Հտ․ 47 No. 3 (232) (2013)

Օգտակար հանածոների հանքավայրերի արդյունահանման գործընթացում, որն իրականացվում է հիմնականում բաց եղանակով, կուտակվում են հսկայական քանակությամբ արդյունաբերական թափոններ՝ գերբեռնվածություն, անհավասարակշռված հանքաքարեր և հանքաքարի հարստացման պոչամբարներ։ Այս թափոնները ներառում են երկու փոխկապակցված բաղադրիչ՝ հանքային և բնապահպանական: Երկրաբանական և արդյունաբերական տեսակետից դրանք պոտենցիալ երկրորդային օգտակար հանածոների պաշարներ են, իսկ էկոլոգիական տեսակետից՝ շրջակա միջավայրի աղտոտման աղբյուրներ։ Հայաստանի Հանրապետությունը կուտակել և շարունակում է կուտակել հսկայական քանակությամբ հանքարդյունաբերական թափոններ, որոնց նկատմամբ սխալ քաղաքականությունը կարող է հանգեցնել շատ բարդ իրավիճակների։

Առաջին անգամ փորձ է արվել հավաքագրել և վերլուծել Հայաստանի Հանրապետության տարածքում և հարակից շրջաններում երկրակեղևի բլոկային կառուցվածքի ուսումնասիրության տվյալներն ու ուսումնասիրությունների արդյունքները։ Վերլուծության արդյունքում բացահայտվել են չլուծված խնդիրներ։ Ներկայացված են կոնկրետ առաջարկներ և դրանց լուծման ուղիներ։ Այս առաջարկները ներառում են «երկրակեղևի բլոկի» հայեցակարգի ձևակերպման անհրաժեշտությունը և հաշվի առնել ընդերքի խորը կառուցվածքը, առնվազն մինչև 20 կմ, և առաջարկություններ բլոկների դասակարգման վերաբերյալ:

Հոդվածում դիտարկվում են 3D գեոֆիլտրացիայի մոդելավորման ժամանակակից սկզբունքները: Նշվում է, որ հիդրոերկրաբանական հաշվարկների համար հիմք է հանդիսանում Մակդոնալդի և Հարբուխի մշակած Մոդֆլոու ծրագիրը։ Ելնելով Երևանի ավազանում հորատված հորատանցքերի լիթոլոգիական հատվածներից՝ աշխատանքներով իրականացվել է անցում լիթոլոգիական շերտերից ընդհանրացված գեոֆիլտրացիոն շերտերի, այսինքն. համանման ֆիլտրման հատկություններ ունեցող շերտերին՝ միացված մեկ շերտով: Արդյունքում Երևանի ավազանի համար ստացվել է երեք գեոֆիլտրացիոն շերտ՝ ջրատար, անթափանց և թույլ ջրատար:

Ներկայացված է տվյալների հավաքագրման, համակարգման, զտման, ելքային տվյալների համակարգչային հենքի ստեղծման ընթացքը, ինչպես նաև սեյսմիկ ալիքների արագությունների պարամետրերի որոշումը: Գնահատվել են հաշվարկված պարամետրերի սխալները և տրվել է արագությունների պարամետրերի միջին արժեքների ստատիկ վերլուծություն ՀՀ տարածքի սեյսմիկ ցանցի բոլոր կայանների համար: ԱՍՓ-ի համար ճշտվել է (V_P/V_S) միջին արժեքը և ստատիկ ստուգում է անցկացվել իրական արժեքի և առաջարկվող հիպոթեզի համապատասխան արժեքների միջև:

«Էրեբունի» օդանավակայանի (Երևան) տարածքում եղանակի և կլիմայի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մինչև 500 մ և ցածր ամպամածություն է նկատվում և կարող է պահպանվել հետևյալ պայմաններում․ օդի հարաբերական խոնավություն՝ ոչ պակաս, քան 88%, ցողի կետի դեֆիցիտ՝ մինչև 4℃, քամու արագությունը՝ 2–3 մ/վրկ, առավելագույնը՝ մինչև 5 մ/վրկ։ Սինոպտիկ-վիճակագրական մեթոդի կիրառմամբ՝ «Էրեբունի» օդանավակայանի տարածքում ցածր ամպամածության կանխատեսում է արվել։ Այս մեթոդի կիրառումը ծայրահեղ կարճաժամկետ (մինչև 12 ժ) և ընթացիկ (մի քանի րոպեից մինչև 3 ժ) կանխատեսման համար ապահովում է մոտ 80% հուսալիություն, իսկ կարճաժամկետ (մինչև 72 ժ) կանխատեսման համար՝ 70–75%։

Հոդվածում դիտարկվել են ագրոտուրիզմի հիմնական սկզբունքներն ու մոտեցումները, որպես տուրիստական գործունեության սեգմենտ: Փորձ է արվել սահմանագծել բնությանը կողմնորոշված տուրիզմի տեսակներ հասկացողությունը՝ ագրո- և էկոտուրիզմը, որոնք հանդիսանում են կայուն տուրիզմի հայեցակարգային տարրեր, ինչն էլ ենթադրում է բնական ռեսուրսների օգտագործում և միևնույն ժամանակ չի սահմանափակում դրանց մակարդակի երկարաժամկետ պահպանումը:

Հոդվածն անդրադառնում է բնակավայրի և Հայաստանի Հանրապետության բնակչության ապրելակերպի փոխհարաբերության հիմնական խնդիրներին։ Բնակչության կենսակերպը և կենսագործունեության տարածաժամանակային դրսևորումները, որոնք նրա բաղկացուցիչներն են, համակարգային դեր են խաղում բնակավայրում՝ մեծապես որոշելով նրա ֆունկցիոնալ-հիերարխիկ կառուցվածքը։ Բնակավայրը համարվում է բնակչության կենսակերպի տարածքային տարբերակումը որոշող գործոններից մեկը։ Շիրակի մարզի օրինակով փորձ է արվել բացահայտել բնակչության կենսակերպի տարածաշրջանային տեսակները և պարզել դրանց կապը բնակավայրերի մեծության և տեղակայման, ինչպես նաև բնակավայրերի համակարգում ֆունկցիոնալ կառուցվածքի և տեղի հետ: