ՊԼԱՍՏԻԿ ԱՂՏՈՏՈՒՄԸ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ԽՆԴԻՐ. ԴՐԱ ԼՈՒԾՄԱՆ ՄՈՏԵՑՈՒՄՆԵՐԸ

Ամփոփում

Աղտոտման գլոբալ մասշտաբը և վտանգի մակարդակը համեմատելի են միայն գլոբալ տաքացման և կլիմայի փոփոխության հետ: Սինթետիկ պոլիմերային նյութերի միկրոմասնիկները (միկրոպլաստիկներ) այժմ հանդիպում են բոլոր բնական միջավայրերում՝ հողում, ջրում, ձյան մեջ, օդում և կենդանի օրգանիզմներում: Այնուամենայնիվ, միկրոպլաստիկ աղտոտումը մարդածին միկրոմասնիկներով շրջակա միջավայրի աղտոտման ավելի լայն խնդրի միայն տեսանելի մասն է: Դրանց թվում, միկրոպլաստիկներից բացի, ամենատարածված միկրոմասնիկներն են ապակեպլաստիկը, մոդիֆիկացված ցելյուլոզային մանրաթելերը, ճանապարհային գծանշումներից ապակե գնդիկները, ապակե առարկաների միկրոբեկորները, էլաստոմերային միկրոմասնիկները (օրինակ՝ անվադողերի մաշվածությունից), մուրը (ածխի, դիզելային վառելիքի, կենսավառելիքի և կենսազանգվածի թերի այրման արդյունք), կոմպոզիտային նյութերի միկրոմասնիկները, մետաղի կոռոզիան, աղյուսի մաշվածությունը և այլն: Այս միկրոմասնիկների աղբյուրները, տեղափոխման ուղիները, վարքային բնութագրերը և շրջակա միջավայրի վրա ազդեցությունը գործնականում չեն ուսումնասիրվել: Ջրում լուծվող թափոնային պոլիմերային նյութերը, որոնք նույնպես լայնորեն կիրառվում են մարդկային գործունեության տարբեր ոլորտներում և մտնում են շրջակա միջավայր, պահանջում են առանձին քննարկում և ուսումնասիրություն: Այս պոլիմերները օգտագործվում են ներկերի և տարբեր ծածկույթների արտադրության մեջ, որպես հավելանյութեր թղթի և բետոնի արտադրության մեջ, ծովի ջրի աղազրկման, կեղտաջրերի մաքրման կայաններում մաքրման և նավթի արտադրության մեջ, ինչպես նաև որպես հավելանյութեր թունաքիմիկատների, պարարտանյութերի, կոսմետիկայի և դեղագործական արտադրանքներում: Այս խնդրին նվիրված գիտական ուսումնասիրությունների մեծ մասը փաստաթղթավորում է աղտոտիչների առկայությունը որոշակի միջավայրերում, դրանց քանակը և կազմը՝ առանց պլաստիկ առարկաների կամ դրանց մասնիկների տվյալ վայրում հայտնվելու աղբյուրների, գործոնների, ուղիների և մեխանիզմների մանրակրկիտ վերլուծության: Մեր հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ պլաստիկ աղտոտման դեմ պայքարը միայն մասամբ է գտնվում արդյունաբերական էկոլոգիայի ոլորտում, մինչդեռ զգալի մասը գտնվում է սոցիալական էկոլոգիայի ոլորտում: Համապատասխան տեխնոլոգիաների և ենթակառուցվածքների առկայությունը չի կարող երաշխավորել պլաստիկ աղտոտման խնդրի լուծումը՝ առանց թափոնների հեռացման կանոնակարգերի լայն հանրային աջակցության: Արտադրված բոլոր պլաստմասե արտադրանքի մոտ կեսը փաթեթավորումներ, տարաներ և փաթեթավորման նյութեր են, որոնց ծառայության ժամկետը մեկ ժամից պակաս է, որից հետո դրանք վերածվում են պլաստմասե թափոնների, որոնց բնական պայմաններում քայքայման համար կարող է պահանջվել հազարավոր տարիներ։ Նույնքան տարածված է նաև սինթետիկ տեքստիլի և պլաստիկ միկրոմասնիկներ պարունակող անձնական հիգիենայի միջոցների օգտագործումը: 8.142 մլրդ մարդուց բաղկացած աշխարհի բնակչությունը (2024 թ.) տարեկան արտադրում է մոտ 1 մլրդ տոննա պլաստիկ թափոն։ Ուստի, սկզբունքային նշանակություն ունի, թե արդյոք թափոնների հեռացման կանոնակարգերի պահպանումը տվյալ տարածաշրջանում տարածված պրակտիկա է։