Banber Erevani hamalsarani. Banasirut'yun.
| E - ISSN | : | 2738-2575 |
| P - ISSN | : | 1829-457X |
Ծովը և ջուրը հնուց ի վեր համարվել են կյանքի սկզբնավորման և հարատևության խորհրդանիշ, հետևաբար նաև առասպելական շատ կենդանիների ու էակների վերագրվել է ծովային/ջրային ծագում։ Բացառություն չեն հրեղեն ձիերը/նժույգները, որոնք հաճախ անքակտելիորեն կապված են վիպական կամ հեքիաթային դյուցազունների կերպարներին ու նրանց հիմնական փոխադրամիջոցն են վիպական տարբեր ստեղծագործություններում։ Թեև հրեղեն ձիերը, հերոսներին սրընթաց տեղափոխելով տարածության և ժամանակի միջով, ճախրում են երկնքում, սակայն նրանց ծագումնավայրը համարվում է ծովը։ Դրանով իսկ առասպելական նժույգն իր բնույթով նույնանում է երկնակամարով շարժվող արևին, որի դիցաբանական սկզբնամայրը նույնպես ծովն է։ Հոդվածում հայ վիպական բանահյուսության տվյալներով քննության է առնվում ծովածին առասպելական նժույգի մոտիվը, որում միահյուսված է արևի, ձիու և ջրի/ծովի պաշտամունքը։ Թեև բանահյուսական կոնկրետ ժանրերում այն արտահայտվում է իբրև մոտիվ, սակայն համեմատական առասպելաբանության տեսանկյունից՝ ծովածին նժույգի մոտիվը միանգամայն դիտարկելի է որպես առասպելույթ, որի հնությունը հասնում է առնվազն վայրի ձիու ընտելացման ժամանակները։
В. В. Иванов, Конь // Мифы народов мира (энциклопедия), т. 2, М., Издательство «Советская эн-циклопедия», 1992, էջ 666: Հնդեվրոպական հասարակությունում ձիու ունեցած դերի մասին տե՛ս E. P. Hamp, The Indo-European Horse // Wien Worlds collide: indo-Europeans and Pre-Indo-European (ed. T. L. Markey and J. Greppin), Ann Arbor, Caroma Publishers, 1990, էջ 211-226; D. Anthony, Horse, Wagon and Chariot: Indo-European Languages and Archaeology // Antiquity, 69, 1995, էջ 554-565; D.Q. Adams, J. P. Malory, D. A. Miller, Horse // Encyclopedia of Indo-European Culture, London-Chicago, Fitzroy Dearborn Publishers, 1997, էջ 273-279։
Տ. Ս. Դալալյան, Վաղ թյուրքական երկու դիցանուն հայ մատենագիրների երկերում // Orientalia, 1, ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ, Եր., 2003, էջ 74-76; Տ. Ս. Դալալյան, Շիրուան տեղանուան ստուգաբանութեան շուրջ // Հայկազեան հայագիտական հանդէս, Պէյրութ, 2006, հ. ԻԶ, էջ 23-24։
Ս. Գ. Հմայակյան, Վանի թագավորության պետական կրոնը, Երևան, ՀԳԱ հրատ., 1990, էջ 45։
Մ. Ա. Իսրայելյան, Էրեբունի բերդ-քաղաքի պատմություն (ըստ արձանագրական և հնագիտական նյութերի), Եր., «Հայաստան», 1971, էջ 72–73։
Հերոդոտոս, Պատմություն ինը գրքից (թարգմ. Ս. Կրկյաշարյան), Եր., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1986, 88 (I, 216)։
Քսենոփոն, Անաբասիս (թարգմ. Ս. Կրկյաշարյան), Երևան, ՀԽՍՀ ԳԱ հրատ., 1970, էջ 98 (IV, 34)։
Страбон, География в 17 книгах, М., «Наука», 1964, IX, 14, 9.
Գ. Սրվանձտյանց, Երկեր, հ. 1, Եր., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1978, էջ 76. «Վարագայ լեռը, որոյ գագաթին վրայ ելլողը կը տեսնայ եղեր, թէ ի՛նչպէս արևը վերջնալոյսին կը մտնէ ծովը, կը լողանայ, մաքրուելու և հանգչելու ըրած ուղևորութենէն»։
Հ. Ղ. Ալիշան, Հին հաւատք կամ հեթանոսական կրօնք հայոց, Վենետիկ, 1895, էջ 89, ծան. 3։
Նույն տեղում, էջ 88-89։
Բ. Ե. Թումանյան, Հ. Հ. Մնացականյան, Բրոնզե դարի գոտի-օրացույց, Եր., «Միտք», 1965, էջ 29–30։
Հ. Հ. Մնացականյան, Արևապաշտության հետքերը հին Հայաստանում ըստ բրոնզե պեղածո իրերի // Աշխատություններ ՀՍՍՌ ԳԱ պետական պատմական թանգարանի, հ. 1, Եր., ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1948, էջ 74։
Հրաշապատում հեքիաթի հարուստ բնաշխարհում յուրահատուկ տեղ ունի այգին՝ որպես մարդու իդեալական կենսատարածք՝ լուսավոր, ծաղկավետ, բերքառատ, որի հետ հեքիաթում կապվում են սիրո, միության, ամուսնության, աճի և պտղավորման մոտիվները:
Հոդվածում քննվում են հեքիաթում այգուն վերաբերող հիմնական մոտիվները և դրանց տարբեր դրսևորումները՝ եդեմական, անմահական այգուց մինչև հասարակ այսրաշխարհային այգիներ: Ներկայացվում է այգին՝ որպես Աստծո կողմից մարդուն ընծայված իդեալական կենսատարածք, որի ոչ ճիշտ օգտագործումը որոշ սյուժեներում հանգեցնում է այգու կորստի մոտիվներին: Դիտարկվում են բանահյուսական այս մոտիվների որոշ գրական մշակումներ հայ և համաշխարհային հեքիաթագրության մեջ (Հ. Թումանյան, Հ. Ք. Անդերսեն, Օ. Ուայլդ), փորձ է արվում վեր հանել այգու խորհրդաբանությունը քննարկվող սյուժեներում, դիտարկել այգի-երգող թռչուն կապի խնդիրը՝ հոգի և մարմին միասնության իմաստաբանության համատեքստում:
Մ. Աբեղյան, Երկեր, հ. 1, Եր., 1966:
В.Н. Топоров, Модель мира (мифопеэтическая), Мифи народов мира, Советская
энциклопедия, М., т. 2, 1992.
Ն. Վարդանյան, Սահմանային գոտու սիմվոլիկան հրաշապատում հեքիաթում, «Ոսկե դիվան»,
հեքիաթագիտական հանդես, պրակ 4, 2012-2013, էջ 46-53:
Հ. Պետրոսյան, Հայ միջնադարյան պատկերացումները իդեալական կենսատարածքի եւ կենսընթացի մասին.
Աշխարհը որպես այգի // Հանդէս ամսօրեայ, Վիեննա-Երեւան, 2002, թիվ 1-12, էջ 411-440;
«Сад: Символы, метафоры, аллегории, М., «Памятники исторической мысли»,
Հայ ժողովրդական հեքիաթներ, հ. 1, Եր., 1959:
Հայ ժողովրդական հեքիաթներ, հ. 2, Եր., 1959:
Հայ ժողովրդական հեքիաթներ, հ. 3, Եր., 1962:
Հայ ժողովրդական հեքիաթներ, հ. 4, Եր., 1963:
Հայ ժողովրդական հեքիաթներ, հ. 5, Եր., 1966:
Հայ ժողովրդական հեքիաթներ, հ. 6, Եր., 1973:
Հայ ժողովրդական հեքիաթներ, հ. 15, Եր., 1998:
Ռ. Գրիգորյան, Գեղարքունիք, «Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն», հ. 14, Եր., 1983:
Ե. Լալայան, Երկեր, հ. Գ, Եր., 2004թ.:
Ջ.Ֆրեզեր, Ոսկե ճյուղը. մոգության և կրոնի ուսումնասիրություն, Եր., 1989:
Ն. Վարդանյան, Եդեմի, դրախտի պարտեզի և այգու այլաբանությունը հայ ժողովրդական քնարերգության
մեջ, «Էջմիածին», Մայիս 2021, էջ 79-91:
Ն. Վարդանյան, Քունը հեքիաթի կառուցվածքային շղթայում // «Քունը և երազը հեքիաթում»,
Գիտաժողովի ծրագիր և թեզիսներ, Հովհ.Թումանյանի թանգարան, Եր., 2015, էջ 20-21:
Սասունցի Դավիթ, Եր., 1961:
Հ. Թումանյան, Երկերի լիակատար ժողովածու, հ. 4, Եր., 1991:
Վ. Դևրիկյան, Հազարան բլբուլի Թումանյանի մշակումը հեքիաթի տարբերակների համատեքստում //
«Ոսկե դիվան», հեքիաթագիտական հանդես, պրակ 6, Եր., 2018-2019:
Андерсен Х.К., Сказки рассказанные детям (узд. Подготовили Л.Ю.Брауде и
И.П.Стреблова), Москва, 1983.
Հ.Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան, հ. 1, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 1926:
Գ.Սրվանձտյանց, Երկեր, հ. 1, Եր., 1978թ.:
Օսկար Ուայլդ, Երկեր, Եր., 1980:
Հ. Թումանյան, Երկերի լիակատար ժողովածու, հ. 9, Եր., 1997:
«Հայոց հին և միջնադարյան բանաստեղծության քրեստոմատիա», կազմ.՝ Ա. Գ. Մադոյան, Գ. Գ. Անանյան,
Եր., 1979:
Ժ. Քալանթարյան, Հայ գրականագիտության պատմություն, Եր., 1986:
Ղ. Ալիշան, Հայոց երգք ռամկականք, Վենետիկ, ս.Ղազար, 1852, էջ:
Ա. Մնացականյան, Հայկական միջնադարյան ժողովրդական երգեր (խմբ.` Շ. Նազարյան, Էմ. Պիվազյան),
Եր. 1956:
Հոդվածը նվիրված է Հակոբ Պարոնյանի մանկական ստեղծագործություններին։ Դիտարկվել են հեղինակի հրաշապատում հեքիաթները, դրանց կառուցման արվեստը, մոդելի ընտրության տրամաբանությունն ու ակունքները, ըստ այդմ նաև՝ հեղինակի աշխարհայացքը։
Ինչպես մեծահասակներին հասցեագրված երկերում, այնպես էլ մանկագրության համապատկերում, երգիծաբան մանկագիրը նախապատվությունը տալիս է իրապատում ստեղծագործություններին՝ երեխաներին օրինաչափորեն և հետևողականորեն հրամցնելով իրական կյանքին արձագանքող երկեր։ «Կարմիր Վարդուկը» և «Կուկէսի մատանին» հրաշապատում հեքիաթների պարագայում, սակայն, գրողը շեղվում է իր իսկ գծած օրինաչափությունից՝ առաջին գործի դեպքում կառուցելով սարսափազդու հրաշքի մոդելը, իսկ երկրորդի պարագայում՝ կազմաքանդելով այն և կոտրելով հավատը դրա նկատմամբ։
Little Red Riding Hood, London, 1989, p 8.
«Թատրոն բարեկամ մանկանց», կիսամսյա պատկերազարդ հանդես, Կ. Պոլիս, 1876, էջ 41:
Perrault Ch., Histories ou Contes du temps passé, 1697:
Հերոդոտոս, Պատմություն ինը գրքից, Եր., 1986, էջ 8:
Պլատոն, Երկեր չորս հատորով, հ. 4, Եր., 2017, էջ 53:
Հոդվածում ներկայացված են 19-րդ դարավերջի և 20-րդ դարասկզբի արևմտահայ նշանավոր հեղինակներ, որոնք զբաղվել են բանահավաքչությամբ և իրենց գրառումների լավագույն նմուշները կամ ենթարկել են գրական մշակման, կամ ընտրել բանահյուսական սկզբնաղբյուրներից օգտվելու այլ եղանակներ: Թլկատինցին, Մշո Գեղամն ու Ռուբեն Զարդարյանը հեքիաթը դիտարկել են իբրև ժանրային խաչաձևումների տիրույթ՝ կերտելով միջժանրային յուրօրինակ ստեղծագործություններ: Քննվել են նաև նրանց այլ ժանրերի երկերում հեքիաթային տարրերի կամ դրվագների ներմուծման տարաբնույթ դրսևորումներն ու բանահյուսական նյութի մշակման ուրույն սկզբունքները: Հիշարժան է, որ ուսումնասիրվող բոլոր հեղինակները գրական միևնույն ուղղության հետևորդներ են:
Գ. Սրաունձտեանց, Համով հոտով, հ.Ա, Փարիզ, Printed in France, 1949:
Ս. Սարինյան, Հայոց գրականության երկու դարը, Եր., «Սովետական գրող», 1988:
Էդ. Ջրբաշյան, Գեղագիտություն և գրականություն, Եր., ԵՊՀ հրատ., 1983:
Զ. Եսայան, Թրքահայ ժամանակակից գրողներ, Հայ գրողների Կովկասյան ընկերութիւն, N 2, Գրական երեկոներ, Թիֆլիս, տպ. Ն. Աղանեանցի, 1916:
Ռ. Զարդարյան, Ցայգալույս, Եր., Հայպետհրատ, 1959:
Թլկատինցին եւ իր գործը, առաջ.՝ Ա. Չոպանեան, Պոստոն, Ա. հ., 1927:
Լ.Կարապետյան, Թլկատինցի, Եր., ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1966:
Յ. Օշական, Համապատկեր արեւմտահայ գրականութեան, հ. 7, Արուեստագէտ սերունդ, Անթիլիաս, Կաթողիկոսութիւն Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, 1979:
Թ. Հայրապետյան, Կարմիր կովն իբրև տոտեմ-նախնի հայկական հրաշապատում հեքիաթներում, Ոսկե Դիվան, պրակ-2, Երևան, 2010, էջ 17-24:
Թլկատինցի, Լ. Բաշալյան, Առանձնար, Երկեր, Եր., «Սովետական գրող», 1982:
Նվ. Վարդանեան, Ալ. Սեմիրջյան-Բեքմեզյան, Ն. Վարդանյան, Հայ ժողովրդական և գրական հեքիաթի արդի հիմնախնդիրները, Եր., ՀՀ ԳԱԱ գիտակրթական միջազգային կենտրոն, 2015:
Ե. Օտեան, Մեր երեսփոխանները (Գեղամ Տէր Կարապետեան), Մանանայ, Կ. Պոլիս, 1913, տպագրութիւն Տ. Ասատուրեան եւ որդիք, նոյեմբերի 30, թիւ 8 , էջ 117-122:
Գ. Տէր Կարապետեան, Ողորմածը, «Արեւելք», Կ. Պոլիս, 1895/ ԺԲ. տարի, 3536, 7 դեկտեմբեր, 3537, 9 դեկտեմբեր, 3538, 10 դեկտեմբեր, 3539, 11 դեկտեմբեր, 3540, 12 դեկտեմբեր, 3541, 13 դեկտեմբեր:
Հ. Պետրոսյան, Գեղամ Տեր-Կարապետյան, Մշո Գեղամ, Եր., ԵՊՀ հրատ., 1983:
Գ. Տէր Կարապետեան (Գեղամ ), Տարօնի Աշխարհ, Պատկերներ ու Պատմուածքներ, Փարիզ, Printed in France, 1931:
Ն. Պապիկեան, Տարեցոյց, Գ. տարի, Կ. Պոլիս, Յ. Մատթէոսեան հրատ., 1907:
В. Я., Пропп, Исторические корни волшебной сказки (Брачная ночь). // Л.: ЛГУ. 1946, c. 303-308.
Ա. Ղանալանյան, Ավանդապատում, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1969:
Ռ. Զարդարեան, Ցայգալոյս, Անթիլիաս, Լիբանան, տպ. Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, 1977:
Ռ. Զարդարեան, Մեղրագետ, Միջին ընթացք, Ա տարի, Կ . Պոլիս, «Լուսաղբիւր» հրատ., 1913:
Կ. Սասունի, Պատմութիւն արեւմտահայ արդի գրականութեան, Պէյրութ, «Համազգային» հրատ., 1951:
Հոդվածը նվիրված է «Մոխրոտիկ» հեքիաթի հայկական գրական տարբերակների քննությանը: Դիտարկվել են Աարնե-Թոմփսոն-Ութերի հեքիաթների դասակարգման հարացույցի ATU510A և ATU510B թվահամարների համապատասխանող երկու տարբերակին հարող հեքիաթներ՝ Թլկատինցու «Այգիիս փշենին» և Ռափայել Պատկանյանի «Մարիամ» գործերը: Կատարվել է կառուցվածքային և հոգեվերլուծական քննություն, դիտարկվել են հեքիաթի հենքում ընկած Էլեկտրայի բարդույթը, եղանակների փոփոխման ծեսի արտահայտությունները:
Հոդվածում անդրադարձ է տրվել նաև հեքիաթի արևմտահայերեն մի յուրօրինակ թարգմանությանը՝ «Մոխրանուշ»-ին, որն ուսումնասիրվում է առաջին անգամ:
Թլկատինցի, Բաշալյան Լ․, Առանձար, Երկեր, Եր., 1982:
«Հայ պատանի», պատկերազարդ շաբաթաթերթ, Կ. Պոլիս, 1921, թ. 38:
Հայրապետյան Թ., Արքետիպային հարակցումները հայկական հրաշապատում հեքիաթներում, Եր., 2016:
Պատկանյան Ռ., Երկերի ժողովածու, հ. 2, Եր., 1964:
Меликян Г., Новые вопросы сюжетно-мотивных вариантов сказки «Золушка», «Ոսկե դիվան» հեքիաթագիտական հանդես, 2012-2013, պրակ 4, էջ 62-75.
Bettelheim B., The Uses of Enchantment, New York, 1989:
Brueyere L., Les Contes populaires de la Grande-Bretagne, Paris, 1875:
Husson H., La Chaine Traditionelle: Contes et Légendes un point de vue mythique, Paris, 1874:
Jameson R., Cinderella in China // Cinderella: A Casebook, New York, 1982.
Perrault Ch., Histories ou Contes du temps passé, Paris, 1697.
Հոդվածում ժամանակագրական կարգով քննության են առնվում հայ ժողովրդական հեքիաթների բնագրային և միջնորդավորված թարգմանությունների մի շարք ժողովածուներ: Մասնավորապես առանձնանում են հրատարակություններ, որոնց հեքիաթանյութը պատմվել է հայերեն, գրառվել օտար լեզվով, իսկ գրառողը հանդես է եկել կրկնակի` բանահավաքի և թարգմանչի գործառույթներով: Նշված տեքստերի հայերեն տպագիր տարբերակներ չեն պահպանվել: Հայ թարգմանական հեքիաթների հրատարակությունների ուսումնասիրությունն ու համակարգումը մեծ կարևորություն ունեն բանագիտության և հեքիաթագիտության ոլորտում հայկական հեքիաթանյութն առավել ճանաչելի դարձնելու տեսանկյունից:
Blackwell, Alice Stone. 1898. Introduction. A. G. Seklemian. The Golden Maiden and
Other Folk Tales and Fairy Stories Told in Armenia. Cleveland and New York: The Helman -Taylor Company.
Chalatianz, Grikor. 1887. Märchen und Sagen aus Armenien. Leipzig: Verlag von Wilhelm
Friedrich.
Chalatianz, Grikor. 2018. Märchen und Sagen aus Armenien. Zenodot Verlagsgesellschaft.
Chalatianz, Grikor. 2019. Märchen und Sagen aus Armenien. Berlin: Henricus Edition
Deutsche Klassik.
Downing, Charles. 1972. Armenian Folk-Tales and Fables. Oxford University Press.
Garnett, Lucy Mary Jane. 1890. The Women of Turkey and Their Folklore. London: David
Nutt.
Garnett, Lucy Mary Jane. 1915. Ottoman Wonder Tales. London: A. and C. Black LTD.
Garnett, Lucy Mary Jane. 2012. Ottoman Wonder Tales. Hardpress Publishing.
Hoogasian-Villa, Susie. 1966. 100 Armenian Tales and Their Folkloristic Relevance.
Detroit: Wayne State University Press.
Ketcheyan, Leon. 2012. Contes Arméniens: l’Oiseau d’Émeraude. Paris: L’ecole des loisirs.
Lang, Andrew. 1907. The Olive Fairy Book. London: Longmans, Green & Co.
Lang, Andrew. 1910. The Lilac Fairy Book. London: Longmans, Green & Co.
Macler, Frédéric. 1905. Contes arméniens. Paris: Ernest Leroux Editeurs.
Macler, Frédéric. 1911. Contes et légends de l’Armenie. Petite bibliothèque arménienne. Ernest Leroux.
Nahmad H.M., Downing, Charles et al. 1967. The Peasant and the Donkey: Tales of the
Near and Middle East. London: Oxford University Press, New York, H. Z. Walck. Seklemian., A.G. 1898. The Golden Maiden and Other Folk Tales and Fairy Stories Told in
Armenia. Cleveland and New York: The Helman -Taylor Company.
Seklemian. A.G. 2009. The Golden Maiden and Other Folk Tales and Fairy Stories told in
Armenia. Cornell University Library, 2009.
Seklemian. A.G. 2018. The Golden Maiden and Other Folk Tales and Fairy Stories told in
Armenia. London: Forgotten Books.
Seklemian. A.G. 1893. The Youngest of the Three: Armenian Fairy Tales. Journal of American Folklore, 6, pp. 50-152.
Seklemian. A.G. 1897. Тhe Wicked Stepmother: An Armenian Folk-tale. Journal of
American Folklore, 10, pp. 135-142.
Surmelian. Leon Z. 1968. Apples of Immortality. Folktales of Armenia. University of California Press.
Surmelian, Leon. 1991. Armenische Märchen und Volkserzählungen: gesammelt und
herausgegeben von Leon Surmelian. Aus dem Englischen übertragen von Zora Shaked. Insel Verlag.
Tchéraz, Minas. 1912. L'Orient inédit: légendes et traditions arméniennes, grecques et turques. Recueillies et traduites par Minas Tchéraz. Paris: Ernest Leroux.
Wingate, Jane.1910. Armenian Folk Tales. Folkore, Vol. 21, Issues 2-4.
— .1911. Armenian Folk Tales. Folkore, Vol. 22, Issues 1; 3; 4.
— .1912. Armenian Folk Tales. Folkore, Vol. 23, Issue 1; 2.
Wlislocki, Heinrich von. 1891. Märchen und Sagen der Bukowinaer und Siebenbürger
Armenier. Hamburg: Verlagsanstalt und Druckerei Actien-Gesellschaft.
—. 2016. Märchen und Sagen der Bukowinaer und Siebenbürger Armenier. Melbourne: Leopold Classic Library.
Լալայան, Երվանդ, 1914-1915, Մարգարիտներ հայ բանահյուսության, հ. 1– 3,
Թիֆլիս – Վաղարշապատ:
Հայ ժողովրդական հեքիաթներ, 1962, հատոր III, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.:
Հայկունի, Սարգիս, 1901, Ժողովրդական վեպ և հեքիաթ, ԷԱԺ, հ. Բ, Մոսկվա–
Վաղարշապատ:
Հ.Յ.Տ, 1892, Պուքովինայի և Թրանսիլվանիոյ հայոց զրոյցները, Հանդէս ամսօրեայ, N 1, էջ 22-23.
Ղանալանյան, Արամ, 1950, Հայ ժողովրդական հեքիաթներ, Երևան,
Հայպետհրատ:
Նավասարդյանց, Տ., 1882–1890, Հայ ժողովրդական հեքիաթներ, 10 պրակ, Թիֆլիս:
Սրվուանձտեանց, Գարեգին, 1876, Մանանայ, Կ.Պօլիս:
Սրվանձտյանց, Գարեգին, 1978, Մանանա, Համով-հոտով, Երկեր, հ. I, Երևան, ԳԱ
հրատ.:
Гатцук В.В. 1903-1905. Сказки Кавказа: жемчужное ожерелье. Вып.1-8. Москва:
Издание А.С. Панафидиной,
Хачатрянц, Яков. 1930. Армянские сказки. Ленинград: Издательство Academia.
Хачатрянц, Яков. 1933. Армянские сказки. Москва-Ленинград: Academia.
Дорофеев Г.К. 1897. Кавказские сказки и предания. Тифлис: Типография К. П.
Козловского.
Халатьянц, Григор. 1885. Общий очерк армянских сказок. Сборник материалов по
этнографии, изд.- ый при Дашковском этнографическом музее под ред. В.Ф. Миллера. Вып. 1, Москва.
Халатьянц, Г. 1897. О некоторых любимейших мотивах армянских сказок. Братская помощь пострадавшим в Турции армянам. Москва, сс. 688-702.
Հոդվածում առաջին անգամ անդրադարձ է կատարվում 19-րդ դարավերջին և 20-րդ դարասկզբին հայերեն թարգմանված օտարալեզու մի շարք հեքիաթների, որոնց տպագիր օրինակները պահվում են Հովհաննես Թումանյանի անձնական գրադարանում:
Բանաստեղծի հարուստ ու բազմաբովանդակ գրադարանի զգալի մասը պահպանվում և հետազոտվում է Երևանի Հովհաննես Թումանյանի թանգարանում: Տարբեր ժողովուրդների բանահյուսական մշակույթին, հատկապես՝ հեքիաթի ժանրին քաջածանոթ Թումանյանն իր ողջ ստեղծագործական կյանքի ընթացքում առանձնահատուկ կարևորել է դրանց հայերեն թարգմանությունները, պատկերազարդումների և որակյալ տպագրության ճաշակավոր ապահովումը հայ մեծ ու մանուկ ընթերցողի աշխարհայացքի ձևավորման համար: Ըստ Թումանյանի՝ «Հեքիաթները անդունդներ են՝ խորը, անծայր, անվերջ… Հեքիաթը ամենաբարձր ստեղծագործությունն է. նույնիսկ հանճարները հեքիաթ չեն կարողանում ստեղծել, բայց հեքիաթների են ձգտում»[1]։
Հոդվածում անդրադառնալով Թումանյանի գրադարանում առկա, ինչպես նաև այդ շրջանում «Հասկեր» մանկական հանդեսում տպագրված հայերեն թարգմանված հեքիաթներին` հնարավոր է դառնում մասամբ պատկերացում կազմել ոչ միայն 20-րդ դարասկզբի հայ թարգմանական գրականության որոշ ավանդներին, հետաքրքրությունների շերտին, այլև տեսանելի դարձնել այն միջավայրը, որտեղ իր թարգմանական գոհարներով հանդես էր գալիս Հովհաննես Թումանյանը:
[1] Նվ. Թումանյան, Հուշեր և զրույցներ, Եր., 1987, էջ 225:
Книга былин. Свод избранных образцов русской народной эпической поэзии. Изд. 7-ое, М., 1907
Հովհաննես Թումանյան, Երկերի լիակատար ժողովածու, հ. 5, Եր., Գիտություն հրատ., 1996
Հովհաննես Թումանյան, Երկերի լիակատար ժողովածու, հ. 9, Եր., Գիտություն հրատ., 1998
Հովհաննես Թումանյան, Երկերի լիակատար ժողովածու, հ. 10, Եր., Գիտություն հրատ., 1999
Նվարդ Թումանյան, Հուշեր և զրույցներ, Եր., լույս հրատ., 1987
Հասկեր,1907, N4
Հասկեր, 1909, N2
Հասկեր, 1910, N3
Հասկեր, 1912, N5-6
«Ոսկե դիվան» հեքիաթագիտական հանդես, պրակ 3, Եր., 2011
«Ոսկե դիվան» հեքիաթագիտական հանդես, պրակ 6, Եր., 2019
Պատմա-բանասիրական հանդեսում, N 2, 1986