ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԿԼԻՄԱՅԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ ԲԵԼԱՌՈՒՍԻ ՏԱՐԱԾՔԻ ԽՈՆԱՎՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ԳՆԱՀԱՏՈՒՄԸ
DOI:
https://doi.org/10.46991/PYSUC.2026.SI1.014Բանալի բառեր:
drought, hydro-thermal coefficient of Selyaninov (HTC), index SPEI, moisture conditionsԱմփոփում
Խոնավության պահպանման պայմանների դինամիկայի գնահատումը անհրաժեշտ է երաշտի երևույթներին հարմարվողականության զարգացման հետ կապված հարցերը լուծելու համար՝ դրանց տնտեսական վնասը նվազեցնելու, ինչպես նաև երաշտի առաջացման, զարգացման և ընթացքի օրինաչափություններն ու միտումները բացահայտելու համար՝ դրանց հնարավոր կանխատեսման համար: Այս ուսումնասիրությունը վերլուծում է երաշտի օդերևութաբանական ցուցանիշները՝ Սելյանինովի հիդրոթերմիկ գործակիցը (ՀԹԳ), գոլորշացման և տեղումների ստանդարտացված ինդեքսը (ԳՏՍԻ) Բելառուսում 1994–2024 թվ.-ի տաք եղանակներին (ապրիլ-սեպտեմբեր) ընթացքում: ԳՏՍԻ ինդեքսի ամսական արժեքները ստացվել են Բելառուսի տարածաշրջանների համար Համաշխարհային ԳՏՍԻ տվյալների բազայից (https://soton.eead.csic.es/spei/database.html): ՀԹԳ-ն հաշվարկելու համար օգտագործվել են Բելառուսի Հանրապետության բնական պաշարների և շրջակա միջավայրի պաշտպանության նախարարության պետական կլիմայական տվյալների բազայից ստացված օդի օրական միջին ջերմաստիճանի և տեղումների վերաբերյալ տվյալները: Պարզվել է, որ 1994–2024 թվ.-ի վեգետացիոն սեզոնի ընթացքում Բելառուսում խոնավության պայմանների վատթարացման միտում է նկատվել երկրի գրեթե բոլոր շրջաններում, մասնավորապես՝ ապրիլին, հունիսին և սեպտեմբերին: ՀԹԳ և ԳՏՍԻ ինդեքսների ամենաէական նվազման միտումը նկատվել է հունիսին՝ տատանվելով –1,0-ից –1,5 սահմաններում երկրի տարբեր շրջաններում: Մնացած ամիսներին խոնավության պայմանները գործնականում անփոփոխ են մնացել: Տարբեր ինտենսիվության երաշտներով տարիների հաճախականությունն աճել է, և 2010-ական թվականներից ի վեր ամբողջ երկրում դիտվել է ավելուցակային խոնավությամբ տարիների հաճախականության նվազման միտում: ՀԹԳ և ԳՏՍԻ ինդեքսների համար ամենաանբարենպաստ ժամանակահատվածները օգոստոսն ու սեպտեմբերն են. այս ամիսներին չափավոր երաշտներով տարիների թիվը գերազանցել է խոնավության բարենպաստ պայմաններով տարիների թիվը: ՀԹԳ և ԳՏՍԻ ինդեքսների միջև փոխհարաբերության գնահատումը ցույց է տվել բարձր կոռելյացիայի գործակից և Պիրսոնի կովարիացիա ինչպես առանձին ամիսների, այնպես էլ ամբողջ վեգետացիոն սեզոնի համար: Փոխազդելով միմյանց հետ՝ այս ցուցանիշները նշանակալի են և ունեն բարձր փոխկապակցվածություն փոփոխականների միջև, քանի որ դրանք արտացոլում են նմանատիպ օդերևութաբանական արժեքներ, ինչը թույլ է տալիս դրանք օգտագործել ինչպես տարածքի խոնավության ռեժիմի արագ գնահատման, այնպես էլ հեռազննման տվյալների և մոդելային հաշվարկների ինտեգրման միջոցով կանխատեսումների համար։
Ներբեռնումներ
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 ԵՊՀ Գիտական տեղեկագիր
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
