Banber Erevani hamalsarani. Banasirut'yun.
| E - ISSN | : | 2738-2575 |
| P - ISSN | : | 1829-457X |
Չորրորդ դարում Մաշտոցի կողմից հայերեն գրերի գյուտը հայ գրի ամենավաղ ճանաչված ձևն է։ Այս հոդվածում քննության է առնվում հետևյալ հարցը. հնարավո՞ր է վերականգնել այբուբենը, որը հիմք դրեց մաշտոցյան գրին։ Ք.ա. V-II հազարամյակների Մեծ Հայքի ժայռապատկերներն ու վիմագրերը ընդգրկում են հաղորդակցության և գրչության տարբեր դարաշրջաններ, իսկ բազմալեզու արձանագրությունների բացակայության պատճառով խնդիրը թեև դժվարանում է, բայց անլուծելի չէ: Բանավոր ապակողմնորոշող վկայությունները կապում են հոլոցենի միջին շրջանի Մեծ Հայքը և Հարավարևելյան Ասիան՝ ներառյալ Ավստրալիան, լեզվական ենթաշերտի միջոցով:
Ելնելով վերոնշյալ գիտելիքներից՝ հեղինակի ուշադրությունն է գրավել Ավստրալիայում քարանձավի պատին արված մոխրագույն գրառումը, որը, ըստ հոդվածագրի, հայերեն գրի տարատեսակ է: Բացի այդ, նկարում օգտագործված կետային թվագրման համակարգը համապատասխանում է Մեծ Հայքում լայնորեն կիրառված և ինքնատիպ թվագրման բիայնական համակարգին: Հայկական հոգևոր գեղարվեստական ոճի հիման վրա ենթադրելով, որ պատկերագրված սուբյեկտի գլխավերևում արված մակագրությունը նրա անունն է, տառերը վերականգնվել են։ Այդ տառերի հիման վրա առաջ է քաշվել կանխավարկած ձայնավոր հնչյունների ավելի ուշ շրջանում զարգացման մասին, իսկ սկզբնական բաղաձայնները ժամանակակից ձևերի համեմատ շրջվել են 90° դեպի աջ։ Դրա հիման վրա հնարավոր է եղել վերծանել Շամիրամում հայտնաբերված եզակի մենհիրի վրայի հնագույն գրությունը։ Ընդհանուր առմամբ վերականգնվել է սկզբնական 22 տառերից ութը, ինչը բավարար է նախամաշտոցյան պատմական հնչյունաբանության մասին պատկերացում կազմելու համար, որի պատճառով բնօրինակ այբուբենը դուրս է եկել գործածությունից:
Baxter, W. H. & Sagart, L. (2014). Old Chinese: a new reconstruction. New York: Oxford University Press.
Blench, R. (2008). The prehistory of the Daic (Tai-Kadai) speaking peoples and the hypothesis of an Austronesian connection. Presented at the 12th EURASEAA meeting. Leiden: EURASEAA.
Blench, R. & Post, M. (2019). Rethinking Sino-Tibetan phylogeny from the perspective of North East Indian languages. Trans-Himalayan linguistics : Historical and descriptive linguistics of the Himalayan area (eds. Owen-Smith, T. & Hill, N.) Berlin: De Gruyter.
Collins, David (1798). An Account of the English Colony in New South Wales, vol. I, London: Cadell Jun, T & Davies, W. http://gutenberg.net.au/ebooks/e00010.html
Dawes, William (1790-1793). Vocabulary of the language of N.S. Wales, in the neighbourhood of Sydney [manuscripts a, b & c]. London: School of Oriental and African Studies. https://www.williamdawes.org/ms/contents.php
Dixon, R. (2014). Words of our country: Stories, place names and vocabulary in Yidiny, the Aboriginal language of the Cairns-Yarrabah region, 2nd edn, Brisbane: University of Queensland Press.
Douglas Harper. (2024). Online etymology dictionary. https://www.etymonline.com/
Eames, Christopher (2024). When was the age of the patriarchs? [online article] Armstrong Institute of Biblical Archaeology.
Elkin, A. P. (1948). Grey’s northern Kimberley cave-paintings re-found. Oceania, 19(1), pp. 1-15. Stable URL: https://www.jstor.org.stable/40328184
Grey, G. (1841). Journals of Two Expeditions of Discovery in North-west and Western Australia, Vol. II. London: T & W Boone.
Haroutyunian, Sona (2011). An analysis of Dante’s tenses in the Armenian translations of the Divina Commedia. [doctoral thesis]. htttp://dspace.unive.it/bitstream/handle/10579/1060/?sequence=1.
Held, Warren H., Schmalstieg, William R., and Gertz, Janet E. (1987). Beginning Hittite. Columbus, OH: Slavika Publishers.
Honarchian, Ani (2018). Of gods and letters- a study on the creation of the Armenian alphabet in late Antiquity. Reflections of Armenian identity in history and historiography (eds. Barberian, H., Daryaee, T.). Irvine, CA: UCI Jordan Center for Persian Studies, pp. 45-54.
Howitt, Alfred W. (1904). The Native Tribes of South-East Australia. London: MacMillan.
Hunter, John (1793). An historical Journal of the Transactions at Port Jackson and Norfolk Island. London: John Stockdale. http://setis.library.usyd.edu.au/ozlit/pdf/hunhist.pdf
Igunma, Jana (2022). What’s my Thai Horoscope? [web-page]. London: British Museum online.
Kamchana, Nakaskul. (1978). The syllabic and morphological structure of Cambodian words. Mon-Khmer Studies Journal 3(1978), pp. 183-200.
Kennett, B. H. (2014). Three Essays on Religions in Armenia Urartian – Zoroastrianism – Christianity. https://kronadaran.am/wp-content/uploads/2014/12/Three-Essays-on-Religions-in-Armenia-Urartian-Zoroastrianism-Christianity-Multiple-Authors.pdf
Kouymjian, D. (2013). Notes on Armenian codicology. Part 2. Armenian palaeography: dating the major scripts. Comparative Oriental Manuscript Studies, 6 (July 2013), pp. 22-28. https://www.academia.edu
Lang, John D. (1847). Cooksland in north-eastern Australia: the future cotton field of Great Britain: its characteristics and capabilities for European colonization, with a disquisition of the origin, manners and customs of the aborigines. London: Longmans, Brown, Green and Longmans, viewed 9 July 2021, <https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:319369>.
McLoud, W. (2020). The Sumerian hypothesis. Journal for Semitics, 29(2). DOI: 10.25159/2663-6573/8435
McWhorter, John (2016). Is radical analyticity normal? Implications of Niger-Congo and Southeast Asia for typology and diachronic theory. John Benjamins. DOI: 10.1075/la.227.03mcw
Mann, John F c.1888, ‘Aboriginal names and words of the Cammeray tribe’, Mitchell Library, State Library of New South Wales, viewed 27 March 2020, <https://archival.sl.nsw.gov.au/Details/archive/110333214>.
Martirosyan, Hamlet (n.d.). Correlations in the origin of the Armenian pictograms and the ancient world writing systems 1. The Egyptian hieroglyphs. https://www.academia.edu
Matasović, Ranko (2009). An introduction to Classical Armenian. New York: Caravan Books.
Maurer, Walter H. (1995). The Sanskrit language: An introductory grammar and reader, vol. 2. London, New York: Curzon
Melchert, H. Craig (1993). Cuneiform Luvian lexicon. Lexica Anatolica, Vol. 2. (ed. Melchert, H. C.) Chapel Hill, NC: Chapel Hill Press.
Michaud, Alexis (2012). Monosyllabicization: patterns of evolution in Asian languages. Monosyllables: from phonology to typology (eds. Nau, N., Stolz, T., Cornelia Stroh, C.) Berlin, Germany: Akademie Verlag, pp. 115-130.
Mitchell, Thomas (c. 1801-1849). Notebooks, CYA295, vol. 8, Sydney: State Library of New South Wales, pp. 344-625.
Movsisyan, Artak (2006). The writing culture of pre-Christian Armenia. Yerevan: Yerevan University Publishers.
n.a. (1984). Holy Bible: New International Version. Zondervan Publishing House.
Organ, Michael (1993). Illawarra and South Coast Aborigines 1770-1900. University of Wollongong Research Online. https://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1117&context=asdpapers.
Philostratus. (n.d.). The life of Apollonius of Tyana (tr. Conybeare, F. C. 1912), book II, chapter II, pp. 120-121.
Pittayaporn, Pittayawat (2007). Directionality of tone change. Proceedings of the 16th International Congress of the Phonetic Sciences. Saarbrücken, Germany: ICPhS XVI.
Post, Mark (2015). Morphosyntactic reconstruction in an areal historical context: A pre-historical relationship between North East India and Mainland Southeast Asia? The Languages of Mainland Southeast Asia: the State of the Art. (eds. Enfield, N.J. and Comrie, B.). Berlin, New York: Mouton de Gruyter.
Reed, Annette Y. (2004). Abraham as Chaldean scientist and father of the Jews: Josephus “ANT.” 1.154-168, and the Greco-Roman discourse about astronomy/astrology. Journal for the study of Judaism in the Persian, Hellenistic, and Roman period, 35(2), pp. 119-158. http://www.jstor.org/stable/24669501
Ridley, William (1875). Kamilaroi and other Australian Languages, 2nd edn, Sydney: Government Printer, viewed 28 April 2020, <http://archival.sl.nsw.gov.au/Details/archive/110368574?>.
Robinson, George A. (1839-47). Papers of George Augustus Robinson Vol. 65, Aboriginal Vocabularies, South-East Australia, Part 3. Sydney: Mitchell Library, State Library of New South Wales.
Roszko, F. Casimir (1970). A Classical Armenian Grammar. Indianapolis: Catholic Seminary Foundation of Indianapolis.
Schröder, E. E. (1927). A Phoenician alphabet on Sumatra. Journal of the American Oriental Society 47(1927), pp. 25-35.
Schuessler, Axel (2007). Minimal Old Chinese and later Han Chinese: A companion to Grammatica Sinica Recensa (ABC Chinese Dictionary Series), xxiv. Honolulu: University of Hawai’i Press.
Seligman, Jon (2011). A new Armenian inscription from a Byzantine monastery on Mt. Scopus, Jerusalem. Israel Exploration Journal, 61(2), p. 230-235.
Smyth, R. Brough. (1878). The Aborigines of Victoria: with notes relating to the habits of the other parts of Australia and Tasmania, vol. I. Melbourne: George Robertson.
Southwell, Daniel (1787-1793). ‘Extract of a copy of a letter from D. Southwell to the Rev. W. Butler, dated 12th July, 1788, from Sydney Cove, of which the original has not been preserved’ [a copy in the handwriting of the Rev. Butler], Journal and letters of Daniel Southwell, F Bladen (ed.) 1893, Charles Potter for the Government Printer, Sydney, viewed 27 May 2020, http://gutenberg.net.au/ebooks12/1204411h.html.
Tench, Watkin (1798). A complete account of the settlement at Port Jackson. London: G. Nicol and J. Sewell. http://setis.library.usyd.edu.au/pubotbin/sup2pdfall?id=p00044
Thomas, William (1845-47). Koort Kurrup, Yanem Goona, Warragle Jemmy language and dialects [notebooks]. Sydney: Mitchell Library, State Library of New South Wales.
Timmermans, S. & I. Tavory, I. (2012). Theory construction in qualitative research: From grounded theory to abductive analysis. Sociological Theory, 30(2012), pp. 167-86. DOI: 10.1177/0735275112457914
Vanbeginne, Naira (2024). The origin of the Armenian alphabet. https://www.academia.edu
Wright, Joseph (1954). Grammar of the Gothic language, 2nd edn. New York: Clarendon. (Reprinted 1958: Clarendon)
Zimansky, Paul E (1995). Urartian material culture as state assemblage. Bulletin of the American Schools of Oriental Research, 299(105), 103-115. DOI: 10.2307/1357348
Երազի ֆենոմենը էական է միջմշակութային առասպելի ընկալման համար և լայնորեն արտացոլված է կրոնա-փիլիսոփայական ուսմունքներում, պատմագրության և գեղարվեստական գրականության մեջ: Երազը որպես լեյտմոտիվ, որպես սյուժեի հիմք կամ բարդ հանելուկ լուծելու բանալի գրականության մեջ հայտնվում է դրա առաջացման արշալույսին, հանդիպում է Պլատոնի, Արիստոտելի և չին փիլիսոփաների աշխատություններում, իսկ դաոսականի իմաստուն Չժուան Ցզիի հայտնի երազը դարձավ մի շարք գրական ստեղծագործությունների նախատիպը: Պոստմոդեռն գրականության մեջ լայնորեն կիրառվում է տեքստի մոդելավորման օնիրիկ մեթոդը, որն անվերջ թեմաներ ու սյուժեներ է հանում ոնիրոսֆերայից։
Այս հոդվածի թեման է՝ վաղ Պելևինի առանձին տեքստերը (պատմվածքներ և վեպեր), որոնց մշակութաբանական վերլուծությունը թույլ է տալիս լրացնել հանրաճանաչ պոստմոդեռնիստ գրող Վիկտոր Պելևինի ֆենոմենի ուսումնասիրության լայնածավալ քննադատական բազան: Հոդվածի նպատակն է՝ համեմատական և վերլուծական մեթոդների կիրառմամբ դիտարկել գրողի առանձին տեքստերը կրոնափիլիսոփայական (Սվեդենբորգ, Չաթրջի Բրաման, Ջոն Դոն) և հոգեբանական (Գրոֆ) հասկացություններին զուգահեռ, որոշել գրողի տեքստերի հիմնական առաջնահերթությունները և գեղարվեստական ստեղծագործական մոդելները ընտրված թեմայի համատեքստում:
Аюпов Т.Р. Художественный мир реального Пелевина. Жур. «Мир науки, культуры,
образования», 2021 [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
https://cyberleninka.ru/article/n/hudozhestvennyy-mir-rannego-pelevina (Дата обращения:
02.2024г.).
Богданова О.В., Беневоленская Н.П. Социалогизированный вариант субъективного идеализма в рассказе Пелевина «Спи»[Электронный ресурс]. – Режим доступа:
https://cyberleninka.ru/article/n/sotsiologizirovannyy-variant-subektivnogo-idealizma-v-rasskaze-v-pelevina-spi (Дата обращения: 01.01.2024г.).
Борхес Х.Л. Проза разных лет. – М.: «Радуга», 1984. – 320с.
Гроф Станислав. Величайшее путешествие. Сознание и тайна смерти. – М.: «АСТ.
Издательство института трансперсональной психологии», 2007. – 475, [5]с.
Гроф Станислав. Космическая игра. – М.: «Ганга». Издательство института
трансперсональной психологии», 2002. – 248, [8] с.
Гроф Станислав. Холотропное сознание. – М.: «Ганга», 2006. – 267, [5] с.
Делюмо Жан. Ужасы на Западе//в кн.: Зигмунд Фрейд. Жан Делюмо. Дж.Д. Фрезер.
Я ничего не боюсь. Идентификация ужаса. – М.: «Родина», 2019. – 432с.
Донн Джон. Поединок со смертью. Перевод, предисловие, комментарии Н.Н.
Казанского, А.И. Янковского. Журнал Звезда, N 8, 1999// [Электронный ресурс]. –
Режим доступа: https://fugatemporis.com/russian/donne.html (Дата обращения.
01.2024г.).
Ерофеев Венедикт. Оставьте мою душу в покое. М.: «Х.Г.С.», 1995. – 408с.
Занимательная психология. Под ред. В.Б. Шапарь. – Ростов н/Д.: «Феникс», 2008.
– 431с.
Зигстендт Однер. Эмануэль Сведенборг. Эмануэль Сведенборг. Избранное. – М.:
«Астрель», 2003. – 887с.
Мифопоэтическая философия романа Пелевина «Чапаев и Пустота».
[Электронный ресурс]. – Режим доступа:
https://vuzlit.com/572915/mifopoeticheskaya_filosofiya_romana_pelevina_chapaev_pustota
(Дата обращения: 05.01.2024г.).
Ошеров С. Самопознание Этторе Шмица//в кн.: Итало Звево.
Самопознание Дзено. – Ленинград: «Художественная литература», 1972. – 440с.
Паланик Чак. На затравку. – М.: «АСТ», 2020. – 288с.
Пелевин В.О. «Generation “П”». [Электронный ресурс]. –
Режим доступа: https://4italka.su/proza-main/sovremennaya_proza/334464/fulltext.htm (Дата обращения: 21.01.2024г.).
Пелевин Виктор. Вести из Непала. Рассказы. [Электронный ресурс]. – Режим
доступа: http://pelevin.nov.ru/rass/pe-vene/1.html (Дата обращения.
01.2024г.).
Пелевин Виктор. ГКЧП как тетраграмматон. М.: «ЭКСМО», 2008. [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://pelevin.nov.ru/rass/pe-tetra/1.html (23.01.2024г.).
Пелевин В. Иван Кублаханов. Рассказы. [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://pelevin.nov.ru/rass/pe-ivku/1.html (Дата обращения: 14.02.2024г.).
Пелевин Виктор. Икстлан-Петушки.
Рассказы. [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
http://pelevin.nov.ru/rass/pe-ixt/1.html (Дата обращения: 20.02.2024г.).
Пелевин Виктор. Спи. Рассказы. [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
http://pelevin.nov.ru/rass/pe-spi/1.html (Дата обращения: 20.02.2024г.).
Петрович Горан. Атлас, составленный небом. – СПб.: «Амфора», 2000. – 282с.
Полный справочник психоаналитика. Под ред. Ю.Ю. Елисеева. Глава: Сновидения и их толкование. – М.: ЭКСМО, 2008. – 608с.
Полотовский Сергей, Козак Роман. Пелевин и поколение пустоты. – М.: «Манн,
Иванов и Фербер», 2012. – 232с.
Российский книжный союз KGBT+ [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
https://bookunion.ru/books/6574/ (Дата обращения: 14.01.2024г.).
Шопенгауэр Артур. Parerga und Paralipomena. [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://lib.ru/FILOSOF/SHOPENGAUER/s_paregra.txt (Дата обращения: 15.01.2024г.).
Этнокультурный состав мира. Джеймс Фрезер и «Золотая ветвь». [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
https://studme.org/385651/filosofiya/dzheyms_frezer_zolotaya_vetv (Дата обращения: 15.01.2024г.).
Հոդվածում քննվում են Համո Սահյանի պոեզիայում բնապատկերի առասպելական ակունքները: Մասնավորապես անդրադարձ է կատարվում բնության ոգեղենացման, առասպելական այլաբանության, մարդու և բնության նույնացման և միաձուլման՝ ոգեպաշտական աշխարհայացքից սերող դրսևորումներին: Մանկական տարիքում պապից լսած առասպելական զրույցները՝ միահյուսված Սյունյաց շքեղ բնապատկերից կրած տպավորություններին՝ հետագայում պայմանավորում են սահյանական բնապատկերի՝ առասպելական այլաբանություններով հարուստ արտահայտումները: Մանկական հուշերի Գյազբել-Արամազդ, Սալվարդ-Աղոթարան սարերը, Որոտան գետն ու Դարբասի ձորը, այստեղի թռչուններն ու բուսաշխարհը դառնում են սահյանական բնապատկերի հիմքն ու ատաղձը և պայմանավորում նրա հետագա ողջ ստեղծագործության այլաբանական պատկերավորումը: Բնապատկերը միահյուսվում է առասպելին, դառնում աշխարհի առասպելաբանաստեղծական պատկերավորման միջոց և բացահայտում նախնական մտակաղապարների նոր լիցքը 20-րդ դարի բնութենապաշտ գրողի ընկալմամբ: Աշխարհի առանցքի, լեռան, կենաց ծառի, սարի վրայի թոնրի, ցորեն-պատանու, արևը կլանող վիշապ-ձորի և այլ առասպելաբանական պատկերացումները նոր շունչ և արտահայտման ձև են գտնում բնությունը խորապես ընկալող գրողի գրչի տակ: Ահա այս հիմնաշերտով հետագայում ձևավորվում է հայրենի բնաշխարհի՝ սահյանական յուրահատուկ խորհրդանիշների համակարգը, որը դուրս է գալիս Սյունյաց սահմաններից՝ ամբողջացնելով հայրենիքի առասպելաբանաստեղծական պատկերը
Համո Սահյան, Իրիկնահաց, Երևան, «Սովետական գրող» հրատ., 1977, էջ 3:
Վարդանյան Ն., Մի երգի մշակման պատմություն // Գիտության աշխարհում. գիտահանրամատչելի հանդես, Եր., № 3, 2020, Էջ 22-26:
Ֆրեզեր, Ոսկե ճյուղը, Եր., «Հայաստան» հրատ., 1989, էջ 137-138:
Ս. Հարությունյան, Հայ առասպելաբանություն, Բեյրութ, «Վահէ Սեթէան», 2000, էջ 257-274:
Ա. Ղազիյան, Համո Սահյանի քնարերգության ժողովրդական ակունքները // Պատմա-բանասիրական հանդես, 2005, № 3, էջ 77-87:
Համո Սահյան, Գրչի, խոսքի, խղճի կշիռը (կազմող՝ Շորս Դավթյան), Եր., «Ոսկան Երևանցի» հրատ., 2003, 273 էջ:
Մկրտչյան Լևոն, Զրույցներ բանաստեղծի հետ, Երևան, «Սովետական գրող» հրատ., 1984, էջ 157:
Ա.Ղանալանյան, Ավանդապատում, Եր., 1969, էջ 10:
Ս. Հարությունյան, Հայ առասպելաբանություն, էջ 232:
Ա.Պետրոսյան, Մասիս/Արարատը՝ հայոց Օլիմպոս և նրա առասպելները // Լրաբեր հասարակական գիտությունների, 2020, № 2, էջ 158-178:
Ստ.Լիսիցյան, Զանգեզուրի հայերը, Եր., 1969, էջ 279:
Топоров В.Н., Древо мировое // Мифы народов мира, М., 1992, с. 398-406:
Համո Սահյան, Քարե պատարագ, Եր., «Նաիրի», 1999, 364:
Ս.Հարությունյան, Հայ ժողովրդական հանելուկներ, Եր., ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ. 1965, էջ 8:
Համո Սահյան, Դաղձի ծաղիկ, Եր., 1986, էջ 59:
Համո Սահյան, Երկեր երկու հատորով, հ. 2, Եր., 1984, էջ 373:
Ստ. Լիսիցյան, Լեռնային Ղարաբաղի հայերը // Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, հ. 12, Եր., 1981, էջ 66:
Գ.Ստեփանյան, Նոր տարուց վերջին զանգ. Տոնական պրակտիկաներ, հիշողություն և վերակազմում, Եր., 2020, էջ 38-44:
Համո Սահյան, Երկեր երկու հատորով, հ. 2, էջ 71-72:
Համո Սահյան, Ինձ բացակա չդնեք. Անտիպ բանաստեղծությունների ժողովածու, Եր., 1998, էջ 95:
Վարդանյան Ն.Խ., Խոսքի պաշտամունքի և բանաստեղծի՝ որպես քուրմ-ծիսարարի առասպելական ընկալումների շուրջ // Բանահյուսություն և գրականություն. Միջազգային գիտաժողովի նյութեր, Գավառ, 2023, էջ 260-273:
Խաչատուր Աբովյանի գրական և մանկավարժական գործունեությունն անքակտելի կապված է նոր գրական հայերենի՝ արևելահայերենի ձևավորման և զարգացման պատմության հետ։ «Մեծ Լուսավորիչ» տիտղոսին արժանացած Աբովյանը մեծ ջանքեր է ներդրել, որպեսզի կրթությունը հասանելի դառա բոլոր երեխաների, հասարակության տարբեր շերտերի համար։ Այդ շրջանում հին գրական հայերենը՝ գրաբարը, արդեն կորցրել էր իր հաղորդակցական հնարավորությունները, բայց նոր գրական լեզուն դեռ ձևավորված չէր, հասարակության տարբեր շերտերը հաղորդակցվում էին հայերենի բազմազան բարբառներով։ Մխիթար աբբահոր և ողջ Մխիթարյան միաբանության նվիրյալ գործունեությունը ոգևորել է երիտասարդ Աբովյանին՝ վերակենդանացնելու հին գրական հայերենը։ Այս է պատճառը, որ մեծ գրողը ստեղծել է հին հայերենով գրված հարուստ գրական-գիտական ժառանգություն։ Նա հին հայերենով գրել է հոգևոր բանաստեղծություններ, աղոթքներ երեխաների և մեծահասակների համար, ինչպես նաև Դորպատում իր ուսումնառության կարևորագույն շրջանի մասին պատմող օրագրերը։ «Դորպատյան օրագրերի» լեզուն դյուրընկալ, պարզ, ժողովրդական գրաբարն է, որով, ըստ ամենայնի, հաղորդակցվում էին երիտասարդ էջմիածնական ուսանողները։ Մեր այս հետազոտության միջոցով բացահայտել ենք Աբովյան նոր գրական հայերենի ձևավորման մոտեցումները և գաղափարաբանությունը՝ հին հայերեն (գրաբար) - բարբառներ - նոր գրական հայերեն (աշխարհաբար) միացյալ, ժառանգորդական ամուր հիմքի վրա։
․ Խաչատուր Աբովյան, Բանաստեղծություններ․ Սա կոչում եմ այժմ և այսուհետ, մինչև օրերը հավիտենական՝ Հայաստան, Եր․, 2023։
․ Խաչատուր Աբովյան, Երկերի լիակատար ժողովածու, 6-րդ հատոր, Հայկական ՍՍՌ հրատարակչություն Երեվան, 1955, «Դորպատյան օրագրեր»։
․ Խաչատուր Աբովյան, Աղոթարան, Եր․ 2023։
․ Վ․ Համբարձումյան, Գրաբարի գործառությունը որպես գրական լեզու ԺԸ-ԺԹ դդ․, Եր․, 1990։
․ Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, Հայր Գաբրիէլ Աւետիքեան, Հայր Խաչատուր Սիւրմէլեան, Հայր Մկրտիչ Աւգերեան։ Տպարան ի Սրբոյն Ղազարու, Վենետիկ, 1837, հ․ 2, էջ 152։
․Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, Հրաչյա Աճառյանի Անվան Լեզվի Ինստիտուտ։ ՀՀ Գիտությունների Ազգային Ակադեմիա, Եր․, 2008, հ․5, էջ 187։
Ձին բացառիկ դեր և նշանակություն ունի իրանական ժողովուրդների կյանքում և մշակույթում։ Իրանցի մեծ բանաստեղծ Աբուլ Ղասեմ Ֆիրդուսիի «Շահնամե»-ի բացառիկ բառապաշարն անսպառ աղբյուր և ներքին հզոր ուժ է համարվում ժամանակակից պարսից լեզվի զարգացման համար: Այստեղ ուրույն ու ստվար մասն են կազմում կենդանական աշխարհին վերաբերող բառերը: Գեղարվեստական խոսքի մեծ վարպետը դրանք կիրառում է ինչպես բնության, շրջակա միջավայրի, այնպես էլ քաջ ու արի հերոսների նկարագրության, արքաների թագադրման, արքունիքի կանանց և նրբակազմ գեղուհիներին գովերգելու ժամանակ: Ֆիրդուսին «Շահնամե»-ում կիրառում է ձիու՝ երեք տասնյակից ավելի անվանումներ՝ ռազմական գործողությունների միջոցի, ընտանի բեռնակիր կենդանու և փոխադրամիջոցի նշանակությամբ։ Հանդիպում են նաև ձիանուններ, որոնք պայմանավորված են ձիու ֆիզիկական և արտաքին առանձնահատկություններով: Սույն հոդվածի շրջանակներում կանդրադառնանք «Շահնամե»-ում վկայված իրանական շերտի ձիանուններից մի քանիսին՝ asb, čarme, bur, tāzi, tak, takāvar, xeng, raxš / Raxš, samand/ Samand, sīyāh/ Sīyāh, դրանք ենթարկելով ձևաբանական և ստուգաբանական քննության:
Բժշկարան ձիոյ և առհասարակ գրաստնոյ (ԺԳ դար), աշխատասիրությամբ Բ․ Լ․ Չուգասզյանի, Երևան, 1980, 271 էջ։
Գ. Պալատացի, Բառարան պարսկերէն ըստ կարգի հայկական այբուբենից, ’ի Կոստանդնուպօլիս, Յօրթագեօղ, 1826, 715 էջ:
Գ․ Ջահուկյան, Հայերեն ստուգաբանական բառարան, Երևան, 2010, 820 էջ:
Գ․ Փեշտըմալճեան, Բառգիրք Հայկազեան լեզուի, Ի Կոստանդնուպօլիս, 1844-1846, 2 h., հ. 1, 764+164 էջ, հ. 2, 952+19 էջ։
Գիրք վաստակոց, Վենետիկ, Վանք Մխիթարայի Ս. Ղազար, 1877, 263 էջ։
Գրիգոր Մագիստրոսի «Թղթերը», Աղէքսանդրապօլ, 1910, 352 էջ:
Զ․ Խաչատրյան Ասպ «ձի» ձևույթը հայերենի իրանական ծագման բառապաշարային միավորներում, Կանթեղ, 1 (74), Երևան, 2018, էջ 60-68:
Զ. Խաչատրյան, Ձիանունները պարսկերենում և հայերենում. համեմատական ուսումնասիրություն, բանասիրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի հայցման սեղմագիր, Երևան, 2019:
Է. Աղայան, Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Երևան, 1, 670 էջ։
Լ. Խաչատրյան, Գրաբարի բա¬ցատրական բառարան (Ձևաբանորեն տարարժեք բառեր), Երևան, 2003, 384 էջ։
Լ. Շ․ Հովհաննիսյան, Հայերենի իրանական փոխառությունները, Երևան, 1990, 302 էջ։
Հ․ Հյուբշման, Հայերենի քերականություն, 1 մաս, Երևան, 2003, 604 էջ:
Հայր Գաբրիէլ Աւետիքեան, Հայր Խաչատուր Սիւրմէլեան, Հայր Մկրտիչ Աւգերեան, Նոր բառգիրք հայ¬¬¬¬կազեան լեզուի, Վենետիկ, 1836-1837, I, 1128 էջ:
Հր․ Աճառյան, Հայերեն արմատական բառարան, Երևան, 1971, 4 հ.:
Հր․ Աճառյան, Հայոց անձնանունների բառարան, Երևան, 1942-1962, 5 h.:
Մ. Աբիկեան, Ընդարձակ բառարան տաճկերէն հայերէն, Կ.Պոլիս, 1892, 670 էջ։
Պ. Զէքի Կարապետեան, Մեծ բառարան օսմաներէնէ հայերէն, Պոլիս, 1912, 968 էջ։
Ռ. Ղազարեան, Գրաբարի բառարան, Երևան, 2000, II, 648 էջ:
Ռաղիյե Քարիմզադե Նաղշինե, Շահնամեի բառապաշարի քննությունը, Երևան, 2015, 131 էջ (չհրատարակված ատե¬նա¬խո¬սու¬թյուն)։
Փ. Բուզանդ, Հայոց պատմություն, Երևան, 1987, 455 էջ։
Ֆիրդուսի, Շահնամե, թարգ․ Ս. Ումառյան, Երևան, 1975, 526 էջ։
В. И. Абаев, Историко-этимологический словарь осетинского языка, Москва-Ленинград, 1958, 4 т., т. I, 1958, 655 ст., т. II, 1973, 448 ст., т. III, 1979, 358 ст., т. IV, 1989, 325 ст.
В. И. Абаев, Осетинский язык и фольклор, Москва, 1949, I, 601 ст․
В. С. Расторгуева, Д. И. Эдельман, Этимологический словарь иранских языков, Mосква, 2003, т․ II, 274 ст․
Геродот, «История», Ленинград, 1972, VII/ 40, 600 ст․
И. М. Стеблин-Каменский, Этимологический словарь ваханского языка, Санкт-Петербург, 1999, 480 ст․
Ксенофонт, «Анабасис», Москва, Ленинград, 1951, 303 ст․
Ксенофонт, «Киропедия», Ленинград, 1977, 332 ст․
М. Фасмер, Этимологический словарь русского языка, Москва, 1986, I, 573 ст.
О. Касимов, Лексика «Шахнаме» Абулькасима Фердоуси, Душанбе, 2011 (диссертация на соискание у¬ченой степени доктора филологических наук), 325 +8+5 ст․ (չհրատարակված)։
Страбон, «География», Москва, 1879, XI, ст․ 540
Эсхил, Трагедии, Москва, 1989, 609 ст․
Ю. Рубинчик, Персидско-русский словарь, Москва, 1985, 2-х т., 864 ст․
’A. Dehxodā, Loγatnāme-ye Dehxodā, Tehrān, 1993/94, 14 j., ǰ. I, 1532 s., ǰ. II, -3067 s., ǰ. III, -4616 s., ǰ. IV, -6170 s., ǰ. V, -7722 s., ǰ. VI, -9274 s., ǰ. VII, -10826 s., ǰ. VIII, -12378 s., ǰ. IX, -13930 s., ǰ. X, -15472 s., ǰ. XI, -17034 s., ǰ. XII, -18586 s., ǰ. XIII, - 20138 s., ǰ. XIV - ǰ. 22506 s.
’A. Salāmi, Guyeš-e davāni, Tehrān, 2002, 540 s.
A. Dehxodā, Amsāl o hekam, Tehrān, 2000, 4 ǰ., ǰ. I, 572 s., ǰ. II, 573 -1170 s., ǰ. III, 1171-1706 s., ǰ. IV 1707-2064 s.
A. Ferdowsi, Šāhnāme, Tehrān, 1361/1982, 6 ǰ., ǰ. I-II, 992 s., ǰ. III-IV, 993-2002 s., ǰ. V-VI, 2003-260 s. +246 s.
ʾA. Nafisi, Farhang-e Nafisi, Tehrān, Entešārāt-e «Xayyām», 1355/1976, 5 ǰ., ǰ. I, 766 s., ǰ. II, -1581, ǰ. III, -2283 s., ǰ. IV, -3001 s., ǰ. V, - 4022 s.
ʼA. Salāmi, Guyeš-e davāni, Tehrān, 2002, 540 s.
Abd-al-Rašid Tatavi, Farhang-e Rašidi, Tehrān, 1976, 2 j., ǰ. I, 812 s., ǰ. II, 1532 + 75 s.
B. Gharib, Rābete-ye asb o savār dar zabānhā-ye irāni, The Connection of the Horse and the Rider in Iranian Languages Iran Nameh 2, 1393/2014, 189 s.
Chr. Bartholomae, Altiranisches Wӧrterbuch, Strassburg, 1904 (Berlin, 1961), 2000 p.
D. N. Mackenzie, A concise Pahlavi Dictionary, London, 1971, 235 p.
E. Zarqāni, Raxš va vižegihā-ye u dar Šāhnāme-ye Ferdowsi, Mašhad, Faslnāme-ye taxa¬sosi-e adabiyāt-e fārsi-e danešgāh-e Azād-e eslāmi-e Mašhad, 1387/2008, dou¬re-ye V, š. 19, 199 s.
F․ Wolff, Glossar Zu Firdosis Schahname, Berlin, 1935, 933 s.
H. ՚Amid, Farhang-e fārsi, Tehrān, 1979, 1256 s.
H. Bailey, Dictionary of Khotan Saka, London,1979, 559 p.
H. Inju Širāzi, Farhang-e Jahāngiri, Mašhad, Mousese-ye čāp o entešārāt-e danešgāh-e Mašhad, 2 ǰ., 1351/1971, ǰ. I, 1335 s., ǰ. II, 700 s.
H. Kirakosyan, A. Sargsyan, On the Appropriation of Lexicographic Methods of Kemālpaşazāde's (1468-1534) Glossary Daḳāyiḳu l-ḥaḳāyiḳ, Diyâr, Ergon, Zeitschrift für Osmanistik, Türkei- und Nahostforschung – Journal of Ottoman, Turkish and Middle Eastern Studies, 2. Jahrgang, 1⁄2021 | Heft, p. 14-27:
H․ Razi, Dānešnāme-ye Irān-e bāstān, Tehrān, 1381/2002, 3268 s.
I. Pala, Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü, Istanbul, 2004, 512 s.
K. Hasanli, L Ahmadiyān., Kārkard-e rang dar «Šāhnāme»-ye Ferdowsi,Tehrān, Faslnāme-ye «Adab¬pa¬žuhi», 2007, doure-ye I, š. II, 192 s.
M. Hasandust, Farhang-e rišešenāxti-e zabān-e fārsi, Tehrān, Farhangestān-e zabān o adab-e fārsi, 1393/2014, 4 ǰ., ǰ. I, 575 s., ǰ. II, -1410 s., ǰ. III, -2080 s., ǰ. IV, -2954 s.
M. Mo’in, Farhang-e fārsi, Tehrān, 1977, 4 j., ǰ. I, -1372 s., ǰ. II, -2774 s., ǰ. III, - 4240 s., ǰ. IV, -5277 s.+317s.
M. Ramzāni, A. Goli, Gune-i az bā¬zi-e šat¬ranǰ dar Šāhnāme-ye Ferdowsi va sanǰeš-e ān bā anvāʾ-e digar, Dofaslnāme-ye Āyene-ye mi¬rās, Teh¬rān, 1394/2015, š. 56, 365 s.
M. Rastigārfasā’i, Farhang-e nāmhā-ye Šāhnāme, Tehran, Pažuhešgāh-e olum-e ensāni va motale’at-e farhangi, 1388/2009, 2 ǰ., ǰ. I, 1281 s.
M. Xalaf-e Tabrizi, Borhān-e Qāte’, Farhang-e fārsi, Tehrān, 1997, 4 j., ǰ. I, 550 s., ǰ. II, -1219 s., ǰ. III, -1922 s., ǰ. IV, -2469 s.
Manučehri Dameqāni, Divān, Tehrān, Entešārāt-e «Heydari», 1348/1968, 472 s.
Naxjavāni Mohammad ebn-e Hendušāh, Sahāh ol-Fors («Sahāh al-Furs»), Tehrān, Entešārāt-e bongāh-e ta¬r¬¬jo¬me o našr-e ketāb, 1355/1976, 363 s.
O. Xayyām, “Nouruznāmeˮ, Tehrān, 1933, 148 s․
Onsor al-maʼali Keykavus, Qābus nāme, Tehrān, 1956, 239 s.
T. Noldeke, Hamāse-ye melli-ye Irān, Tehrān, 1947, 175 s.
Քննելով «անձնական զարդարանք» հասկացությունն արտահայտող բառերը հայերենի բարբառներում՝ նկատել ենք, որ վերջիններս հիմնականում չեն պահպանել հնդեվրոպական բառանունները, այդ իմաստով գործածվել են փոխառյալ բազմաթիվ անվանումներ (պարսկերեն, թուրքերեն, արաբերեն և այլն), որոնք արձանագրված չեն մեր ձեռքի տակ եղած մի շարք բառարաններում (ստուգաբանական ու փոխառությունների), և դրանց ծագումը հիմնականում անհայտ է: Ուսումնասիրության ընթացքում փորձել ենք առանձնացնել թանկարժեք, կիսաթանկարժեք և անարժեք զարդերի անվանումներ, ապա առանձին խմբերով դասակարգել ենք ապարանջան, ականջօղ, վզնոց, մատանի, գլխազարդ հասկացություններն արտահայտող բարբառային բազմաթիվ անվանումներ և նկատել ենք, որ դրանց մեջ կան նաև այնպիսիները, որոնք միաժամանակ կարելի է օգտագործել մարմնի կամ զգեստի տարբեր հատվածներում: Անդրադարձել ենք երկանդամ և բազմանդամ համանունական այնպիսի շարքերի (2 տասնյակից ավելի), որոնց մի եզրը զարդի անվանում է: Պարզվել է նաև, որ հայերենի բարբառներում կան այնպիսի զարդերի անվանումներ, որոնք գործածվել և գործածվում են որպես կախարդանքի (չարից պաշտպանվելու) միջոց: Աշխատանքում ուշադրության ենք արժանացրել նաև զարդերի անվանումներով ձևավորված բազմաթիվ ուշագրավ առածներ ու դարձվածային միավորներ, որոնք այսօր էլ գործածվում են մեր հանրության կողմից:
Աճառեան Հ., Թուքերէնէ փոխառեալ բառերը Պօլսի հայ ժողովրդական լեզուին մէջ համեմատութեամբ Վանի, Ղարաբաղի եւ Նոր-Նախիջեւանի բարբառներուն, Մոսկուա-Վաղարշապատ, 1902:
Աճառեան Հ., Հայերէն գաւառական բառարան («Էմինյան ազգագրական ժողովածու»), հ. Թ, Թիֆլիս, 1913:
Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական բառարան, հհ. Ա-Դ, Երևան, 1971-1979:
Բեդիրյան Պ., Հայերեն դարձվածքների ընդարձակ բառարան, Երևան, 2011:
Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հհ. 1-4, Երևան, 1969-1980:
Խաչատրյան Հ., Իմաստափոխության իրողություններ Համշենի բարբառում, Ջահուկյանական ընթերցումներ, 1 (16), Երևան, 2021, 38-48 էջ:
Հայոց լեզվի բարբառային բառա¬րան, հհ. Ա-Է, Երևան, 2001-2012:
Ղազարեան Ռ, Գրաբարի բառարան, 2 հ., Երևան, 2000:
Ղազարյան Ռ., Ավետիսյան Հ., Միջին հայերենի բառարան, Երևան, 2009:
Ղանալանյան Ա., Առածանի, Երևան, 1960:
Մալխասեանց Ստ., Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 2, Երևան, 1944:
Ջահուկյան Գ., Հայերեն ստուգաբանական բառարան, Երևան, 2010:
Սուքիասյան Ա., Գալստյան Ս., Հայոց լեզվի դարձվածաբանական բառարան, Երևան, 1975:
Պարբերության նախադասությունների կապակցման ուսումնասիրությունը տեքստի լեզվաբանության կարևոր խնդիրներից է։ Ինչպես որ կան բառերի և բարդ նախադասությունների բաղադրիչների կապակցման միջոցներ, այնպես էլ գործում են պարբերության նախադասությունների կապակցման միջոցներ։ Դրանք բավականին շատ են, սակայն ամենից էական դերը թերևս ունեն կրկնությունը և փոխարինումը։ Այս միջոցներն ունեն իրենց դրսևորման ձևերը, որոնք քննված են հոդվածում։ Կրկնությունը լինում է բառային և քերականական։ Փոխարինումը կատարվում է դերանունով, փոխանունով, հոմանիշով, բնորոշմամբ։ Այս միջոցներով պարբերության նախադասությունների միջև կապեր են ստեղծվում, որոնք որոշ դեպքերում ավելի ամուր են, որոշ դեպքերում՝ համեմատաբար թույլ։ Եթե նախադասությունների միջև ներտեքստային կապեր չստեղծվեն, ապա կլինի նախադասությունների բազմություն, բայց ոչ տեքստ, թեև ամեն մի նախադասություն կարտահայտի իր իմաստը։ Ներտեքստային կապակցման միջոցների ընտրության հարցում կարևոր է նաև ոճական գործոնը։
Աբրահամյան Ս., Պառնասյան Ն., Օհանյան Հ., Բադիկյան Խ., Ժամանակակից հայոց լեզու, հ. 3, Եր.,
։
Անանյան Վ., Ուշացած խոստովանություն., Երկեր, հ. 1, Եր., 1984։
Արամյան Ա., Պարբերության կազմակերպման առանձնահատկությունները գիտական բանասիրական
տեքստում, Լեզվի և ոճի հարցեր, հ. 11, Եր., 1988։
Թումանյան Հ., Երկերի ժողովածու, հ. 1, Եր., 1968։
Կարապետյան Ա., Կրկնությունը և զեղչումը ժամանակակից հայերենում, Գիրք Ա, Եր., 2016:
Հակոբյան Հ., Պարբերությունը Դ. Դեմիրճյանի պատմվածքներում, Լեզվի և ոճի հարցեր, հ. 4, Եր.,
։
Շիրվանզադե Ալ., Պատմվածքներ, Եր., 2009։
Ջահուկյան Գ., Շարահյուսական ուսումնասիրություններ, Եր., 2003։
Филиппов К., Лингвистика текста, Սանկտ Պետերբուրգ, 2003։
Հոդվածում քննվում են բառակազմական ձևույթների բազմիմաստության և համանունության տարանջատման հարցեր։ Նշվում են չափանիշներ դրանց տարբերակման համար: Ածանցների բազմիմաստության և համանունության սահմանը որոշելու համար անչափ կարևոր նշանակություն ունի այդ լեզվական միավորների իմաստային անփոփոխակի (ինվարիանտի) որոշումն ու առանձնացումը, ինչպես նաև ածանցի՝ բառակազմական տարբեր հիմքերի հետ բաղադրվելու հատկանիշը: Առաջարկվող չափանիշների հիման վրա քննվում են հայ լեզվանբանական գրականության մեջ իբրև բազմիմաստ ներկայացված մի շարք ածանցներ:
Աբրահամյան Ա․ Ա․, Հայերենի քերականական համանունության շուրջ // Պատմա-բանասիրական հանդես, 1974, № 1, էջք 20-38։
Շալունց Ռ., Համանուն բառերը ժամանակակից հայերենում // Լեզվի և ոճի հարցեր, հ. 4, Երևան, 1977, էջք 5-76:
Պառնասյան Ն․, Քերականական համանունները ժամանակակից հայերենում, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան, 1979։ Գևորգյան Ե․, Բառաքերականական համանունները ժամանակակից հայերենում, ԵՊՀ հրատ․, Երևան, 1983:
Գևորգյան Ե․, Ժամանակակից հայոց լեզվի համանունների բառարան, ԵՊՀ հրատ., 1978։
Էլոյան Ս․, Ածանցները ժամանակակից հայերենում, Հայկական ՍՍՌ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան, 1963, էջք 152-154։
Սուքիասյան Ա․, Ժամանակակից հայոց լեզու, երրորդ հրատարակություն, ԵՊՀ հրատ․, Երևան, 1999, էջք 254-255։
Աղայան Էդ․, Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն, ԵՊՀ հրատարակչություն, Երևան, 1984, էջք 288-290։
Մարգարյան Ա․, Ժամանակակից հայոց լեզու, ԵՊՀ հրատ․, Երևան, 1990, էջք 227-228։
Մուրադյան Ա․, Հայերենի ածանցների բազմիմաստությունը և համանունությունը // Կանթեղ, 2004, էջ 67-72:
Գալստյան Ս., Ածանցումը և ածանցները ժամանակակից հայերենում, ԵՊՀ հրատ., Երևան, 1978, էջ 12:
Աղայան Էդ․, Ընդհանուր և հայկական բառագիտություն, ԵՊՀ հրատարակչություն, Երևան, 1984, էջ 287։
Трубецкой Н. С., Основы фонологии, 2-е издание, изд. ”Аспект пресс”, Москва, 2000, ст. 44.
Солнцев В. М., Язык как системно-структурное образование. Издание 2-е, дополненное, Издательство «Наука», Москва, 1977, ст. 214.
Սուքիասյան Ա․, Ժամանակակից հայոց լեզու (հնչյունաբանություն, բառագիտություն, բառակազմություն), երրորդ հրատարակություն, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, Երևան, 1999, էջ 115։
Ջահուկյան Գ., Հին հայերենի վերջածանցների ծագումը // Հայոց լեզվի համեմատական քերականության հարցեր, պրակ 2, «Անանիա Շիրակացի» հրատ․, Երևան, 1998, էջ 8:
Ղազարյան Ռ., Գրաբարի բառարան, հտ. 1-2, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, Երևան, 2000:
Պառնասյան Ն․, Քերականական համանունները ժամանակակից հայերենում, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, Երևան, 1979, էջ 32։
Հոդվածում քննարկվում է շեշտի գործածությունը՝ մասնավորապես կոչականի և հրամայական եղանակի բայաձևերի կետադրության առնչությամբ։ Հրամայական եղանակի բայերի, ինչպես նաև կոչականի կիրառման դեպքերը տարակուսանք են առաջացնում՝ շեշտե՞լ, թե՞ ոչ։ Հոդվածում փաստարկվում է, որ շեշտից խուսափելը մեծաթիվ դեպքերում ծուլության կամ կետադրական կանոնին չտիրապետելու նշան չէ, իսկ շեշտել-չշեշտելու միտումները ծանրութեթև անելու գործընթացը մասնավորապես լեզվաբանության բնագավառներից մեկի՝ գործաբանության կողմ է տանում։
Հոդվածը գրելու առիթ դարձած հարցերից է այն, թե 1930 թ․ Չարլզ Մորիսի ստեղծած և 1970-ականներին իբրև լեզվաբանության ճյուղ զարգացած գործաբանության հղացականացումը կարո՞ղ է այսօր Հայաստանում կրճատել դրա «պատմական հեռավորությունը», որ նշանակում է նաև հայաստանյան լեզվաբանության կուտակած ավանդույթի վերահղացականացման, հաճախ նաև դրա դիմադրության հաղթահարման հանգեցնել։ Այս հետնախորքի վրա է հոդվածի հիմնական նպատակներից մեկը՝ կետադրական նշանների գործաբանական ներուժի խնդրականացումը շեշտի առնչությամբ։ Այդ նպատակին հետամուտ՝ հարց է տրվում՝ արդյոք ժամանակը չէ՞, որ կիրառման հաճախականությունը, կիրառման գերակա միջավայրերը, միտումներն ու համատեքստերը փոփոխեն որոշ կանոններ։
Գործաբանությունից բացի պարտադիր շեշտման կանոնները դիտարկվում են նաև լեզվաբանական այլ մակարդակների՝ ձևաբանության, շարահյուսության, իմաստաբանության առնչությամբ, ինչպես նաև լեզվաբանական բնագավառներից մեկի՝ հանրալեզվաբանության տեսակետից։ Քննարկվում են հայ և այլազգի լեզվաբանների մի շարք պնդումներ՝ ստեղծելով մոտեցումների շրջանակ, որի առնչությամբ կարելի է քննարկել կետադրության և մասնավորապես շեշտի գործածության կանոնները։
․ Աբրահամյան Ա․ Ս․, Էդուարդ Աղայանի ներդրումը տեսական լեզվաբանության և նրա ուսուցման մեջ, Իրականություն, լեզվագիտակցություն, նշան, Երևան, ԵՊՀ հրատ․, 2023։
․ Աբրահամյան Ս․, Հայերենի կետադրություն։ Ուսումնական ձեռնարկ, Երևան, Լույս, 1999։
․ Աբրահամյան Ս․, Նախադասության տեսակներն ըստ բնույթի ժամանակակից հայերենում, https://arar.sci.am/Content/196519/file_0.pdf։
․ Աղայան Է․ (խմբ․), Ժամանակակից հայերեն խոսակցական լեզուն, ՀՍՍՀ ԳԱ, Հր․ Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ․, 1981։
․ Աղայան Է․, Նախադասություն և ասություն, http://www.old.ysu.am/files/10E_Aghayan.pdf։
․ Ասատրյան Մ․, Ժամանակակից հայոց լեզու։ Ձևաբանություն։ Ուս․ ձեռնարկ հայկ․ բանասիր․ ֆակ․ համար, Երևան, Երևանի համալս․ հրատ․, 2004։
․ Ավետիսյան Յ․, Արդի հայերենի կետադրության հիմնախնդիրներ, Երևան, ԵՊՀ հարատարակչություն, 2019։
․ Բայադյան Հ․, Հարմարվողականության լեզուն, https://hetq.am/hy/article/21387։
․ Բայադյան Հ․ (խմբ․), Մեդիայի նշանագիտության ներածություն, Երևան, ԵՊՀ հրատ․, 2018։
․ Բաղրամյան Ս․, Պարզ նախադասության դրսևորումները հայերենի առածներում և ասացվածքներում՝ ըստ հաղորդակցական նպատակի, Լեզու և խոսք -2: Գիտական հոդվածների ժողովածու (Էլ. հրապարակում).– Երևան, ՀՀ ԳԱԱ Հ.Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ, 2020։
․ Բենվենիստ Է․, Ընդհանուր լեզվաբանության խնդիրներ, հ․ 1, Երևան, Սարգիս Խաչենց, Փրինթինֆո, 2032։
․ Գևորգյան Շ․, Հրամայական եղանակի կիրառությունը, Կանթեղ: Գիտական հոդվածներ, Գլխ․ խմբ․՝ Ա․ Ասատրյան, 2 (2016)։
․ Դարբինյան Մ․, Ժամանակակից հայոց լեզու․ կետադրություն, Երևան, Լույս, 1990։
․ Եզեկյան Լ․, Հայոց լեզու, Երևան, Երևանի համալսարան հրատ․, 2007 թ․։
․ Լեզվի կոմիտե, Հայերենի շեշտի մասին, https://www.langcom.am/%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a5%d6%80%d5%a5%d5%b6%d5%ab-%d5%b7%d5%a5%d5%b7%d5%bf%d5%ab-%d5%b4%d5%a1%d5%bd%d5%ab%d5%b6/։
․ Կարապետյան Մ․, Կետադրելու («)ազատությունը(»), https://groghutsav.am/2020/02/17/%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%A1%D5%B4-%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%A5%D5%AC%D5%B8%D6%82-%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%BF%D5%B8/։
․ Հովսեփյան Լ․, Լեզվաբանությունը Հայաստանում, http://language.sci.am/hy/linguistics/lezvabanowtyowne-hayastanowm.html։
․ Ղուկասյան Ս․, Հնչերանգի որոշ ըմբռնումներ ժամանակակից լեզվաբանության մեջ, Բանբեր Երևանի համալսարանի. Հասարակական գիտություններ, Եր., 1(1999)։
․ Ներսիսյան Բ․, Մանուկ Աբեղյանը գրական արևելահայերենի քերականության տեսաբան, Բանբեր Երևանի համալսարանի․ Բանասիրություն, 3 (2024)։
․ Ջահուկյան Գ․, Ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքները, Երևան, 1974։
․ Ջահուկյան Գ․, Հայերենի կետադրության պատմական և տեսական հիմունքները, «Լրաբեր», 1990, 7(75)։
․ Սահակյան Վ․ Ա․, Սահակյան Վ․ Վ․, Ժամանակակից հայոց լեզվի կետադրություն, Երևան, 2010:
․ Սարգսյան Ա․, Ընդհանուր և հայ լեզվաբանություն, 2018, էջ 337, http://language.sci.am/sites/default/files/book/girk_a.pdf։
․ ÅKERMAN J., Indexicals and Reference-Shifting:
Towards a Pragmatic Approach, https://philarchive.org/archive/KERIAR ․
․ Beckman M. E., Venditti J. J., Tone and Intonation, in W․ J. Hardcastle (ed.), J. Laver (ed.), F. E. Gibbon (ed.), The Handbook of Phonetic Sciences, Oxford/Malden, MA: Wiley-Blackwell, 2010․
․ Dale R., The Role of Punctuation in Discourse Structure, Natural Language Understanding and Generation, Asilomar, 1991․
․ D'Alfonso D., The Dynamic Turn: On Syntax between Langue and Parole, Cahiers Ferdinand de Saussure, 62 (2009).
․ Eckert P., Variation and the indexical field, Journal of Sociolinguistics 12/4, 2008, p. 453, https://web.stanford.edu/~eckert/PDF/IndexicalField.pdf․
․ Kempson R., The Puzzle of Language Use: How Do We Ever Understand Each Other? Pragmatics: Language and Communication, 2008․
․ Martínez E. R., Delimiting Semantics and Pragmatics. a Functional, Structural Criterion, Atlantis , 18 (1996), ½․
․ Parkes M. B., Pause and Effect: An Introduction to the History of Punctuation in the West, Cambridge, Scholar Press, 1992
․ Tartakovsky R., E. E. Cummings's Parentheses: Punctuation as Poetic Device, Style , Vol. 43, No. 2, Temporal Paradoxes in Fiction and Stylistics in American Literatures, 2009.
․ Шаронова E., Коммуникативно-прагматический аспект пунктуации текста как средство языкового развития учащегося, Вестник университета Российской академии образования, 2, 2008.
Հնագույն քաղաքակրթություններում չափման միավորների հիմքում ընկած են եղել նախ և առաջ մարդու մարմնի մասերը։ Տարբեր երկրների, ժողովուրդների առևտրա-տնտեսական, մշակութային, քաղաքական տևական շփումները նպաստել են նաև փոխառություններին, ուստի զարմանալի չէ, որ տարբեր, հաճախ անգամ ոչ ցեղակից լեզուներում գոյություն ունեն նույն չափման միավորները։ Մարմնի մասերի հետ առնչվող այդ միավորների մի մասն այսօր դուրս է եկել գործածությունից (ինչպես, օրինակ հայերենի կանգունը կամ ռուսերենի локоть-ը), սակայն մեծ մասը շարունակում է գործածվել առօրյա խոսքում, կենցաղում, հանդիպում է դարձվածքների, կայուն բառակապակցությունների կազմում։
Հոդվածում առաջին անգամ զուգադրական քննության են ենթարկվել մարմնի մասերի հետ առնչվող չափման միավորները հայերենում, ռուսերենում և բուլղարերենում։ Աշխատանքի նպատակն է վեր հանել երեք լեզուների ինչպես ընդհանրությունները, այնպես էլ տարբերությունները։ Այդ տարբերությունները երբեմն խնդիր են դառնում մի լեզվից մյուսը թարգմանության ժամանակ, հատկապես երբ այս կամ այն չափման միավորը հանդիպում է դարձվածքի կազմում։
Ագոնց Ստ․ Հասարակախօսութիւն աշխարհագրութեան, 1817, Վենետիկ։
Աճառեան Հր․, Հայերէն արմատական բառարան, ԵՊՀ հրատ․, 1926-1935 (https://rb.gy/ohpaoc)։
Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, Հայր Գաբրիէլ Աւետիքեան, Հայր Խաչատուր Սիւրմէլեան, Հայր Մկրտիչ Աւգերեան, հ․ 1, 2, Վենետիկ, 1836-1837 (https://rb.gy/sfts6e)։
Ղազարյան Ռ․, Ավետիսյան Հ․, Միջին հայերենի բառարան, ԵՊՀ հրատ․, Եր․, 2009։
Մալխասեանց Ստ․, Հայերէն բացատրական բառարան, Ե․, 1944-1945։
Մանանդյան Հ․, Կշիռները և չափերը հնագույն հայ աղբյուրներում, ՀՍԽՀ ԼՈՒՍԺՈՂԿՈՄԱՏ; Մանկավարժական ինստիտուտ։ Հրատարակչություն Մելքոնյան ֆոնդի։ Ե.,1980.
Սարգսյան Ա․, Ղարաբաղի բարբառի բառարան։ Եր․, 2013։
Шостьин Н.А. Очерки истории русской метрологии. XI - начало XX века․ М. , 1975. 272 с.
Библейская энциклопедия архимандрита Никифора (БЭАН). Вып. 1-4, Москва, 1891—1892 (https://rb.gy/39nxf7).
Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона (ЕЭБЕ).СПб, 1908-1913 (https://rb.gy/339rb6).
Молчанова Л.А. Народная метрология (к истории народных мер длины). Минск, 1973.
Словарь библейских образов․ [Справочник] Под общ. ред. Лиланда Райкена, Джеймса Уилхойта, Тремпера Лонгмана III; [пер.: Скороходов Б.А., Рыбакова О.А.]. - Санкт-Петербург : Библия для всех, 2005.
Этимологический онлайн-словарь русского языка Макса Фасмера.
Вакарелски Х., Етнография на България. София, 1977.
Коен Д. За предмета на историческата метрология и някои по-разпространени стари мерки за дължина и тегло в България и българските земи. — Архивен преглед, 1986, № 1, 42–59; За предмета на историческата метрология и някои по-разпространени стари мерки за дължина и тегло в България и българските земи. Продължение от свезка 1. — Архивен преглед, 1986, № 2, 73–85; За предмета на историческата метрология и някои по-разпространени стари мерки за дължина и тегло в България и българските земи. Продължение от свезка 2. — Архивен преглед, 1986, № 3, 54–69. (http://surl.li/pynlk).
Шарланова В. Народна метрология. София, 1999, 164 ст.
Български етимологичен речник. Том VI. София, 2002.
Български фрази и изрази.
Български етимологичен речник. София, 2007-2010, тт. 1-8 (https://ibl.bas.bg/ber/).
Речник на българския език (онлайн). https://ibl.bas.bg/rbe/.
Речник на българския език (тълковен, правописен, словоформен).
Речник на съвременния български книжовен език (онлайн). https://ibl.bas.bg/rbe/).
A Dictionary of Greek and Roman Antiquities. 1890, 3 ed․( https://shorturl.at/eksJM).
A Greek–English Lexicon (LSJ) Oxford University Press (https://rb.gy/trl371).
Dilke, Oswald Ashton Wentworth. Mathematics and measurement. University of California Press. (https://rb.gy/ggmy0u)․
Jewish Encyclopedia, 1906.
The Brill Dictionary of Ancient Greek. 2015.
Հայերեն գրաբար Աստվածաշունչ (Classical Armenian Bible [1895 Constantinople] - English Concordance [KJV]):
Ռուսերեն Աստվածաշունչ (Библия Синодальный перевод на русском языке.)
Բուլղարերեն Աստվածաշունչ (БИБЛИЯ.).
Ներիմաստը լեզվաբանության մեջ քննվել է տարբեր տեսանկյուններից, և, ըստ այս կամ այն չափանիշի, առանձնացվել են ներակա իմաստների որոշակի տեսակներ: Այսպես, ըստ խոսողի կամ հեղինակի նպատակադրման, որոշակի միտումի բացակայության կամ առկայության, առանձնացվում են չկանխամտածված և կանխամտածված ներիմաստներ: Սույն հոդվածում քննվում է կանխամտածված ներիմաստը, մասնավորապես՝ այն, թե ինչ հանգամանքներով և միտումներով կարող է պայմանավորված լինել ներիմաստի միտումնավոր ներդնումը խոսքում: Կանխամտածված ներիմաստի հաղորդման դեպքում լեզվական միավորների ընտրությունը հեղինակի/խոսողի կողմից կշռադատված է. նա բավականին ծանրութեթև անելուց հետո, իրադրությանը և իր նպատակին համապատասխան, ընտրում է լեզվական միավորներ՝ իր ասելիքը լավագույնս ներակայորեն հաղորդելու համար: Եվ ամենապարզ, ամենահասարակ միտքն անգամ նա հատուկ միտումով կարող է քողարկել՝ փոխանցելով այն որպես կանխամտածված ներիմաստ:
Հայ լեզվաբանության մեջ առհասարակ ներիմաստը քիչ է ուսումնասիրվել, և այս հոդվածը փորձ է՝ որոշ չափով լրացնելու այդ դաշտում եղած բացը:
М. В. Никитин, Курс лингвистической семантики: Учебное пособие. – 2-е изд., доп. и испр., СПб.: Изд-во РГПУ им. А. И. Герцена, 2007.
В. Н. Комиссаров, Современное переводоведение. Учебное пособие, Москва: ЭТС, 2002.
М. В. Умерова, Импликация в семантической структуре текста, https://studylib.ru/doc/286807/implikaciya-v-semanticheskoj-strukture-teksta.
О. В. Воронушкина, Виды скрытых смыслов и способы их экспликации // Вестник АлтГПА: гуманитарные науки, 2014, № 21.
Л. В. Лисоченко, Высказывания с имплицитной семантикой (логический, языковой и прагматический аспекты): монография, Ростов н/Д: Изд-во Рост. ун-та, 1992.
И. В. Иванкова, Модальный имплицитный смысл в художественном тексте, Тамбов: «Грамота», 2011, № 9 (52).
А. Бондарко, Эксплицитность/имплицитность в общей системе категоризации семантики // Эксплицитность/имплицитность выражения смыслов, Калининград-Светлогорск, 2006.
В. Х. Багдасарян, Проблема имплицитного, Ереван: Изд-во АН Армянской ССР, 1983.
Л. Р. Безуглая, Терминосистема имплицитности в лингвистике // Вісник Харківського національного університету імені В. Н. Каразіна. Серія: Іноземна філологія. Методика викладання іноземних мов, 2016, Вип. 83, http://surl.li/seowz.
О. В. Воронушкина, Концептуальная база системного описания скрытых смыслов // Филология и человек, Барнаул: Издательство Алтайского университета, 2016, № 1.
В. Н. Комиссаров, Современное переводоведение. Учебное пособие, Москва: ЭТС, 2002.
Г. В. Колшанский, Проблемы коммуникативной лингвистики // Вопросы языкознания, 1979, № 6.
G. N. Leech, Principles of Pragmatics, London and New York: Longman, 1983.
Е. Л. Ерзинкян, Лингвистическая категория вежливости: семантика и прагматика, Ереван: Изд. ЕГУ, 2018.
Ռ. Դոխոյան, Խոսքային անուղղակի ակտերը արդի հայերենի խոսքային գործունեության իմաստային ենթադաշտում // Բանբեր Վ. Բրյուսովի անվան պետական համալսարանի, Երևան: «Լիգվա», 2022, № 1 (60):
Մուրացան, Երկերի ժողովածու, հ. 5, Երևան: Հայպետհրատ, 1963:
Ստ. Զորյան, Հայոց բերդը, Երևան: Հայպետհրատ, 1959:
Хоанг Фэ, Семантика высказывания // Новое в зарубежной лингвистике, Выпуск 16. Лингвистическая прагматика, Москва: «Прогресс», 1985.
Մ. Կեսոյան, Պատկերավորման-արտահայտչական միջոցները որպես ներիմաստի արտահայտման ոճական հնարանքներ: Քննություն նոր լույսի ներքո // Վէմ, Երևան, 2022, № 4:
Մ. Կեսոյան, Խոսողի/հեղինակի բացասական-հեգնական վերաբերմունքի ներակա արտահայտումը արդի հայերենում // Գիտական Արցախ, Երևան, 2023, № 3:
Ն. Մանուկյան, Ե. Երզնկյան, Կանխամտածված ներիմաստի արտահայտումը զեղչված և անավարտ նախադասություններում // Օտար լեզուները Հայաստանում, Երևան, 2013, № 1 (22):
О. С. Иссерс, А. В. Журова, Имплицитность как способ речевого маневрирования в публичной коммуникации // Вестник Омского государственного педагогического университета. Гуманитарные исследования, 2022, № 1 (34).