը վերլուծելիս (ընդհանուր N=124 տարբեր երկրների համար): Համալիր վերլուծությունը հնարավորություն է տվել որոշելու հոգեբանական ծառայությունների մատուցման, առաջխաղացման և դիրքավորման առանձնահատկությունները երեք երկրներում (Հայաստան, ԱՄՆ, Ռուսաստան):
Бусыгина Н. П. Методологические основания качественных исследований в психологии. Диссертация кандидат психологических наук, 19 00 01. М.: 2010
Handbook of Qualitative Research Methods for Psychology and the Social Sciences. Ed. By John T. E. Richardson. 1996 Wiley-Blackwell, 236 p.
Judith Green & Nicki Thorogood, (2018), Qualitative Methods for Health Research. Fourth edition. SAGE Publications Ltd, 440 p.
Качественные и количественные методы в психолого-педагогических исследованиях: учебное пособие / С. Б. Перевозкин, Ю. М. Перевозкина, О. О. Андронникова — Новосибирск: НОУ ВПО НГИ, 2014. — 260 с.
Blankenship, J. R. (2022). Understanding the context of assessment. In J. R. Blankenship, Assessing CEOs and senior leaders: A primer for consultants (pp. 43–67). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/0000264-003
Datchi, C. C. (2022). From science to practice: Competency-based treatment planning and delivery. In C. C. Datchi. Best clinical practices for treating families in juvenile and criminal justice systems (pp. 115–124). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/0000285-007
Hanson, R. K. (2022). Prediction statistics for psychological assessment. American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/0000275-000
Taylor, J. M., & Neimeyer, G. J. (2022). The development of the Professional Competencies Scale: Foundational, functional, and continuing competencies. Training and Education in Professional Psychology, 16(2), 112–120. https://doi.org/10.1037/tep0000383
Carrier, S. L., Wong, D., Lawrence, K., & McKay, A. (2022). Preliminary validation of a new competency tool for evaluating assessment skills in professional psychology trainees. Training and Education in Professional Psychology, 16(2), 166–172. https://doi.org/10.1037/tep0000394
Botanov, Y., Cooper, L. D., Bertagnolli, A., & Washburn, J. J. (2022). Methods of assessing scientific competency in health service psychology master’s programs. Training and Education in Professional Psychology, 16(2), 173–181. https://doi.org/10.1037/tep0000397
Bonfils, K. A., Longenecker, J. M., Hammer, L. A., & Luther, L. (2022). Measuring empathy in groups with high schizotypy: Psychometric evaluation of the Interpersonal Reactivity Index. Psychological Assessment, 34(5), 459–466. https://doi.org/10.1037/pas0001111
Игнатова Е. С. Психодиагностика [Электронный ресурс]: учеб. пособие / Перм. гос. нац. исслед. ун-т. – Электрон. дан. – Пермь, 2018. – 94 с. http://www.psu.ru/files/docs/science/books/uchebnieposobiya/ignatova-psykhodiagnostika.pdf
Дворникова Т. А., Костромина С. Н. Проблемы современной психодиагностики в образовании: учеб.-метод. пособие. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2017. — 58 с. https://dokumen.pub/6e4940a658b3f60e1dadb9742ed15756.html
Батурин Н. А. Современная психодиагностика России // Психология. Психофизиология. 2008. №32 (132). https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennaya-psihodiagnostika-rossii (дата обращения: 25.04.2022).
Овсепян М. Э. Место и роль психодиагностики в управлении персоналом // Концепт. 2015. №12. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/mesto-i-rol-psihodiagnostiki-v-upravlenii-personalom (дата обращения: 25.04.2022).
Дворникова Т. А., Костромина С. Н. Проблемы современной психодиагностики в образовании: учеб.-метод. пособие. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2017. — 58 с. https://dokumen.pub/6e4940a658b3f60e1dadb9742ed15756.html
Бабушкин Г. Д. Психодиагностика в спорте. Издательство: Вузовское образование 2020. – 311 с. Психологическая диагностика развития детей раннего возраста в образовательном процессе. В кн.: Галигузова Л. Н. Дошкольная педагогика: учебник и практикум для СПО / Л. Н. Галигу- ... 2-е изд., испр. и доп. - М.: Изд-во Юрайт, 2016. - 284 с.
Кочюнас Р. Основы психологического консультирования М.: Академический проект, 1999. — 240 с.
Барлас Т.В. Психодиагностика в практической психологии: проблемы и перспективы (полемические заметки) // Журнал практической психологии и психоанализа. 2001. №1-2./ https://psyjournal.ru/articles/psihodiagnostika-v-prakticheskoy-psihologii-problemy-i-perspektivy-polemicheskie-zametki
Առաքելյան Մ. Օժտված երեխաների հոգեբանական դիագնոստիկա/..- Եր.: Հեղ. հրատ., 2017.- 160 էջ:.
Պապոյան Վ. Ռ., Գալստյան Ա. Ս., Սարգսյան Դ. Յ., Կարապետյան Մ. Ա. Մասնագետի պատրաստման հոգեբանական գնահատում: Թեստեր և վարժանքներ/ -Եր., ԵՊՀ հրատ., 2020, 198 էջ:
Galstyan A., Petrosyan L. Devising a Method for Studying the Social and Psychological Maturity of Specialists / 27th NISPAcee Annual Conference from Policy Design to Policy Practice, Charles University, Prague, Czech
Republic, 24/05-26/05, https://www.nispa.org/conf_paper_details2019.php?cid=27&p=4497&pid=8911
Սերոբյան Ա., Գրիգորյան Ա., Խաչատրյան Ն. Անձի դիսպոզիցիոնալ գծեր և սոցիալ-մշակութային կողմնորոշումներ. հոգեչափողական գործիքների տեղայնացում: Գիտամեթոդական ձեռնարկ, Երևան, ԵՊՀ հրատ., 2021, 128 էջ
Ավանեսյան Հ. Մ., Փորձարարական հոգեբանություն; Ուսումնական ձեռնարկ, 2-րդ վերամշակված հրատ-ուն, Երևան, ԵՊՀ հրատ., 2021, 370 էջ
Հոդվածում քննարկվում է ուսանողների շրջանում մասնագիտական ինքնության որպես՝ անձի մասնագիտացման կարևորագույն չափանիշի ձևավորման հիմնախնդիրը։ Ընդգծվում է «մասնագիտացում» հասկացությունը համակարգային մոտեցման տեսանկյունից դիտարկելու անհրաժեշտությունը։ Համեմատական վերլուծությամբ բացահայտվել են մասնագիտական ինքնության սոցիալ-հոգեբանական մեկնաբանության տարբեր մոտեցումներ։ Վերհանվել են խնդիրներ, որոնք առաջացել են ուսանողների մասնագիտացման գործընթացում՝ պայմանավորված նրանց մեջ մասնագիտական ինքնության ձևավորմամբ ուսումնագիտական գործունության համատեքստում։ Նկարագրվում են բարձրագույն կրթության համակարգում մասնագիտական ինքնության ձևավորումը խոչընդոտող գործոնները։ Որպես մասնագիտական ինքնության ձևավորման պրեդիկտոր է առաջարկվում դիտարկել կրթության որակով ուսանողների բավարարվածության աստիճանը։ Ուշադրություն է դարձվում անհատական առանձնահատությունների ազդեցությանը, այսպես ասած, «ներքին գործոններին», որոնք ապահովում են «ուսանողի բավարարվածություն» հասկացության սուբյեկտիվության որոշակի մաս։ Քննարկվում է մասնագիտական ինքնության դերը անձի մասնագիտացման համատեքստում։ Մասնագիտական ինքնության ֆենոմենը դիտարկվում է անձի՝ մասնագիտությանը «գաղափարական» պատրաստվածության տեսանկյունից։ Առաջարկվում է մասնագիտական ինքնության սահմանման բովանդակային ծանրաբեռնվածության տարբերակ։ Անհրաժեշտ է ուսումնասիրել արտաքին և ներքին գործոնները՝ ուսանողների շրջանում մասնագիտական ինքնության ձևավորման համար օպտիմալ պայմաններ ստեղծելու նպատակով: Ուշադրության է արժանացել նաև մասնագիտական ինքնության ձևավորման և անձի զարգացման միջև կապը։
Мальцева Т.В., Реуцкая И.Е. Профессиональное психологическое консультирование: учеб. пособие для студентов вузов, обучающихся по специальностям “Психология” и “Юриспруденция”. - М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2009. – 143с.
Поваренков Ю.П. Положения системогенетической концепции профессионального становления и реализации субъекта труда. (Часть 1.) // Человек. Сообщество. Управление. – 2010. - N4. - C.96 -112.
Климов Е.А. Введение в психологию труда: Учебник для вузов - M.: Культура и спорт. ЮНИТИ, 1998.- 350с.
Поваренков Ю.П. Системогенетическая концепция профессионального становления человека /Психологические основы профессиональной деятельности: хрестоматия, сост. В.А. Бодров - М.: ПЕРСЭ; Логос, 2007. – 855с., C. 543-552.
Поваренков Ю.П. Психологическое содержание профессиональной идентичности // Сибирский психологический журнал – 2006. N24. - C.53-58.
Julia Esther Céspedes A, Blanca Cut n R, Angel Luis Cintra L. Professional Identity: A Conceptual Approximation. LOJ Nur Heal Car 2(4)- 2020. LOJNHC.MS.ID.000144. DOI: 10.32474/LOJNHC.2020.02.000144.
Inês Cardoso, Paula Batista, Amândio Graça․ Professional Identity in Analysis: A Systematic Review of the Literature. The Open Sports Sciences Journal. Identifiers and Pagination: 2014, Volume: 7, Suppl-2, M2, p. 83-97, DOI: 10.2174/1875399X01407010083
Поваренков Ю.П. Психологическое содержание профессионального становления человека М.: Изд-во УРАО – 2002.-160с.
Мальцева Т.В., Реуцкая И.Е. Профессиональное психологическое консультирование: учеб. пособие для студентов вузов, обучающихся по специальностям “Психология” и “Юриспруденция”. - М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2009. – 143с.
Поваренков Ю.П. Системогенетическая концепция профессионального становления человека /Психологические основы профессиональной деятельности: хрестоматия, сост. В.А. Бодров - М.: ПЕРСЭ; Логос, 2007. – 855с., C. 543-552.
Там же
Шнейдер Л.Б. Пособие по психологическому консультированию: Учеб. пособие. - М.: Ось-89, 2003. - 272с.
Поваренков Ю.П. Психологическое содержание профессионального становления человека М.: Изд-во УРАО – 2002.-160с.
Чиксентмихайи М. Поток: Психология оптимального переживания / Михай Чиксентмихайи: Пер.с англ. – 8-е изд. – М.: Альпина нонфикшн, 2020. - 461с.
Поваренков Ю.П. Психологическое содержание профессиональной идентичности // Сибирский психологический журнал – 2006. N24. - C.53-58.
Шнейдер Л.Б. Методика изучения профессиональной идентичности (МИПИ)/ https://sites.google.com/site/test300m/mipi
Ермолаева Е.П. Профессиональная идентичность и маргинализм: концепция и реальность (статья первая) // Психологический журнал - 2001.- Т.22.- N 4.- С.51-59.
Зеер Э.Ф.Психология профессий: учеб.пособие для студ. вузов, 2-е изд., - М.: Академический Проект; Екатеринбург: Деловая книга, 2003. - 336с.
Мальцева Т.В., Реуцкая И.Е. Профессиональное психологическое консультирование: учеб. пособие для студентов вузов, обучающихся по специальностям “Психология” и “Юриспруденция”. - М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2009. – 143с.
Климов Е.А. Психология профессионального самоопределения. - М.: Академия. -2004, 304с.
Поваренков Ю.П. Психологическое содержание профессиональной идентичности // Сибирский психологический журнал – 2006. N24. - C.53-58.
Малютина Т.В. Профессиональная идентичность, ее структура и компоненты // Омский научный вестник. - 2014. - N 5 (132) - C.149-152.
Поваренков Ю.П. Системогенетическая концепция профессионального становления человека /Психологические основы профессиональной деятельности: хрестоматия, сост. В.А. Бодров - М.: ПЕРСЭ; Логос, 2007. – 855с., C. 543-552.
Гречко А.А. Типологические особенности профессиональной идентичности будущих психологов // Психология и психотехника. – 2020.- N 2.- С.16-26. (DOI: 10.7256/2454-0722.2020.2.3260URL)
Шнейдер Л.Б. Методика изучения профессиональной идентичности (МИПИ)/ https://sites.google.com/site/test300m/mipi
Абульханова-Славская К.А. Жизненные перспективы личности // Психология личности и образ жизни; под ред. Е.В. Шороховой. – М.: Наука, 1987, 219с.
Виноградова Г.А., Овникян М.В. Особенности профессиональной идентичности психологов на разных этапах профессионального становления личности // Вектор науки ТГУ. Серия: Педагогика, психология. – 2018.- N1 (32). - С.31-37.
Поваренков Ю.П. Психологическая характеристика профессиональной идентичности. Кризис идентичности и проблемы становления гражданского общества/ Поваренков // Сборник научных трудов. – Ярославль: ЯГПУ- 2003.-C.154-163.
Поваренков Ю.П. Психологическое содержание профессиональной идентичности // Сибирский психологический журнал – 2006. N24. - C.53-58.
Зеер Э.Ф., Сыманюк Э.Э. Кризисы профессионального становления личности // Психологический журнал. - 1997.- Т.18.- N 6.-С.98-110.
Мальцева Т.В., Реуцкая И.Е. Профессиональное психологическое консультирование: учеб. пособие для студентов вузов, обучающихся по специальностям “Психология” и “Юриспруденция”. - М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2009. – 143с.
Шнейдер Л.Б. Профессиональная идентичность: Монография. М.: МОСУ, 2001.- 272с.
Быкова А.В. Удовлетворенность студентов качеством образования в контексте требований современного рынка труда // Известия Самарского научного центра Российской академии наук. – 2009.-Т.11, N4 (2). - С.387-393.
Зборовский Г.Е. Удовлетворенность студентов колледжей и вузов образованием: сравнительный анализ // Образование: вызовы нового времени. - 2021.- С. 177-192 (DOI: 10.15826/izv1.2021.27.4.086)
Поваренков Ю.П. Психологическое содержание профессионального становления человека М.: Изд-во УРАО – 2002.-160с.
Ермолаева Е.П. Профессиональная идентичность и маргинализм: концепция и реальность (статья первая) // Психологический журнал - 2001.- Т.22.- N 4.- С.51-59.
Поваренков Ю.П. Психологическое содержание профессиональной идентичности // Сибирский психологический журнал – 2006. N24. - C.53-58.
Зборовский Г.Е. Удовлетворенность студентов колледжей и вузов образованием: сравнительный анализ // Образование: вызовы нового времени. - 2021.- С. 177-192 (DOI 10.15826/izv1.2021.27.4.086)
Там же
Агузумцян Р.В., Мурадян Е.Б. Высшее образование с точки зрения психологической безопасности студента: управленческий аспект / Ереван: Государственная академия управления РА, - 2019. - С.436 -443.
Быкова А.В. Удовлетворенность студентов качеством образования в контексте требований современного рынка труда // Известия Самарского научного центра Российской академии наук. – 2009.-Т.11, N4 (2). - С.387-393.
Аванесян Г.М., Карапетян Н.И. Психологические критерии оценки личностных проявлений и поведенческих стратегий в условиях проблемного взаимодействия / Личностные и регуляторные ресурсы достижения образовательных и профессиональных целей в эпоху цифровизации / Материалы международной научно-практической онлайн-конференции. 2020. Издательство “Знание-М” (Москва), с.14 26.
Мальцева Т.В., Реуцкая И.Е. Профессиональное психологическое консультирование: учеб. пособие для студентов вузов, обучающихся по специальностям “Психология” и “Юриспруденция”. - М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2009. – 143с.
Поваренков Ю.П. Психологическое содержание профессиональной идентичности // Сибирский психологический журнал – 2006. N24. - C.53-58.
Лэнгле А. Цит. по Person: Экзистенциально-аналитическая теория личности: Сборник статей: Пер. с нем./Вступ. ст. С.В. Кривцовой. – 2-е изд. – М.: Генезис, 2008. – 159с. – (Теория и практика экзистенциального анализа).
Там же.
Асмолов А.Г. Психология личности: культурно-историческое понимание развития человека. – М.: Смысл: Издательский центр “Академия”, 2007, 528с.
Поваренков Ю.П. Психологическое содержание профессиональной идентичности // Сибирский психологический журнал – 2006. N24. - C.53-58.
Castro-Tejerina J. "Psytizens": the co-construction of the professional identity of psychology students in the postmodern world. Integr Psychol Behav Sci. 2014 Dec;48(4):393-417. doi: 10.1007/s12124-014-9279-x. PMID: 25155299.