ՍԵՎԱՆԱ ԼՃԻ ԱՎԱԶԱՆԻ ՏԱՐԲԵՐ ԲՆԱԿԱՆ ԳՈՏԻՆԵՐՈՒՄ ԳԵՏԵՐԻ ՍԱՌՑԵ ՌԵԺԻՄԻ ՆԵՐԿԱՅԻՍ ՎԻՃԱԿԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄ
DOI:
https://doi.org/10.46991/PYSUC.2026.SI1.023Բանալի բառեր:
Armenia, Lake Sevan basin, ice regime, different natural zones, temporal changesԱմփոփում
Կլիմայի փոփոխությունը հիմնարար կերպով փոփոխում է լեռնային գետերի սառցային ռեժիմը, ինչը երկարաժամկետ մոնիթորինգը դարձնում է տաքացմանը հիդրոլոգիական արձագանքը գնահատելու հիմնական գործիք։ Աս ուսումնասիրությունում վերլուծվում է գետային սառույցի բնութագրերի երկարաժամկետ փոփոխությունները 1938-2024 թթ․ ժամանակահատվածում։ Գնահատումը հիմնված է Սևանա լճի ավազանի տարբեր բնական գոտիներում գտնվող ՀՀ շրջակա միջավայրի նախարարության «Հիդրոօդերևութաբանության և մոնիթորինգի կենտրոն» ՊՈԱԿ-ի ցանցի 34 հիդրոլոգիական դիտակետերի դիտարկումների տվյալների վրա։ Ավազանի գետերը բնութագրվում են սառցային երևույթների լայն սպեկտրով՝ ափասառույց, համատարած սառույց, սառցե խցանումներ և կուտակումներ, սղին։ Այս գործընթացների ժամանակացույցը և տևողությունը ուղղակիորեն կախված են բարձրությունից. բարձրլեռնային տարածքներում սառցագոյացումը դիտվում է ավելի վաղ, իսկ քայքայումը՝ ավելի ուշ։ Այս պարամետրերի հիման վրա, ըստ սառցային ռեժիմի դասակարգվել են գետեր կայուն սառցածածկույթով, անկայուն սառցածածկույթով, առանց սառցածածկույթի և ձմեռային սառցային երևույթները լիովին կորցրած՝ հիմնականում մարդածին ազդեցության պատճառով։ Արդյունքները ցույց են տալիս սառցային փուլերի տևողության կայուն կրճատում ամբողջ գետավազանում և ամբողջ ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում։ Ավելին, սառույցի քայքայման տեմպը զգալիորեն արագացել է 1940-ականների սկզբից ի վեր, ինչը վկայում է կլիմայի փոփոխության ինտենսիվացման մասին։ Սառույցի ձևավորման և քայքայման ամսաթվերի երկարաժամկետ դինամիկայի վերլուծությունը՝ համադրելով օդի ջերմաստիճանի փոփոխության հետ, բացահայտեց գետերի ավելի ուշ սառեցման և ավելի վաղ քայքայման հստակ միտում։ Ստացված տվյալները համոզիչ փորձարարական հիմք են հանդիսանում Սևանա լճի ավազանում գետերի սառույցի դինամիկայի վրա ժամանակակից կլիմայի փոփոխության ազդեցության համար և գիտական հիմք են հանդիսանում բարձրլեռնային գետային համակարգերի ապագա հիդրոլոգիական խոցելիության գնահատման համար։
Ներբեռնումներ
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
