ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՆԸ ՈՐՊԵՍ ԹԱԹԱՐՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԽՈՇՈՐ ՔԱՂԱՔԱՅԻՆ ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ԿԱՅՈՒՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇ
DOI:
https://doi.org/10.46991/PYSUC.2026.SI1.070Բանալի բառեր:
environmental factor, sustainable development, urban settlements, min-max method, integral index, Republic of TatarstanԱմփոփում
Այսօրվա աշխարհում, երբ մարդածին ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա աճում է, իսկ կլիմայի փոփոխությունը դառնում է գլոբալ, կայուն քաղաքային զարգացման և դրանց հիմնական գործառույթները կատարելու կարողության հարցը դառնում է գիտական հանրության համար առաջնահերթություն: Կայունության նկատմամբ հետաքրքրության աճի պատճառով քաղաքային զարգացումը դիտվում է որպես համապարփակ մոտեցում, որը ներառում է ոչ միայն տնտեսական աճը, սոցիալական բարեկեցությունը և կյանքի որակը, այլև շրջակա միջավայրի պահպանումը և ապագա սերունդների համար բարենպաստ էկոլոգիական միջավայրը: Հոդվածում ուսումնասիրվում է շրջակա միջավայրի գործոնի դերը որպես Թաթարստանի Հանրապետության խոշոր քաղաքային բնակավայրերի կայուն զարգացման ցուցանիշ: Ուսումնասիրությունը կենտրոնանում է տարածքային ներուժի գնահատման մեջ շրջակա միջավայրի գործոնի հիմնական առանձնահատկության վրա, որը դիտարկվում է ոչ միայն որպես ներկայիս աղտոտվածության մակարդակի գրանցում, այլև որպես բնական միջավայրի մարդածին ազդեցությունը յուրացնելու, ռեսուրսները վերարտադրելու և շրջակա միջավայրի անվտանգությունն ապահովելու կարողություն: Կազանի, Նաբերեժնիե Չելնիի, Ալմետևսկի և Նիժնեկամսկի օրինակով 2019–2024 թվականների համար իրականացվել է քանակական վերլուծություն՝ օգտագործելով նվազագույն-առավելագույն նորմալացման մեթոդը՝ շրջակա միջավայրի կայունության ապախթանող ցուցանիշների համակարգի միջոցով (CO, NO2, SO2 արտանետումներ, պինդ նյութեր): Հաշվարկվել են շրջակա միջավայրի կայունության ինտեգրալ ինդեքսները, բացահայտվել է տարածաժամանակային դիֆերենցիացիան և նույնականացվել են կայուն զարգացման սահմանափակող գործոնները: Ուսումնասիրությունը պարզել է, որ շրջակա միջավայրի իրավիճակը կարևոր խոչընդոտ է հանդիսանում նավթաքիմիական արդյունաբերության բարձր կենտրոնացվածություն ունեցող քաղաքների զարգացման համար, մինչդեռ մայրաքաղաք Կազանում դիտվում է համեմատաբար հավասարակշռված շրջակա միջավայրի ցուցանիշներ: Թաթարստանի Հանրապետության խոշոր քաղաքային բնակավայրերի շրջակա միջավայրի կայունության քանակական գնահատումը, որը կատարվել է նվազագույն-առավելագույն մեթոդով և ինտեգրալ կայունության ինդեքսով, բացահայտել է զգալի տարածական տարասեռություն: Ստացված արդյունքները հաստատում են, որ շրջակա միջավայրի բաղադրիչը ծառայում է որպես կառուցվածքային տարածքային անհավասարակշռությունները արտացոլող զգայուն ցուցանիշ:
Ներբեռնումներ
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
