Том 3 (2024): Специальный выпуск. Материалы 4-й республиканской конференции «Абегяновские чтения»

DOI: https://doi.org/10.46991/BYSU:B/2024.sp1
Опубликован: 2024-02-19

Весь выпуск

Языкознание

  • Языкознание

    "Русско-армянский карманный юридический словарь" Манука Абегяна

    Анна Абаджян
    View PDF
    Аннотация

    «Русско-армянский карманный юридический словарь» - первый профессиональный словарь. относящийся к русскому языку, уникальный пример коллективного интеллектуального труда. До создания данного труда юридического словаря как такового не существовало. Древнеармянский язык был не богат юридическими терминами, поэтому составителям часто приходилось создавать новые армянские слова для обозначения тех или иных юридических понятий.
    Более 360 из 1324 словарных единиц словаря (по нашим подсчетам – А.А.) являются либо новыми терминами - неологизмами, либо новообразованными словами (сокращениями используемых слов, модификациями), либо архаизмами.
    К наиболее важным достоинствам словаря относятся следующие:
    а) Авторы постарались поставить перед каждым русским термином армянское слово, которое точно выражало бы значение русского термина.
    б) Составители словаря по возможности избегали перевода нескольких русских терминов одним и тем же армянским корнем.
    «Русско-армянский карманный юридический словарь» (1919) выдержал испытание временем, внеся большой вклад в развитие армянской юридической мысли. В оборот вошло много слов, таких как: иск - հայց, истец - հայցվոր, аренда - վարձակալություն, аванс - կանխավճար, арест личный - կալանք, арест имущества - արգելանք, квитанция - անդորրագիր, контора - գրասենյակ, копия - պատճեն, депозит- ավանդ и др.

    Библиографические ссылки

    Հ. Ամալյան, Միջնադարյան Հայաստանի բառարանագրական հուշարձանները, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Եր., 1966:

    Գ. Գասպարյան, Հայ բառարանագրության պատմություն, Եր., 1968:

    Ս. Հարությունյան, Մ. Աբեղյան. կյանքը և գործը, Եր., 1970:

    Ա. Սուքիասյան, Ռուս-հայերեն բառարանագրությունը սովետական իշխանության տարիներին, թեկնածուական ատենախոսություն /անտիպ/:

    ԳԱԹ, Մ. Աբեղյանի ֆոնդ, N 490:

    Բառարաններ

    Է. Աղայան, Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Եր., 1976:

    Ս. Գասպարյան, Մ. Կիրակոսյան, Հայերեն-ռուսերեն/ ռուսերեն-հայերեն բառարան, Եր., 2011:

    Ա. Մարգարյան, Ա. Հայրապետյան, Օտար բառերի բառարան, Եր., 2004:

    Նոր բառգիրք Հայկազեան լեզուի, հ. 1, Եր., 1979; հ. 2, Եր., 1981:

    Ռուս-հայերեն իրավաբանական առձեռն բառարան, Թիֆլիս, Հայփաստ հրատ., 1919:

  • Языкознание

    Язык личности в параллелях языковой стандартизацииАбегяана

    Зарик Агаджанян
    View PDF
    Аннотация

    М. Абегян – приверженец школы юношеской грамматики. По его мнению, законы языка подобны законам природы и общества. Оно меняется, и именно человек осуществляет эти изменения. Каждый индивид, движимый необходимостью момента, в той или иной степени меняет язык, что может привести к изменению нормативной системы языка. Известный арменовед рассматривает язык отдельного человека как конкретное выражение абстрактного языка.  Теория отдельных  языков М. Абегяна напрямую связана с проблемами современного общего языкознания, такими как происхождение языка, восстановление праязыка, возникновение родственных языков.

    Великий лингвист связывает изменение языка с образованием человека, его знанием мира, языковым образованием, языковым вкусом, культурными  ценностямы.

    М. Абегян также является выдающейся личностью армянского народа, как лингвист, как ученый, как педагог и просветитель, как литературный критик. Он по праву являается <<гигантом (дубом) армянского языкознания>>.

     

    Библиографические ссылки

    Աբեղյան Մ., Հայոց լեզվի տեսություն, Եր., 1965:

    Աբեղյան Մ., Երկեր, հ. Բ Հայ քնարական բանահյուսություն, Եր., 1967,

    Աղայան Է., Հայ լեզվաբանության պատմություն, հ. 2, Եր., 1962:

    Աղաջանյան Զ., Ձևաբանական նորմ և խոսքի մշակույթի հարցեր, Եր., 2007:

    Հարությունյան Ս., Մանուկ Աբեղյան. Կյանքն ու գործը, Եր., 1970:

    Պետրոսյան Հ., Գալստյան Ս., Ղարագյուլյան Թ., Լեզվաբանական բառարան, Եր., 1975:

    Ջահուկյան Գ., Հայոց լեզվի պատմություն, Եր., 1987:

  • Языкознание

    Трактовка Абегяном наклонений глагола в восточноармянском языке, рассмотренная с точки зрения современной лингвистики

    Саргис Аветян
    View PDF
    Аннотация

    Аргументируется, что традиционная интерпретация (предложенная М. Абегяном) так называемого желательного наклонения (ըղձական եղանակ) и гипотетического/условного наклонения (ենթադրական/պայմանական եղանակ) в современном восточноармянском языке вызывает возражения с точки зрения общей лингвистики и лингвистической типологии. Дело в том, что желательное наклонение современного восточноармянского языка совмещает в себе большинство семантических функций типологически известных сослагательного и желательного наклонений. Следовательно, оно не является желательным наклонением в собственном смысле данного слова. Было бы более уместно охарактеризовать его как сослагательно-желательное (ստորադասաըղձական). Что же касается կ(ը)- будущего (традиционно ошибочно истолкованного как гипотетическое/условное наклонение), то оно фактически не отличается от будущего времени изъявительного наклонения в других языках с семантическо-функциональной точки зрения. Как было указано рядом ученых, будущее время никогда не является чисто временной категорией; будущность обязательно включает элемент предсказания или какое-то связанное модальное понятие. Соответственно, կ(ը)- будущее в современном восточноармянском языке также включает как временные, так и модальные семантические компоненты, соотношение которых может варьироваться в зависимости от конкретного контекста и лица формы глагола. Однако соответствующие прошедшие формы կ(ը)- будущего в основном функционируют как условное наклонение в современном восточноармянском языке.

    Библиографические ссылки

    Ալ. Ս. Մարգարյան, Բայի եղանակների արժեքավոր ուսումնասիրություն //ԲԵՀ, Եր., 2000, N 1 (100), էջ 93։

    M. Haspelmath, The Semantic Development of Old Presents. New Futures and Subjunctives without Grammaticalization // Diachronica, 15:1, 1998, էջ 35, տողատակի ծան․ 9։

    W. W. Goodwin, Syntax of the Moods and Tenses of the Greek Verb, rewritten and enlarged, Ginn and Company, 1897, էջ 1-6, 76-296, Ch. E. Bennett, A Latin Grammar, Boston and Chicago, Reprinted by Global Language Press, 2006, էջ 176-212,

    A. Macdonell, A Vedic Grammar for Students, Oxford, 1916, pp. 352-360,

    Ս․ Ավետյան, Աստվածաշնչում հին հայերենի ստորադասական եղանակի կիրառությունների քննություն հունարեն բնագրի համեմատությամբ // «Վէմ» համահայկական հանդես, Եր․, 2022, թիվ 4 (80), հոկտեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 139-172:

    Ջահուկյան Գ., Հայոց լեզվի տեսության և պատմության հիմնահարցերը, «Համազգային», 2000, էջ 303:

    K. Brugmann, Kurze vergleichende Grammatik der indogermanischen Sprachen, Strassburg, 1904, էջ 578-585,

    J. Kuryłowicz, The Inflectional Categories of Indo-European, Heidelberg, 1964, էջ 136-145,

    J. Lyons, Semantics, Vol. 2, Cambridge University Press, 1977, էջ 815-818.

    J. Karst, Historische Grammatik des Kilikisch-Armenischen, Strassburg, 1901, S. 299-305:

    Ա. Այտընեան, Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի, Վիեննա, 1866, մաս (2-րդ)` Քերականութիւն արդի հայերէն լեզուի, էջ 75,

    Ս․ Ավետյան, Կու (Կը) մասնիկով կազմություններն արևելահայերենում (համաժամանակյա և տարաժամանակյա քննություն) // «Վէմ» համահայկական հանդես, 2021, թիվ 4 (76), հոկտեմբեր-դեկտեմբեր, էջ 136-149։

    Ա․ Ղարիբյան, Հայոց լեզվի քերականության դասագիրք հինգերորդ և վեցերորդ դասարանների համար, Եր․, 1950, էջ 231։

    Հ. Բարսեղյան, Արդի հայերենի բայի և խոնարհման տեսություն, Եր., 1953, էջ 235-245,

    J. Dum-Tragut, Armenian: Modern Eastern Armenian, Amsterdam/Philadelphia, 2009, էջ 251-258։

    Գ. Ջահուկյան, Ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքները, Եր., 1974, էջ 246։

    Ս. Պալասանեան, Ընդհանուր տեսութիւն արեւելեան նոր գրաւոր լեզուի հայոց, Թիֆլիս, 1870, էջ 67-70, 73-74։

    Ս. Պալասանեան, Քերականութիւն մայրենի լեզուի, Թիֆլիս, 1874, էջ 141-156:

    J. Bybee, R. Perkins, W. Pagliuca, The Evolution of Grammar. Tense, Aspect, and Modality in the Languages of the World, Chicago-London, 1994, էջ156-157։

    Մ․ Ասատրյան, Լոռու խոսվածքը, Եր․, 1968, էջ 124, նաև էջ 24-25։

    Ս․ Ավետյան, Արդի արևելահայերենի կը- ապառնիի և ու- ապառնիի իմաստագործառութային փոխհարաբերության հարցի շուրջ // ԲԵՀ․ Բանասիրություն, Եր․, 2022, № 2 (38), էջ 22-35։

    F. R. Palmer, Mood and Modality, 2nd ed., Cambridge University Press, 2001, էջ 104-106,

  • Языкознание

    Методические основы преподавания древнеармянского языка в учебниках М. Абегяна

    Нарине Дилбарян
    View PDF
    Аннотация

    В истории армянского языкознания Манук Абегян известен прежде всего своими теоретическими новаторскими монографиями и учебниками, посвященными изучению и преподаванию грамматики современного армянского языка, но в этой статье мы доказываем, что его труды и учебники древнеармянского языка столь же ценны, а главное, столь же новаторские, как и все его филологическое наследие. Манук Абегян, помимо того, что был талантливым лингвистом и исследователем, был ученым с педагогическим даром, для которого было чрезвычайно важно обучать детей и молодое поколение армянскому литературному языку во всех его формах – древнеармянскому, современному армянскому и его диалектам, чтобы новое поколение могло читать и понимать древние рукописи, переводить их. В учебниках древнеармянского языка М. Абегяна всегда был сторонником новых принципов обучения. Он первым начал преподавание древнеармянского языка с уроков по спряжению глаголов, подчеркивая тот факт, что глагол имеет основную функцию в процессе формирования речи, если обучающийся умеет спрягать глагол, знает его наклонения, времена, виды, то он сможет формировать правильную речь и грамотно переводить различные тексты.

    Библиографические ссылки

    ․ Մանուկ Աբեղյան, Երկեր, հ․Զ, Գրաբարի քերականություն, Եր․, 1974, էջ 710։

    ․ Մ․Աբեղյան, նշվ․ աշխ, էջ 712։

    ․ Մ․Աբեղյան, նշվ․ աշխ․, էջ 715։

    ․ Լ. Մ.Խաչատրյան, Գ. Բ․ Թոսունյան, Գրաբարի դասագիրք, Եր., 2004։

    ․ Է․Ս․Մկրտչյան, Գրաբարի դասագիրք, Եր․, 2008։

    ․ Վարագ Առաքելյան, Գրաբարի քերականություն, Երևան, 2010։

    ․ Հ. Մ․ Ավետիսյան, Ռ․Ս․Ղազարյան, Գրաբարի ձեռնարկ, 2006, էջ 10-47։

    ․ Մ․Աբեղյան, նշվ․աշխ․, էջ 719։

    ․ Ա․Ա․Աբրահամյան, Գրաբարի ձեռնարկ, Եր․, 1976, էջ131-157։

    ․ Մ․Աբեղյան, նշվ․ աշխ․, էջ 745-755:

    ․ С.И. Соболевский, Учебник древнегреческого языка, М., 2003․

    ․ В.И. Мирошенкова, Н.А. Федоров, М., 1985:

  • Языкознание

    Функционально-семантическая характеристика названий растений, используемых в народной песеннике Комитаса Вардапета и Манука Абегяна

    Айкануш Месропян
    View PDF
    Аннотация

    Исследование названий растений важно для общего изучения словарного запаса армянского языка, а также для распознавания рас­ти­тель­ности данной местности, языкового мышления населения, ареального диалект­ного языка, словосочетаний и фольклорных формул, некоторых реалий жизни и т. д. Сведения о флоре очень полезны для этимологии топонимов.

    В результате исследования мы выяснили, что благодаря плодотворному сотрудничеству Комитаса Вардапета и Манука Абегяна простые сельские песни армянского народа объединены с их вариантами.

    В народной песеннике «Тысяча и одна песня» нашли место диалектный словозапас армянского языка и множество названий растений, характеризующих пышную флору Армении.

    Названия растений имеют разную частотность употребления. С большой частотностью выделяются названия плодов ”яблоко” и ”абрикос”, название цветка ”роза”, слова, обозначающие общее понятие ”дерево” и “цветок”.

    Библиографические ссылки

    Աբեղեան Մ., Նմուշներ, Շուշի, Տպարան Հայոց հոգեւոր տեսչութեան, 1888։

    Աբեղյան Մ., Ժողովրդական խաղիկներ, Գյուղական փոքր երգեր իրենց փոփոխակներով, աշխատակցությամբ Կոմիտասի, Հայպետհրատ, Երևան, 1940։

    Աբեղյան Մ., Հիշողություններ Կոմիտասի մասին, Ժամանակակիցները Կոմիտասի մասին, Եր., 1960։

    Աբեղյան Մ., Երկեր, Ե, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Երևան, 1971։

    Աբեղյան Մ., Երկեր, հատոր Է, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Եր., 1975։

    «Ազգագրական հանդէս», երկրորդ տարի, Բ գիրք, Թիֆլիս, 1897։

    «Ազգագրական հանդէս», երրորդ տարի, Գ գիրք, № 1, Թիֆլիս, 1898։

    «Ազգագրական հանդէս», երրորդ տարի, Դ գիրք, № 2, Մ. Դ. Ռօտինեանցի և Կ. Մարտիրոսեանցի տպարան, Թիֆլիս, 1898։

    «Ազգագրական հանդէս», չորրորդ տարի, Ե գիրք, № 1, Կ. Մարտիրոսեանցի տպարան, Թիֆլիս, 1899։

    «Ազգագրական հանդէս», հինգերորդ տարի, Զ գիրք, Կ. Մարտիրոսեանցի տպարան, Թիֆլիս, 1900։

    «Ազգագրական հանդէս», վեցերորդ տարի, VII և VIII գրքեր, Կ. Մարտիրոսեանցի տպարան, Թիֆլիս, 1901։

    «Ազգագրական հանդէս», իններորդ տարի, XI գիրք, Մ. Մարտիրոսեանցի արագատիպ, Թիֆլիս, 1904։

    «Ազգագրական հանդէս», տասնմէկերորդ տարի, XVII գիրք, օրիորդ Ն. Աղանեանի տպարան, Թիֆլիս, 1908։

    «Ազգագրական հանդէս», տասներկուերորդ տարի, XIX գիրք, № 1, օրիորդ Ն. Աղանեանի տպարան, Թիֆլիս, 1910։

    Ալիշան Ղ., Հայբուսակ կամ Հայկական բուսաբառութիւն,Սուրբ Ղազար, Վենետիկ, 1895։

    Աջամեան Թ., Կոմիտաս Վարդապետ, իր կեանքն ու գործունէութիւնը, հատոր Ա, «Կիւթէմպերկ», Կ. Ն. Մագասճեան, Կ. Պոլիս, 1931։

    Գաբիկեան Կ., Հայ բուսաշխարհ պսակեալ Իզմիրլեանց գրական մրցանակաւ յամին 1912 տպարան Սրբոց Յակոբեանց, Երուսաղէմ, 1968։

    Կոմիտաս Վարդապետ եւ Մանուկ Աբեղեան, Հազար ու մի խաղ, Ժողովրդական երգարան, առաջին յիսնեակ, Վաղարշապատ, տպարան Մայր Աթոռոյ Ս. Էջմիածնի, 1904։

    Կոմիտաս Վարդապետ եւ Մանուկ Աբեղեան, Հազար ու մի խաղ, Ժողովրդական երգարան, երկրորդ յիսենակ, Վաղարշապատ, տպարան Մայր Աթոռոյ Ս. Էջմիածնի, 1905։

    Կոմիտաս, Հոդվածներ և ուսումնասիրություններ, հավաքեց Ռ. Թերլեմեզյան, Պետհրատ, Եր., 1941։

    Կոմիտաս, Նամականի, ԳԱԹ հրատ., Եր., 2000։

    Կոմիտաս Վարդապետ, Հայ գեղջուկ երաժշտութիւն, Ուսումնասիրութիւններ և յօդուածներ, Գիրք Ա, աշխատասիրութեամբ Գուրգէն Գասպարեանի և Մարինէ Մուշեղեանի, «Սարգիս Խաչենց» հրատ., Եր., 2005։

    Կոմիտաս Վարդապետ, Նամականի, «Սարգիս Խաչենց-Փրինթինֆո», Եր., 2009։

    Կոմիտաս, Մ. Աբեղյան, Հազար ու մի խաղ, Ժողովրդական երգերի ժողովածու, վերակազմեց Արթուր Շահնազարյանը, «Կուլտուրալ ռենեսանս» հիմնադրամ, Եր., 2015:

    Ղազարյան Ռ., Բուսանունների հայերեն-լատիներեն-ռուսերեն-անգլերեն-ֆրանսերեն-գերմաներեն բառարան, ԵՊՀ հրատ., Եր., 1981։

    Ղանդիլյան Պ., Բուսաբանական բառարան։ Համառոտ բուսակարգաբանություն, «Հայաստան» հրատ., Եր., 1975։

    Չօպանեան Ա., Դէմքեր, Կոմիտաս Վարդապետ, Գեղարուեստական տպարան, Փարիզ, 1924։

    Оганян К., Полный словарь фитонимов: растения с армянскими наименовниями, Армянский музей Москвы и культуры наций, Москва, 2022.

    Buck C., A Dictionary of Selected Synonyms in the Principal Indo-European Languages: A Contribution to the History of Ideas, Chicago, The University of Chicago Press, 1949։

  • Языкознание

    Манук Абегян-выдающийся теоретик грамматики восточноармянского литературного языка

    Баграт Нерсесян
    View PDF
    Аннотация

    В статье затрагиваются фундаментальные проблемы грамматики литературного восточноармянского языка. Выдающийся ученый Манук Абегян почти сто лет назад создал научно обоснованное учение, основываясь на логические и семасиологические принципы лингвистики. Речь идет, в частности, об определении слова. В данном случае ученый учитывает его семантику. Причастия и деепричастия считает отдельными словами, то есть отглагольными именами и отглагольными прилагательными.

    Залог глагола определяет противопоставлением переходности и непереходности глагола. С помощью глагольных инфиксов создаются новые слова и соответственно меняется залог глагола. В парадигматическом ряду выделяет пять падежей, а в синтагматическом – восемь. Вышеизложенное имеет огромное значение, как в лексикологии, так и в грамматике восточноармянского литературного языка. Известные ученые Э. Агаян и Г. Джаукян, основываясь на теорию структурной лингвистики, развили теорию М. Абегяна о проблематичных вопросах касающихся отглагольных имён, глагольных инфиксов, глагольных наклонений, категорий залога и вида, проблем количества падежей и т.д. К сожалению, научные достижения выдающихся ученых не нашли должного места в нормативной грамматике литературного восточноармянского языка.

    Библиографические ссылки

    Մ․ Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Եր․, 1965, էջ 5։

    Մ․ Աբեղյան, Երկեր, հ․ Ը, Եր․, 1985, էջ 532։

    Մ․ Աբեղյան, Հայոց լեզվի տեսություն, Եր․, էջ 130-131։

    Ա․ Խաչատրյան, Խոսքի մասերի հարցումային դասակարգումը, ԲԵՀ, 1986, հ․ 3, էջ 56-65։

    Բ․ Ներսիսյան, Հարցերով բառերի տեսակներն առանձնացնելու մեթոդը, ԲԵՀ, 2017, հ․ 2 (23), էջ 52-65։

    Մ․ Աբեղյան, Երկեր, հ․ Ը, էջ 588-591։

    Գ․ Ջահուկյան, Ժամանակակից հայերենի անդեմ բայաձևերը («դերբայները»), Հայոց լեզվի տեսության և պատմության հիմնահարցերըը, Բեյրութ, 2000, էջ 58։

    Գ․ Ջահուկյան, Ժամանակակից հայոց լեզվի իմաստաբանություն և բառակազմություն, Եր․, 1989։

    Բ․ Ներսիսյան, Յոթ հոլովի տեսությունը հիմնավորելու նոր մեթոդ, ՎԷՄ համահայկական հանդես, 2017, № 3 (59), էջ 106-117։