Հտ․ 53 No. 1 (248) (2019)

Նախկինում կատարած ուսումնասիրությունների հիման վրա անդրադարձ է կատարվել ՀՀ տարածքում գոյություն ունեցող վտանգավոր երևույթներին, մասնավորապես` սողանքներին: Դիտարկվել է նաև վերջիններիս կապը ՀՀ սեյսմիկ ակտիվության, երկրաբանական, ջրաերկրաբանական, գեոմորֆոլոգիական կառուցվածքի, լանջերի թեքության և մարդու գործունեության հետ: Վեր է հանվել տարբեր տարիներին Ողջաբերդի սողանքային դաշտում կատարված ուսումնասիրության արդյունքների ոչ գիտական, սխալ մեկնաբանումը, ինչը հանգեցրել է ոչ արդյունավետ հակասողանքային միջոցառումների իրականացմանը: Չեն բացահայտվել նաև սողանքառաջացման և զարգացման մեխանիզմները: Հոդվածում առաջին անգամ տրվում է Ողջաբերդի սողանքային դաշտի ներկայիս վիճակը, տեսակը, սողանքային երևույթների առաջացման մեխանիզմը:

Բարձր նիշերում ստորերկրյա ջրերի ջրառի խնդրի լուծման համար գործնականորեն կարևոր է աղբյուրների տարբեր միջին ամսական ելքերի բազմամյա փոփոխությունների ընթացքի իմացությունը: Ընդհանուր առմամբ, ուսումնասիրվող տարածքի աղբյուրների ելքերի փոփոխությունները (հատկապես հրաբխային շրջաններում) ենթարկվում են ուղղահայաց գոտիականության օրենքին: Նպատակաուղղված դաշտային հետազոտություններ կատարելու համար առաջարկված խնդիրը թույլ է տալիս որոշել հեռանկարային տեղամասերը ռելիեֆի μարձր նիշերում: Դաշտային հետազոտությունների մեթոդներից երաշխավորվում են երկրաֆիզիկական մեթոդները, որոնք արդյունավետորեն կիրառվում են մի շարք հրաμխային մարզերի բարձր նիշերում ստորերկրյա ջրերի որոնման համար:

ՀՀ հրաբխային տարածքների ստորերկրյա ջրերի հայտնաμերման և ջրառ-հորատանցքերի տեղադիրքերի ճշգրիտ որոշման նպատակով Արագածի լեռնազանգվածի տարածքի օրինակով կատարված է կորելյացիոն կապի հայտնաբերում, որի համար հիմք են հանդիսացել երկրաֆիզիկական դաշտային և հորատանցքային տվյալները: Օգտագործված մաթեմատիկավիճակագրական մեթոդը հնարավորություն է տալիս կատարել հաշվարկներ դաշտային տվյալների անհավասարաչափ ցանցի համար: Ստացվել են ստորերկրյա հնահուների ճշգրտված տարածական տեղադիրքերը, ինչը հատկապես կարևոր է նոր ջրառ-հորատանցքերի տեղադրման համար:

ԱՏՀ-ում ստեղծված հատուկ մեթոդների կիրառմամμ Վայքի տարածքում իրականացված գեոմորֆոլոգիական հետազոտությունները հնարավորություն տվեցին բացահայտել բազմաթիվ թաքնված կառուցվածքները` գծային խախտումները և օղակաձև կառույցները (նրանց հատվածները): Դա թույլ տվեց հասկանալու հանքայնացման տեղայնացման առանձնահատկությունները և գնահատելու մարզում նոր արժեքավոր հանքային օբյեկտների հայտնաբերման հեռանկարները:

Հոդվածում քննարկվում է ՀՀ տարածքի պղինձ-պորֆիրային հանքայն ացման հեռանկարների գնահատման օրինակ։ Երկրաμանաերկրաֆիզիկական (գրավիչափական) մոդելավորման միջոցով կանխատեսվում է պղինձպորֆիրային հանքայնացման տարածումը ըստ խորության։ Հաստատված է նաև պղինձ-պորֆիրային հանքայնացման չափերի և գրավիտացիոն դաշտի տեղային անոմալիաների արժեքների միջև կապ։

Փաստացի ելակետային տվյալների վերլուծությամբ հոդվածում հիմնավորվում է Արարատյան գոգավորության սահմաններում վերընթաց քաղցրահամ աղբյուրների ջրերի կտրուկ նվազման (շուրջ 7–8 անգամ) պատճառները։ Աղբյուրների ելքերի արձանագրված փոփոխությունները հիմնականում պայմանավորված են ստորերկրյա ճնշումային ջրերի գերշահագործումով։ Արդյունքում տեղի է ունեցել ստորերկրյա ճնշումային ջրերի պիեզոչափական մակարդակի կտրուկ անկում (մինչև 15 մ և ավել), ինչն իր անմիջական ազդեցությունն է թողել աղբյուրների ջրերի ելքերի վրա, որոնք միմյանց հետ գտնվում են հիդրավլիկական սերտ կապի մեջ։ Այս անբարենպաստ իրավիճակը պահանջում է իրականացնել իրավական, ինստիտուցիոնալ և տեխնիկական համալիր միջոցառումներ:

Հոդվածում Արարատյան հարթավայրի գեոֆիլտրացիոն սխեմայի հիման վրա, վերլուծական եղանակով կատարվել է գրունտային ջրերի մակարդակների փոփոխության կանխատեսում ոռոգելի հողերում՝ դրենաժային համակարգի բացակայության պայմաններում: Հաշվարքները ցույց են տալիս, որ դրենաժային համակարգի բացակայության պայմաններում գրունտային ջրերի մակարդակի բարձրացումը վեգետացայի ժամանակահատվածի առաջին եռամսյակում կազմում է 2,5 մ: Արարատյան հարթավայրի պայմ աններում տեղի է ունենում գրունտային ջրերի ինտենսիվ գոլորշիացում` հանգեցնելով ոռոգելի հողերի մելիորատիվ վիճակի վատթարացմանը: Այսպիսով, գրունտային ջրերի մակարդակի իջեցման անհրաժեշտ պայման է հանդիսանում դրենաժային համակարգի կառուցումը:

Հոդվածում ներկայացված է օբյեկտիվ գեղագիտական գնահատման յուրահատուկ մեթոդիկա։ Կատարվել է գեղագիտական գրավչության աստիճանի վերլուծություն ըստ վերընթաց լանդշաֆտային գոտիների։ Արդյունքում բացահայտվել են առավել գրավիչ տարածքներ, որոնք գտնվում են անտառային ցածր և միջին լեռնային գոտիներում։

Դիտարկվում են Մարմարիկ գետի ավազանում տարածված արտածին գործընթացների ձևավորման պայմաններն ու պատճառները: Քննարկված են հողմնահարվող լեռնային ապարների կազմը, դրանց ֆիլտրացիոն զտման ունակությունը, օդի ջերմաստիճանի օրական մեծ տատանումները, լեռնային լանջերի բարձր մասնատվածությունը, դրանց ձևը և թեքությունը, ռելիեֆի բացարձակ մեծ բարձրությունը և բարձրադիր գոտիականությունը, բուսածածկի բնույթը և հողերի կայունությունը ընդեմ էրոզիայի, մարդու կողմից բնության հավասարակշռության խախտումը, ինչը խթանում է վտանգավոր արտածին գործընթացների ձևավորումը:

Բնական համալիրի խիստ բազմազանության և ուրբանացման օջախայնության պատճառով ՀՀ-ում գյուղական տարածքներն առանձնանում են բնորոշ գծերով և էական դեր ունեն տարածաշրջանների զարգացման գործում: Հոդվածում փաստական նյութի ընդհանրացման հիման վրա տրված են ՀՀ գյուղական տարածքների բնորոշ գծերը և վեր են հանվել գյուղական տարածքների հիմնական տարրերի՝ գյուղական տարաμնակեցման և բնակավայրերի առավել հրատապ հիմնախնդիրները:

Հոդվածում ներկայացված է Շիրակի, Լոռու, Տավուշի անտառային բուսածածկույթի զբոսաշրջային-ռեկրեացիոն գնահատումը: Հետազոտությունն իրականացվել է այդ մարզերում գտնվող երեք հանգուցաին տեղամասերում: Քանի որ բուսածածկույթի բոլոր տիպերի մեջ անտառն ունի առավել մեծ ռեկրեացիոն կարողություն, հոդվածում ներկայացված է անտառի զբոսաշրջային ռեկրեացիոն գնահատումը: Աշխատանքների արդյունքում կազմվել է նաև հետազոտված մարզերի բուսածածկույթի խոշորամասշտաբ քարտեզ: