Արհեստական բանականությունը ռազմական ոլորտում՝մահաբեր ինքնավար զենքային համակարգերի սահմանումից դուրս. հասկացությունների հստակեցում և գործառութային շրջանակ
DOI:
https://doi.org/10.46991/BYSU.C/2026.17.1.087Բանալի բառեր:
ռազմական արհեստական բանականություն, մահաբեր ինքնավար զենքային համակարգեր (LAWS), ինքնավար զենքային համակարգեր (AWS), ալգորիթմային պատերազմ, միջազգային մարդասիրական իրավունք, մարդկային վերահսկում, որոշումների աջակցում, կիբեր և տեղեկատվական գործողություններԱմփոփում
Վերջին տասնամյակում ռազմական ոլորտում արհեստական բանականության կիրառման շուրջ իրավական և էթիկականքննարկումները հիմնականում կենտրոնացել են «մահաբեր ինքնավար զենքային համակարգերի» (LAWS) և, այսպես կոչվող,«սպանող ռոբոտների» խնդրի վրա։ Սակայն ժամանակակից ռազմական արհեստական բանականության կիրառություններըէապես ավելի լայն շրջանակ ունեն և ընդգրկում են հետախուզություն, դիտարկում և հետախուզում (ISR), հրամանատարության և վերահսկման համակարգերում (C2) որոշումների աջակցում, կիբեր և տեղեկատվական գործողություններ, ինչպես նաևլոգիստիկա և ուսուցում։ Այս հոդվածում վերլուծվում է, թե ինչպես են «ինքնավարություն» և «ռազմական արհեստական բանականություն» հասկացությունները ձևավորվել քաղաքականության, իրավունքի և էթիկայի ոլորտներում՝ առաջարկելով գործառութային մոտեցում, որը համահունչ է ժամանակակից ռազմական պրակտիկային և արհեստական բանականությամբ պայմանավորված նոր գործառույթներին։ Ցույց է տրվում, թե ինչպես է գիտական և ռազմավարական գրականությունը աստիճանաբար ընդլայնել LAWS-ի շուրջ ձևավորված օրակարգը՝ անցում կատարելով դեպի «ալգորիթմային պատերազմի» և «պաշտպանական արհեստական բանականության» ավելի ընդգրկուն տեսություններ։ Այս հիմքի վրա առաջարկվում է երեք առանցքով կառուցված վերլուծական շրջանակ՝ կիրառման նպատակ, ազդեցությունների տեսակներ և դերակատարում որոշումներիշղթայում, ինչպես նաև ներկայացվում են ինքնավար զենքային համակարգերի (AWS) և մահաբեր ինքնավար զենքային համակարգերի (LAWS) աշխատանքային սահմանումները։ Եզրակացվում է, որ ռազմական արհեստական բանականության իրավական, էթիկական և քաղաքական գնահատումը առավել արդյունավետ է, երբ հիմնվում է գործառույթների, ազդեցությունների ևվերահսկման ձևերի վրա, այլ ոչ թե միայն տերմինաբանական ձևակերպումների։
Ներբեռնումներ
Հղումներ
Anderson K., Waxman M.C., Law and Ethics for Autonomous Weapon Systems: Why a Ban Won’t
Work and How the Laws of War Can, 2013.
Anneken M. et al., Ethical Considerations for the Military Use of Artificial Intelligence in Visual
Reconnaissance, arXiv, 2025.
Arkin R.C., Lethal Autonomous Systems and the Plight of the Noncombatant, 2013.
Asaro P., On Banning Autonomous Weapon Systems: Human Rights, Automation, and the
Dehumanization of Lethal Decision-Making, International Review of the Red Cross, Vol. 94, 2012,
pp. 687–709.
Beard J.M., Autonomous Weapons and Human Responsibilities, Georgetown Journal of International
Law, Vol. 45, 2014, pp. 617–681.
Bhuta N. et al., Autonomous Weapons and International Law, 2016.
Blom J.A., Unmanned Aerial Systems: A Historical Perspective, Combat Studies Institute Press, 2010.
Bode I., Practice-Based and Public-Deliberative Normativity: Retaining Human Control over the Use
of Force, European Journal of International Relations, Vol. 29, 2023, pp. 753–776.
Bode I., Watts T.F.A., Algorithmic Warfare: Taking Stock of a Research Programme, Global Society,
Vol. 37, 2023, pp. 1–24.
Bode I. et al., Algorithmic Warfare: Taking Stock of a Research Programme, Global Society, Vol. 38,
2024.
Bode I. et al., Prospects for the Global Governance of Autonomous Weapons: Comparing Chinese,
Russian, and U.S. Practices, Ethics and Information Technology, 2023.
Bruun L., Bo M., Bias in Military Artificial Intelligence and Compliance with International
Humanitarian Law, SIPRI, 2025.
Caballero W.N., Jenkins P.R., On Large Language Models in National Security Applications, Stat,
2024.
Canellas M.C., Haga R.A., Toward Meaningful Human Control of Autonomous Weapons Systems
Through Function Allocation, in 2015 IEEE International Symposium on Technology and Society
(ISTAS), 2015, pp. 1–7.
Chapa J., Military AI Ethics, Journal of Military Ethics, Vol. 23, 2024.
Christie E.H. et al., Regulating Lethal Autonomous Weapon Systems, AI and Ethics, 2023.
Crootof R., The Killer Robots Are Here: Legal and Policy Implications, Cardozo Law Review, Vol. 36,
2014, pp. 1837–1915.
Demy T., Human–Machine Decision Authority, 2020.
Devitt S.K., Normative Epistemology for Lethal Autonomous Weapons Systems, in Lethal
Autonomous Weapons: Re-Examining the Law and Ethics of Robotic Warfare, Oxford University
Press, 2020.
Ehrhard T.P., Air Force UAVs: The Secret History, Mitchell Institute, 2010.
Haney B., Applied Artificial Intelligence in Modern Warfare and National Security Policy, 2019.
Homayounnejad M., Military AI and Command Responsibility, 2019.
Johnson A.M., Moral Responsibility and Autonomous Systems, 2022.
Johnson A.M., Axinn S., The Morality of Autonomous Robots, Journal of Military Ethics, 2013. Kastan B., Autonomy and Accountability, 2012.
Keane J.F., Carr S.S., A Brief History of Early Unmanned Aircraft, Johns Hopkins APL Technical
Digest, Vol. 32, 2013, pp. 558–571.
Khalil A. et al., Assessing the Legality of Autonomous Weapon Systems, 2024.
Koch W. et al., [հոդվածի հղման մեջ վերնագիրն ամբողջությամբ նշված չէ], 2023.
Kwik J., van Engers T., Algorithmic Fog of War: When Lack of Transparency Violates the Law of
Armed Conflict, Journal of Future Robot Life, Vol. 1, 2021, pp. 53–75.
Maathuis C., Cools A., Human Oversight in Military AI, 2025.
Mamak K., Kowalczewska K., Human Oversight and Autonomous Systems, 2023.
Martynova E., Navigating Regulation of AI-Powered Cyber Operations in the Realm of the Use of
Force, 2024.
McFarland T., Autonomous Weapon Systems and the Law of Armed Conflict, Cambridge University
Press, 2020.
Meier M.W., Lethal Autonomous Weapons Systems, in Complex Battlespaces, Christopher M. Ford &
Winston S. Williams eds., 2018.
Morgan F.E. et al., Military Applications of Artificial Intelligence: Ethical Concerns in an Uncertain
World, RAND Corporation, 2020.
Nalin G., Tripodi P., Hybrid Warfare and Emerging Technologies, 2023.
Nunes A.S., The Legality and Accountability of Autonomous Weapon Systems, 2022.
O’Rourke R., Navy Shipboard Lasers and the Phalanx Close-In Weapon System (CIWS),
Congressional Research Service, R45098, 2020.
Pacholska M., Military Artificial Intelligence and the Principle of Distinction: A State Responsibility
Perspective, 2022.
Prisacariu V., The History and the Evolution of UAVs from the Beginning till the 70s, Journal of
Defense Resources Management, Vol. 8, 2017, pp. 181–189.
Rivera J.P. et al., Escalation Risks from Language Models in Military and Diplomatic Decision Making,
2024.
Roberson T. et al., A Method for Ethical AI in Defence (MEIAD), 2022.
Roberts A., Venables A., The Role of Artificial Intelligence in Kinetic Targeting from the Perspective
of International Humanitarian Law, in Proceedings of the 13th International Conference on Cyber
Conflict (CyCon): Going Viral, NATO Cooperative Cyber Defence Centre of Excellence, 2021,
pp. 43–57.
Roff H., The Strategic Robot Problem, 2014.
Sassòli M., Autonomous Weapons and International Humanitarian Law: Advantages, Open Technical
Questions and Legal Issues to Be Clarified, International Law Studies, Vol. 90, 2014, pp. 308–340.
Schneider J., Macdonald J., The Rise of Unmanned Technologies, in The Hand Behind Unmanned:
Origins of the U.S. Autonomous Military Arsenal, Oxford University Press, 2025.
Schraagen J.G.W.C., Responsible Use of AI in Military Systems: Prospects and Challenges,
Ergonomics, 2023.
Schuller A.L., At the Crossroads of Control: The Intersection of Artificial Intelligence in Autonomous
Weapon Systems with International Humanitarian Law, International Law Studies, Vol. 95, 2019,
pp. 437–471.
Sharikov P., International Regulations of Lethal Autonomous Weapons Systems: Transatlantic Security
Dialogue, World Economy and International Relations, 2024.
Sharkey N., The Evitability of Autonomous Robot Warfare, International Review of the Red Cross,
Vol. 94, 2012, pp. 787–799.
Shekh et al., Operational Ethics of Autonomous Systems, 2025.
Shinbo, Lethal Autonomous Weapon Systems (LAWS) Confronting the Robot Law Perspectives,
IEICE ESS Fundamentals Review, 2020.
Simmons-Edler et al., Human–AI Interaction in Military Systems, 2025.
Sparrow R., Killer Robots, in Political Minefields, 2019.
Syse H., Cook M., Ethics of Military AI, 2023.
Taddeo M., The Ethics of Artificial Intelligence in Defence, Oxford University Press, 2024. Taddeo M., Blanchard A., A Comparative Analysis of the Definitions of Autonomous Weapons
Systems, Science and Engineering Ethics, Vol. 28, 2022, Article 10.
Taddeo M., Floridi L., Regulate Artificial Intelligence to Avert Cyber Arms Race, Nature, Vol. 556,
2018, pp. 296–298.
Taddeo M. et al., Ethical Principles for Artificial Intelligence in National Defence, Philosophy &
Technology, Vol. 34, 2021, pp. 439–465.
Warren A., Hillas A., Autonomy and Moral Responsibility, 2020.
Wasilow S., Thorpe J., Artificial Intelligence, Robotics, Ethics, and the Military: A Canadian
Perspective, AI Magazine, Vol. 40, 2019, pp. 47–56.
Werrell K.P., The Evolution of the Cruise Missile, Air University Press, 1985.
Work R.O., Establishment of an Algorithmic Warfare Cross-Functional Team (Project Maven),
Memorandum, Apr. 26, 2017.
Yucel et al., Drones, Bots, and the Law, 2023.
Zakharchuk, AI and Escalation Control, 2025.
International and institutional documents
Convention on Certain Conventional Weapons (CCW), Group of Governmental Experts on Emerging
Technologies in the Area of Lethal Autonomous Weapons Systems, Final Report, U.N. Doc.
CCW/GGE.1/2019/3, Sept. 25, 2019.
Convention on Certain Conventional Weapons, Group of Governmental Experts on Emerging
Technologies in the Area of Lethal Autonomous Weapons Systems, Report of the 2019 Session,
U.N. Doc. CCW/GGE.1/2019/3, Sept. 25, 2019.
Convention on Certain Conventional Weapons, Group of Governmental Experts on Emerging
Technologies in the Area of Lethal Autonomous Weapons Systems, Report of the 2021 Session,
U.N. Doc. CCW/GGE.1/2021/CRP.2, Dec. 3, 2021.
Council of the European Union, EU Statement on Lethal Autonomous Weapon Systems, Statement to
the CCW GGE on LAWS, Apr. 9, 2018.
Heyns C., Report of the Special Rapporteur on Extrajudicial, Summary or Arbitrary Executions, U.N.
Doc. A/HRC/23/47, 2013.
Human Rights Watch & Harvard Law School International Human Rights Clinic, Losing Humanity:
The Case Against Killer Robots, 2012.
International Committee of the Red Cross, Autonomous Weapons: Decisions to Kill and Destroy Are
a Human Responsibility, Statement to the CCW Meeting of Experts on LAWS, Apr. 11, 2016.
International Committee of the Red Cross, Autonomous Weapon Systems: Implications of Increasing
Autonomy in the Critical Functions of Weapons, 2016.
International Committee of the Red Cross, Autonomous Weapon Systems: Implications of Increasing
Autonomy in the Critical Functions of Weapons, 2017.
International Committee of the Red Cross, Views of the ICRC on Autonomous Weapon Systems, Nov.
2016.
NATO, NATO Artificial Intelligence Strategy, Oct. 22, 2021.
NATO, Summary of the NATO Artificial Intelligence Strategy, Oct. 22, 2021.
Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and Relating to the Protection of
Victims of International Armed Conflicts (Protocol I), June 8, 1977, 1125 U.N.T.S. 3.
U.N. GGE on Lethal Autonomous Weapons Systems, Report of the 2017 Session, U.N. Doc.
CCW/GGE.1/2017/CRP.1, 2017.
U.S. Department of Defense, Directive 3000.09, Autonomy in Weapon Systems, Nov. 21, 2012,
incorporating Change 2, May 8, 2017.
U.S. Navy, MK 15 – Phalanx Close-In Weapon System (CIWS) Fact File, last updated Sept. 20, 2021.
Internet resource
Campaign to Stop Killer Robots, About Us.
U.N. Office at Geneva, CCW Group of Governmental Experts on Lethal Autonomous Weapons
Systems to Meet Next Week, Press Release, Nov. 10, 2017.
U.N. Office for Disarmament Affairs, Timeline of LAWS in the CCW.
Ներբեռնումներ
Հրատարակվել է
Թողարկում
Բաժին
Արտոնագհր
Copyright (c) 2026 Татевик Давтян
Այս աշխատանքն արտոնագրված է որպես a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
